قازاقستان ۇلتتىق بانكٸنٸڭ بۇرىنعى تٶراعاسى گريگوريي مارچەنكو "كيٸز ٷي كٷمبەزٸ" YouTube-ارناسىنا بەرگەن اشىق سۇحباتىندا ەلگە ەسەر ەتكەن كٷردەلٸ ەكونوميكالىق شەشٸمدەر تۋرالى ەستەلٸكتەرٸن بٶلٸستٸ. ول ەڭ ٸرٸ دەۆالۆاتسييالار, ۇلتتىق قوردىڭ قۇرىلۋى جەنە ەزٸربايجان بانكٸنە قۇيىلعان ينۆەستيتسييالارعا قاتىستى جانجال تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلٸ ايتتى. تولىعىراق Orda.kz ماتەريالىندا.
قازاقستان تاريحىنداعى ەڭ ٸرٸ دەۆالۆاتسييا
ۇلتتىق بانكتٸڭ بۇرىنعى باسشىسى گريگوريي مارچەنكو ەل تاريحىنداعى ەڭ ەلەۋلٸ دەۆالۆاتسييالار تۋرالى ەڭگٸمەلەدٸ. "ۇلتتىق بانك 2009 جىلعى اقپاندا جاساعان دەۆالۆاتسييا, كەيدە ايتىلىپ جٷرگەندەي, 50 % ەمەس, 25% بولدى. ەڭ ٷلكەن دەۆالۆاتسييا قاشان بولدى? ول 1994 جىلعى اقپاندا بولدى. سول جولى باعام بٸر ايدا 11-دەن 40 تەڭگەگە دەيٸن – ٷش جارىم ەسە قۇلدىرادى. بۇل دەۆالۆاتسييانىڭ سەبەبٸ پرەزيدەنت نازارباەۆتى ٶزارا ەسەپ ايرىسۋ دەيتٸنگە كٶندٸرگەن سەرگەي تەرەششەنكو ٷكٸمەتٸنٸڭ شەشٸمٸمەن بايلانىستى. ونىڭ مەنٸ ۇلتتىق بانكتٸڭ كٶپ مٶلشەردە اقشا باسىپ شىعارۋىندا جەنە ولاردى ٶزارا قارىزدارىن ٶتەۋ ٷشٸن كەسٸپورىندارعا بەرۋٸندە بولدى. پرەزيدەنت ۇلتتىق بانكتٸڭ ۆيزاسىن الماستان, جارلىققا قول قويدى. ٶيتكەنٸ سول كەزدە ماڭىزدى لاۋازىمدا بولعان مارقۇم دەۋلەت سەمباەۆ مۇنداي شەشٸمگە ٶتە قارسى بولدى. الايدا ەلٸ جٶندٸ جۇمىس ٸستەپ تە ٷلگەرمەگەن ۇلتتىق بانكتٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ باسىپ-جانشىلىپ, جارلىق كٷشٸنە ەندٸ", دەدٸ مارچەنكو. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ نەتيجەسٸ اپاتپەن بٸردەي بولدى: باعام بٸر اي ٸشٸندە ٷش جارىم ەسە قۇلادى. مارچەنكو دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتٸندە تاعىلىمدامادان ٶتٸپ, امەريكا قۇراما شتاتتارىنان قازاقستانعا ورالعاندا ينفلياتسييا 1994 جىلعى ماۋسىمدا 46,5 % بولدى – بۇل بٸر جىلدا ەمەس, بٸر ايدا!
"مٸنە, وسىنداي دا ۋاقىت بولدى. بٸر قىزىعى, تۇڭعىش پرەزيدەنت مەن وقىعان ەستەلٸكتەرٸندە وسى تۋرالى لەم-ميم دەمەدٸ. مٷمكٸن, ول بۇل وقيعانى ۇمىتىپ كەتكەن نەمەسە ماڭىزدى ەمەس دەپ ساناعان شىعار, نەمەسە ونى ۇمىتۋدى جٶن كٶرگەن شىعار. بٸراق بۇل ەڭ سەتسٸز ماكروەكونوميكالىق شەشٸم بولعان ەدٸ. قازٸر باعام بٸر دوللار ٷشٸن 500 تەڭگەنٸڭ ماڭىندا. ەگەر 1994 جىلعى «ٶزارا ەسەپ ايىرىسۋ» بولماعاندا, قازٸر بٸز باعام 200 تەڭگەگە جەتە مە – جەتپەي مە دەپ تالقىلاپ وتىرۋىمىز مٷمكٸن ەدٸ. بٷگٸنگٸ ەكونوميكالىق پروبلەمالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ – بۇدان 20-30 جىل بۇرىنعى وقيعالاردىڭ جاڭعىرىعى", دەپ قوستى ول.
تەڭگە باعامى جەنە ۇلتتىق قوردى قۇرۋ
سونداي-اق مارچەنكو تەڭگەنٸڭ قازٸرگٸ باعامى تۋرالى ٶز پٸكٸرٸن ورتاعا سالدى: "499 بەن 500-دٸڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق – نەبەرٸ 0,2%. ەلەمدٸك بيرجالاردا ±1% شەگٸندەگٸ مۇنداي اۋىتقۋلار تەحنيكالىق جەنە شامالى اۋىتقۋ بولىپ سانالادى. بٸراق بٸز ەرقاشان دٶڭگەلەك سانعا ٷيٸرمٸز. مىسالى, كەڭەس زامانىندا بٸز ميلليارد پۇت استىق جيناۋعا بارىنشا تىرىستىق. پۇت دەگەنٸمٸز نە? بۇل نەبەرٸ 16 كيلو. مۇنى ەلەمدە ەشكٸم تٷسٸنبەدٸ. بٸراق بٸز 20 ميلليون توننا استىق جيناي باستاعاندا ميلليارد پۇتتى بٸردەن ۇمىتتىق. بۇل ٶزٸ قىزىق بولدى. بٸراق بٸزدە 500 تەڭگە نەمەسە ميلليارد بولسىن, دٶڭگەلەك تسيفرعا ەرەكشە مەن بەرۋگە بەيٸمدٸلٸك بار. شىندىعىندا, 499 بەن 500-دٸڭ اراسىندا ەشقانداي ايىرماشىلىق جوق".
ونىڭ ايتۋىنشا, كٶپتەگەن ادام ۆاليۋتا باعامىن تەك دەۆالۆاتسييامەن بايلانىستىرادى. بۇل, ەرينە, بەلگٸلٸ بٸر سەتتەردە دۇرىس. بٸراق باعام كٷشەيگەن كەزدە بۇل – تاڭعالارلىق جاعداي. باعامنىڭ ينفلياتسييامەن بايلانىسى كٶپ ادامعا تٷسٸنٸكتٸ بولعانىمەن, جۇرتتىڭ بەرٸنە بٸردەي تٷسٸنٸكتٸ ەمەس. ال باعام ۇلتتىق قورعا تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن بٸلەتٸندەر شامالى. قور بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن قارجى جيناقتاۋ قۇرالى رەتٸندە ويلاستىرىلعان. بٸراق سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق ٶزگەرٸستەر باستالدى. نازارباەۆ قوردى جۇمساۋعا بولادى دەگەن ساياسي شەشٸم قابىلدادى. سٶيتٸپ جينالعان قاراجاتتى پايدالانۋ ونىڭ پرەزيدەنتتٸگٸ كەزٸندە باستالدى. باستاپقىدا ۇلتتىق قور اكتيۆتەردٸ ساتاتىن, ال ۆاليۋتا ەلگە تٷسەتٸن جەنە ۇلتتىق بانك ونى تٸكەلەي, نارىقتان تىس ساتىپ الاتىن سحەما قولدانىلدى. سودان كەيٸن بۇل قاراجات
قارجى مينيسترلٸگٸ ارقىلى بيۋدجەتكە اۋدارىلدى.
"كەيٸنٸرەك, مەن جەنە مەنٸڭ ەرٸپتەستەرٸم كەتكەننەن كەيٸن, قورداعى ۆاليۋتانى نارىق ارقىلى ساتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. نارىقتا جىلىنا قوسىمشا بەس-التى ميلليارد دوللار پايدا بولعان كەزدە بۇل ۆاليۋتا ۇسىنىسىن ارتتىرادى جەنە تەڭگە باعامىن قولدايدى", دەپ اتاپ ٶتتٸ ول.
سونداي-اق مارچەنكو ەگەر ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى بولماسا, وندا تەڭگە باعامى بۇدان بٸرنەشە جىل بۇرىن بٸر دوللار ٷشٸن 500 تەڭگەگە جەتەر ەدٸ دەدٸ. ول ەكونوميكانى نىعايتۋ, يمپورتتى شەكتەۋ جەنە ٶز ٶندٸرٸسٸمٸزدٸ دامىتۋ ٷشٸن باعام بٸر دوللار ٷشٸن 1200-1500 تەڭگە بولۋعا تيٸس دەگەنگە ساياتىن پٸكٸرگە دە نازار اۋداردى.
2014 جىلعى جاساندى دەۆالۆاتسييا
2014-2015 جىلدارى ۇلتتىق بانكتٸڭ تٶراعالارى قايرات كەلٸمبەتوۆ پەن دانييار اقىشەۆ بولعان كەزدە ٷش دەۆالۆاتسييا بولدى, دەپ اتاپ ٶتتٸ مارچەنكو. سودان كەيٸن باعام بٸر دوللار ٷشٸن 150-دەن 380 تەڭگەگە دەيٸن, ياعني ەكٸ جارىم ەسە ٶستٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل سول كەزەڭدە جٸبەرٸلگەن بٸرقاتار ماكروەكونوميكالىق قاتەلٸكتٸڭ سالدارى بولدى. "2014 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ باسىندا ٸرٸ ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ قىسىمىمەن قاجەتسٸز دەۆالۆاتسييا جاسالدى. لوببيستەر دەۆالۆاتسييا بارلىق مەسەلەنٸ شەشەدٸ جەنە جاعدايدى جاقسارتادى دەپ سەندٸردٸ, بٸراق ٸس جٷزٸندە ولاي بولمادى. بۇدان "قازاقمىس", "قازمىرىش" جەنە Mittal Steel سيياقتى ەكسپورتتاۋشىلار ۇتتى. ٶيتكەنٸ ولار سول دوللارعا كٶپ تەڭگە الا باستادى. الايدا بۇل وسى شەشٸمدٸ قولداعان ات تٶبەلٸندەي كومپانييالارعا عانا تيٸمدٸ بولدى", دەپ تٷسٸندٸردٸ مارچەنكو.
ول سونداي-اق 2013 جىلى پرەمەر-مينيستر سەرٸك احمەتوۆ دەۆالۆاتسييا تۋرالى ۇسىنىستى قامتىعان Mittal Steel-دٸ قولداۋ ٸس-قيمىل جوسپارىن ەزٸرلەپ, بەكٸتۋگە ۇسىنعانىن ەسكە سالدى. سول كەزدە ۇلتتىق بانك پرەزيدەنتتٸ بۇل قادامنان باس تارتۋعا كٶندٸرە الدى. "الايدا مەن 2013 جىلدىڭ قازان ايىندا قىزمەتتەن كەتكەننەن كەيٸن دەۆالۆاتسييا بولدى". بۇعان دەيٸن قازاقستان دەۆالۆاتسييانى ەردايىم رەسەيلٸك دەۆالۆاتسييانىڭ ٶتەماقىسى رەتٸندە جٷرگٸزگەن. مىسالى, 2009 جىلى رەسەي 50% - عا دەۆالۆاتسييا جٷرگٸزدٸ, ال قازاقستان 25% - بەن شەكتەلدٸ. بۇل ەكونوميكاعا ەلەۋلٸ زالال كەلتٸرمەۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. يمپورت, ونىڭ ٸشٸندە ماشينالار مەن جابدىقتاردى ەكەلۋ ۇلتتىق ٶندٸرٸستٸ دامىتۋ ٷشٸن ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدٸ.
"ٶكٸنٸشكە قاراي, 2014 جىلى ەڭ ناشار ستسەناريي ٸسكە اسىرىلدى. اقپان ايىندا الدىن الۋ دەۆالۆاتسيياسى جاسالدى, بٸراق بۇلاي جاسالماۋى كەرەك ەدٸ. ال جەلتوقسان ايىندا رەسەي ٶز ۆاليۋتاسىن 50% - دان استام قۇنسىزداندىردى. نەتيجەسٸندە قازاقستان ٶتەماقىلىق دەۆالۆاتسييا جٷرگٸزبەدٸ, بۇل ەلەۋلٸ تەڭگەرٸمسٸزدٸكتەر تۋعىزدى. بۇل رەتتە ەكٸ ايدا تەڭگە باعامىن قولداۋعا 23 ميلليارد دوللار جۇمسالىپ, شىن مەنٸندە اقشا تەككە كٷيٸپ كەتتٸ», دەپ اتاپ ٶتتٸ سپيكەر. وسىدان كەيٸن مەرزٸمٸنەن بۇرىن پرەزيدەنت سايلاۋى جارييالاندى. ٸلە سايلاۋدان كەيٸن دەۆالۆاتسييا بولادى, ٶيتكەنٸ ەكونوميكا سوعان مۇقتاج دەگەن سٶز تارادى. الايدا سايلاۋدان كەيٸن دەۆالۆاتسييا قاجەت ەمەس دەپ مەلٸمدەلدٸ. سٶيتٸپ رەسەي دەۆالۆاتسييا جٷرگٸزگەنگە دەيٸن سەگٸز اي بويى قازاقستان مۇنى جاساعان جوق. بۇل قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ دوللارلىق بالامادا رەسەيلٸك تاۋارلارعا قاراعاندا ەكٸ ەسە قىمباتتاۋىنا ەكەلدٸ, ال بۇل بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸككە ەلەۋلٸ سوققى بەردٸ.
"رەسەيدە, چەليابينسك, ساراتوۆ سيياقتى كٶپتەگەن شەكارالاس قالادا پەچەنە, ماكارون جەنە باسقا دا قازاقشا اتاۋلارى بار ٶنٸمدەر شىعارىلا باستادى. نەتيجەسٸندە بٸزدٸڭ نارىق, ەسٸرەسە ورتا بيزنەس ايتارلىقتاي شىعىنعا ۇشىرادى", دەدٸ مارچەنكو. ونىڭ ايتۋىنشا, العاشقى دەۆالۆاتسييا كەلٸمبەتوۆتٸڭ تۇسىندا, 2015 جىلدىڭ تامىزىندا جٷرگٸزٸلە باستاعان. الايدا ۇلتتىق بانكتٸڭ تٶراعاسى اۋىسقاننان كەيٸن باعام تۇراقتانباي, قۇلدىراۋىن ودان ەرٸ جالعاستىردى. "قورىتىندىسىندا, كەشٸرٸڭٸز, بٸز سول كەزدە ەكٸ جارىم رەت دەۆالۆاتسييا جاسادىق – بۇل 2014-2015 جىلدارى بولدى. ال بۇدان نە ٶندٸ? ٶندٸرٸس كٷرت ٶستٸ مە? ەرينە, جوق. بۇل ەكسپەريمەنت بٸرنەشە رەت جٷرگٸزٸلدٸ. مىسالى, 1994 جىلى دەۆالۆاتسييا ٷش جارىم رەت بولدى", دەدٸ ول. مارچەنكو مۇنداي جولدى قايتالاۋعا شاقىرۋشىلار ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا ەشقاشان جۇمىس ٸستەمەگەن ادامدار ەكەنٸن اتاپ ايتتى.
ەزٸربايجان بانكٸنە قاتىستى جانجال
گريگوريي مارچەنكو ۇلتتىق قوردان ەزٸربايجان بانكٸنە اقشا اۋدارۋ وقيعاسى تۋرالى تٷسٸنٸكتەمە بەردٸ. بۇل كەيٸنٸرەك سىبايلاس جەمقورلىق جانجالىنىڭ ارقاۋى بولعان.
"ەزٸربايجان بانكٸنە ۇلتتىق قورىمىزدان اۋدارىلعان اقشاعا بايلانىستى سىبايلاس جەمقورلىق جانجالى تۋىنداعانى جادىمدا. بانك تٶراعاسى ۇلىبريتانيياعا, لوندونعا قاشىپ كەتكەن سيياقتى. ونىڭ ەيەلٸ وندا كٶپ قاراجات جۇمساعان, سونىڭ ٸشٸندە قىمبات مەيرامحانالارعا بارىپ, اقشا شاشقان. بٸراق, مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, ول قاماۋعا الىنعان. قازٸر ول تٷرمەدە وتىر", دەدٸ مارچەنكو. ول بۇل مەمٸلەگە ٶزٸنٸڭ قاتىسى جوق ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ.
"سول كەزدە ۇلتتىق بانكتٸڭ ٶكٸلٸ قايرات كەلٸمبەتوۆ بولدى. ول مەمٸلە مەن قىزمەتتەن كەتكەننەن كەيٸن بٸر جىلدان كەيٸن جاسالدى. بۇعان قوسا, اتالعان مەمٸلە و باستان دۇرىس ەمەس جەنە ۇلتتىق بانكتٸڭ بارلىق ٸشكٸ رەسٸمٸنە قايشى ەدٸ. مىسالى, بٸز 10% - دان اساتىن ناقتى ەميسسيياعا قاتىسا المادىق. ەگەر بانك, ايتالىق, 500 ميلليون دوللار شىعارسا, بٸز ەڭ كٶپ دەگەندە 50 ميلليون دوللار ساتىپ الا الاتىن ەدٸك. ال اتالعان مەمٸلە بارلىق ەرەجەنٸ بۇزا وتىرىپ جاسالدى", دەپ تٷسٸندٸردٸ ول.
كەيٸن اقشاعا ساتىلعان بلوگەرلەر مەن جۋرناليستەر كٸنەنٸ ماعان اۋدارۋعا تىرىستى, دەپ اتاپ ٶتتٸ ۇلتتىق بانكتٸڭ بۇرىنعى باسشىسى. بٸراق ونىڭ 2013 جىلدان بەرٸ ۇلتتىق بانككە ەشقانداي قاتىسى جوق. سونداي-اق ول ٶزٸنٸڭ ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ ەليەۆتٸڭ دوسى جەنە كۋرستاسى بولعاندىعى تۋرالى اقپاراتتى جوققا شىعاردى.
"جوق, ولاي ەمەس. سٸزدەرگە انىعىن ايتايىن. ەليەۆ – مەنٸڭ كۋرستاسىم دا, جەكە دوسىم دا ەمەس. بٸزدٸڭ جولىمىز ٶتە قىسقا مەرزٸمگە عانا تٷيٸستٸ. مەن پروۆينتسييادان كەلگەن قاراپايىم ستۋدەنت ەدٸم. ال ونىڭ ەكەسٸ ساياسي بيۋرونىڭ مٷشەلٸگٸنە كانديدات ەدٸ. ول تٸپتٸ كٷزەتشٸسٸمەن بٸرگە جٷرەتٸن. ونىڭ ٷستٸنە, ول باسقا عيماراتتا ورنالاسقان حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتٸندە وقىدى, مەن حالىقارالىق ەكونوميكالىق قاتىناستار فاكۋلتەتٸندە وقىدىم. بٸزدٸڭ كۋرستا ەزەربايجاننان كەلگەن جٸگٸت بولدى. مەن ونىمەن دوس بولدىم, ەلٸ دە دوسپىن. ول ەليەۆپەن تىعىز بايلانىس جاسادى. مٷمكٸن ەليەۆ مەنٸ سوندىقتان ۇمىتپاعان شىعار. بٸراق مەنٸڭ ونىمەن قانداي دا بٸر جاقىن بايلانىسىم نەمەسە وعان شىعاتىن جولىم بار دەپ ايتۋعا بولمايدى. بۇل شىندىققا جاتپايدى".
ورىس تٸلٸنەن اۋدارعان – كەرٸباي مۇسىرمان,
«Egemen Qazaqstan»
