ياپونييا دا سونداي تٸرٸ, پىسىق, جٸگەرلٸ جۇرت. بٸزدٸڭ قازاق شە? ٶزٸمٸزدەن وزىق جۇرتتاردا جوق «جاقسى» مٸنەزدٸڭ بەرٸ بٸزدە: كەرەناۋ, كەجٸر جالقاۋ, سالقام, تابانسىز, باسىن باستاپ, اياعىن تاستاپ جٷرە بەرەتٸن, جۋىردا سەلت ەتٸپ ۇمتىلمايتىن, ٶزٸنە ٶزٸ سەنبەيتٸن, ٶلٸ سٷيەكتٸك, ەزدٸك – بەرٸ بٸزدٸڭ اۋىلدا, قايتٸپ ٷمٸت قىلارسىڭ?!
ادامشىلىق, كٸسٸگە پايدا تيگٸزۋ, ەل قامىن ويلاۋ, ٶنەر, بٸلٸمگە ۇمتىلۋ دەگەن سيياقتى جاقسى وي, تازا نيەت قازاقتا ەلٸ جوق. باس پايداسى, قۇلقىن, ماقتان, اتاقتان باسقا قاسيەتتٸ جوعارى ماقسات از. وقىعاندار بولماسا, جالپى جۇرتقا كٸرگەن جوق. جازىلعان, ايتىلعان جاقسى اقىل, شىن سٶز جەلگە كەتكەنمەن بٸردەي, جۇقپاي ٶتە شىعادى. باسپاسٶزگە قۇمار بولىپ, قولتىقتاپ, قالامى, قارجىسىمەن كەمەك كەرسەتۋشٸ از, بۇل نەنٸ كٶرسەتەدٸ?
قامىڭدى قىل, بالاڭدى وقىت, ميليتسييا بول, قازىنا تولتىر, شارۋا تٷزەت, ۋاق قارىز سەرٸكتٸگٸن, ۇيىم دٷكەندەرٸن اش, بٸرٸك, سىباعاڭدى جٸبەرمە, مالىڭدى بٸر قولدان ٶتكٸز, پۇل الساڭ ەلگە ەدٸلدٸكپەن تارات, بٸرلٸك قىل, پارتييانى تاستا, ارازدىقتى قوي, ۇرلىعىڭدى جوي, اۋرۋدان ساقتان, تازا بول دەگەن سيياقتى تالاي قامقورلىق سٶزدەر ايتىلىپ جاتىر. بۇلاردى ورىنداعان جۇرت قانشا?..
بٸلگەنٸ ٸستەمەيدٸ, نادانى بٸلمەيدٸ, بٸلەيٸن دەپ ۇمتىلمايدى. جۇرتتا جاپاتارماعاي ويانعان بٸر سەزٸم, ٶزگەشە بٸر ۇمتىلىس, بۇلقىنىس ارتىق بايقالمايدى. پارتيياسىن قويعان, ۇرلىعىن تىيعان, بەرەكە قىلعان ەل بار ما? بۇل حالىقتىڭ رۋحىن مەدەنيەتكە دايار ەمەستٸگٸن, ەلٸ تۇنىق جاتقاندىعىن, جۋىردا قاتارعا كٸرە المايتىندىعىن كٶرسەتەدٸ.
قازاقتى جۋىردا جەتٸلدٸرمەيتٸن تاعى بٸر سەبەپ دٸني فاناتيزم, ناداندىق, ەسكٸ عۇرىپ, عادات. بۇل قاشاننان بويعا سٸڭگەن دەرت. ەسكٸ مولدامەن الىسىپ, ەلدٸ اداستىرعان قاتەسٸن جويعانشا, تٸرشٸلٸك جۇمىسىنىڭ بارلىعىن دٸنگە بايلاعانىن قويعىزعانشا, جاڭا وقۋ حارام, جاڭا مۇعالٸم كەپٸر دەگەنٸن توقتاتقانشا, تالاي زامان ٶتەر. اقىل مەن ادامشىلىق سىيعىزبايتىن نادان اتانىڭ ەسكٸ عۇرىپ-عاداتىن جوعالتۋ دا وڭاي ەمەس. بۇلار كٷشتٸ تۇرعاندا مەدەنيەت كٸرمەيدٸ.
تەرتٸپتٸ مەكتەپ-مەدرەسەلەر جاڭا اشىلعالى جاتىر. ولاردىڭ بٶگەتسٸز ٸسكە اسىپ, قانداي جەمٸس بەرۋٸ ەر تٷرلٸ مەدەني, ماعلۇم, ساياسي شارتتارعا بايلاۋلى.
ساياسات جٷزٸندە ھەر حالىقتىڭ ٶز بيلٸگٸ ٶزٸندە بولۋى بەسەكەلەسٸپ, تەز جەتٸلۋٸنە بٸر ٷلكەن سەبەپ. قازٸرگٸ ساياسي قالٸمٸز, مەملەكەت قۇرىلىسىمىز نە بولارى ەزٸر بەلگٸسٸز. اۆتونومييا الۋ مەسەلەسٸ مەن قازاقتىڭ تەز جەتٸلۋ مەسەلەسٸ بايلاۋلى دەۋگە بولادى.
وسى ۋاقىتتا روسسييادا نەشە تٷرلٸ ٷكٸمەت تۋىپ وتىر. ولاردىڭ ٸشٸندە قازاققا اۆتونومييا بەرگٸسٸ كەلمەي وتىرعانى دا بار. ٸشٸپ-جەپ, ازىق قىلىپ ٷيرەنٸپ قالعان جۇرت تٸلٸنە تەتتٸ, تٸسٸنە جۇمساق قازاقتان ايرىلعىسى كەلمەيدٸ.
قازاق سيياقتى جۇرتتار اۆتونومييا بولسا, روسسييا بٶلەك-بٶلەك مەملەكەت بولسا, كٷشٸ ازايادى دەپ ويلايدى.
ول اداسقاندىعى, روسسييانى تەز جەتٸلسٸن دەمەگەنٸ. گەرمانييا, سەۆەرنىي امەريكانسكيي سوەد شتات, شۆەيتسارييا نەشە اۆتونومييالى حالىقتاردان قۇرالعان مەملەكەتتەر. ولار كٸمنەن وسال بولىپ وتىر. بٸزگە اۆتونومييا بەرمەيمٸن دەگەنٸ – جەرٸمٸزگە, ەلٸمٸزگە قىزىققانى, قوماعايلىعى, ٶزٸمشٸلدٸگٸ.
ٸشكە ايبار, سىرتقا قورعان بولاتىن عاسكەرسٸز قاي جۇرت بولسىن. جۇرتتىعىن ساقتاپ, ٸلگەرٸ باسا المايدى. ونان سوڭعى زور كەرەك قازىنا پۇل. ەكەۋٸ دە جۋىردا كٶڭٸلدەگٸدەي بٸزدە سامداي بولادى دەۋگە بولمايدى.
ٸلگەرٸ تەز باسۋعا سەبەپ بولاتىن كٶرشٸلەس حالىقتاردىڭ, مەدەنيەتتٸ بولماعى. بٸر كٶرشٸمٸز ياپونييا ٶنەرلٸ بولعانمەن جەرٸ شالعاي, قىتاي ٶزٸ ىلعي قوتان اقساق, شىلعي نادان بۇحارا و دا توعىشار, اۋعان, فارسى شالا, ورىس ٶزٸ شيكٸ, نە قىلسا تەۋٸر كەرشٸگە جارىعامىز جوق.
مٸنە, وسى جوعارعى ايتىلعان سەبەپتەردٸ دەلەل قىلىپ, قازاق جاقىن ارادا جۇرت قاتارىنا كٸرە قويادى دەگەن پٸكٸردٸ اسىعىس كٶرەمٸن. باتپانداپ كٸرگەن دەرت مىسقالداپ شىعادى.
سٷيەككە سٸڭٸپ, بويعا جايىلعان قاراڭعى ناداندىق قازاقتىڭ بويىنان تەز شىعىپ, قازاق بۋىنىن بەكٸتٸپ, وڭالىپ جٷرٸپ قەتكەنشە تامىزدىقتاپ تالاي جىلدار ٶتٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن.
قاتتى ۇيىقتاعان الىپتى قاتتى سوققان بوران, شاتىرلاعان جاي, ساتىرلاعان وق وياتپاسا, ٸرگە جەلٸنٸڭ تٷرتكەنٸن, ماسانىڭ ىزىڭداعانىن, بٷرگەنٸڭ شاققانىن, تۇرىمتايدىڭ شوقىعانىن ەلەڭ قىلىپ سەرپٸلٸپ ويانبايدى.
جۇرت – سول ۇيىقتاعان الىپ. ىزىڭداعان تيٸپ-قاشپا سٶزٸڭدٸ, كەمەلٸنە كەلمەي, ۇيقىسى قانباي قۇلاعىنا المايدى, مٸز باقپايدى. قازاق شاڭ جۇتىپ, تەسٸك ٶكپە بولىپ سوعىس كٶرسە, ەر باسىنا كٷن تۋسا, قىسىلسا, تەز سەرپٸلٸپ ويانار ەدٸ, ەرلەنەر ەدٸ, بٸلٸمگە تەز بەت قويار ەدٸ (قىرعىن كٶرٸپ جاتقان جەتٸسۋ ەلٸنٸڭ جان سەبٸل ەرلٸگٸ بۇعان دەلەل) بٸراق عىلىمسىز, ٶنەرسٸز نادان جۇرت سوققى كٶتەرە الماي شارۋاسى كٷيزەلگەن سوڭ باسقا كەسٸپ تاۋىپ, جان ساقتاي الماي ازىپ, توزىپ, قۇرىپ قالۋى مٷمكٸن. ونداي كٷندٸ قازاقتىڭ باسىنا سالماسىن, ميمىرتتاپ جەتەر.
مۇحتار ەۋەزوۆ,
«اباي» جۋرنالى
1918 جىل, №9
دەرەككٶز: ۇلت پورتالى
