بٷگٸنگٸ ٸس-شارانى ۇيىمداستىرۋدىڭ سەبەبٸ – اۋىر قىلمىستىڭ جۇرت بولىپ جيىلىپ شەشٸمٸن تابۋ, قوعامدا ەدەپ نورماسىن قالىپتاستىرۋ, پروفيلاكتيكا شاراسىن ەگجەي-تەگجەيلٸ تالقىلاپ, ازاماتتىق سەكتور, جاۋاپتى ورگاندارمەن بٸرلەسٸپ جەدەل ٸس-قيمىل جاساۋ.
– بٷگٸنگٸ القالى جيىننىڭ تٷركٸستان توپىراعىندا ٶتۋٸنٸڭ ٶزٸندٸك سيمۆولدىق مەنٸ بار. بۇل ٶڭٸر – ۇلى دالا ٶركەنيەتٸنٸڭ بەسٸگٸ, تامىرى تەرەڭ تاريحىمىزدىڭ, بەرٸك دەستٷرٸمٸزدٸڭ قاسيەتتٸ ورداسى.
مەملەكەت باسشىسى كيەلٸ ٶڭٸردە ٶتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا ۇرپاق تەربيەسٸ, بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق, ەلٸمجەتتٸك, وتباسى قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ مەسەلەلەرٸن كٶتەرٸپ, تيٸستٸ تاپسىرما بەرگەن بولاتىن.
ديدارى ٶزگەرگەن دٷنيەدە قازاق قوعامىن ٸلگەرٸ جەتەلەيتٸن وسى كٶك ٶرٸم جاستار, زاماننىڭ كٶشٸنەن قالماي كەلە جاتقان ٶسكەلەڭ ۇرپاق دەپ بٸلەمٸز.
الايدا, سوڭعى ۋاقىتتاعى كەلەڭسٸز جاعدايلار قوعامدا الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. قوعامداعى ستيگماتيزاتسييا, وسىنداي فاكتٸلەردٸڭ جىلى جابىلۋى, اشىق ايتىلماۋىنا بايلانىستى رەسمي دەرەك پەن شىنايى كٶرسەتكٸشتٸڭ اراسى الشاق بولۋى دا ىقتيمال.
ٶڭٸرلەر بويىنشا ايتار بولساق, وسى جارتى جىلدىڭ ٸشٸندە بالالارعا زورلىق-زومبىلىق كٶرسەتكەن قىلمىستىڭ كٶبٸ جامبىل, پاۆلودار, اتىراۋ, الماتى, قىزىلوردا وبلىستارىندا بولعان.
زەرتتەۋلەر بالالارعا زورلىق-زومبىلىق كٶرسەتەتٸن قىلمىسكەردٸڭ پورترەتٸن دە دايىنداعان. قازاقستانداعى بٷلدٸرشٸندەرگە قاتىگەزدٸكپەن جەبٸر كٶرسەتكەندەر, ەڭ الدىمەن ٶزدەرٸ تانيتىن, جاقىن ارالاساتىن ادامدار ەكەنٸ انىقتالعان. بيىل “بالالار مەسەلەسٸن باق-تا قالاي قاۋٸپسٸز جارييالاۋعا بولادى” دەگەن تاقىرىپتا پراكتيكالىق نۇسقاۋلىقتى جارييالادى. بالالار تاقىرىبى تۋرالى جازعاندا دا اقپارات الاڭىندا ٶتە مۇقييات بولعانىمىز ابزال, – دەدٸ اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترٸ دارحان قىدىرەلٸ.
مينيستردٸڭ مەلٸمدەۋٸنشە, وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارى قىزمەتٸمەن ەڭ از تانىس ٶڭٸرلەر – قىزىلوردا وبلىسى, ماڭعىستاۋ وبلىسى, الماتى قالاسى, اقتٶبە وبلىسى.
زەرتتەۋ نەتيجەسٸ وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ قاجەت ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. ٶڭٸردەگٸ ەر ورتالىقتىڭ قىزمەتٸ تۋرالى حالىق حاباردار بولسا, زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن-الۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ دەپ ويلايمىز. وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارى بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جەنە قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا بەلسەندٸ جۇمىس جٷرگٸزۋگە تيٸس.
تٷركٸستان وبلىسىندا بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ بويىنشا بەلسەندٸ جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە.
وسى باعىتتا جۇمىس جٷرگٸزەتٸن ٷەۇ-لار ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن 100 ملن تەڭگەگە جۋىق قاراجات بٶلٸندٸ.
باسقوسۋدا سٶز العان تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ دارحان ساتىبالدىنىڭ ايتۋىنشا, وبلىستا 400 مىڭنان استام وتباسىلاردا 900 مىڭنان اسا كەمٸلەتكە تولماعان بالالار بار. بۇل دەگەنٸمٸز – رەسپۋبليكانىڭ ەربٸر جەتٸنشٸ مەكتەبٸ مەن جەتٸنشٸ وقۋشىسى تۇراتىن تٷركٸستان وبلىسىندا بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا پروبلەمالار جوق ەمەس. ٶڭٸردە 1000 مەكتەپتە 515 مىڭ وقۋشى, 1300-دەن استام بالاباقشالاردا 160 مىڭعا جۋىق بٷلدٸرشٸن بار. ارنايى ەسەپكە الۋ ورگانىنىڭ رەسمي دەرەگٸنە سەيكەس, ٶتكەن جىلى بالالارعا قاتىستى جاسالعان قىلمىس 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 21-گە ازايعان. وسى باعىتتا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەن ولاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى پروفيلاكتيكالاۋ ٷنەمٸ نازاردا.
– ەر بالانىڭ ٶمٸرٸ بٸز ٷشٸن قىمبات. بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸ زورلىق-زومبىلىقتان جەنە قاتٸگەزدٸكتەن قورعاۋ, ولارعا قاتىستى قىلمىستىڭ الدىن الۋ ماڭىزدى, ەلەۋمەتتٸك مەنٸ بار جەنە قوعامداعى ٶتكٸر مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ.
بالالارىمىزدىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەن ولاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى پروفيلاكتيكالاۋ ٷنەمٸ نازارىمىزدا.
ەڭ باستىسى وبلىستا ەكٸمدٸك, پروكۋراتۋرا, پوليتسييا دەپارتامەنتٸمەن جەنە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارمەن ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس جٷيەسٸ قالىپتاسقان. سونىمەن قاتار جاس وتباسىلاردى قولداۋ, سونداي-اق وتباسىلاردا جيٸ كەزدەسەتٸن پروبلەمالىق مەسەلەلەردٸ زەرتتەۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىنداۋدا. ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرٸمەن كەلەتٸن كٶپ بالالى انالارعا, از قامتىلعان وتباسىلارعا ارنالعان «قامقورلىق» جانۇيا ورتالىعى» تٷركٸستان قالاسىندا اشىلىپ, پسيحولوگييالىق, قۇقىقتىق جەردەم بەرٸلۋدە.
سونداي-اق, ٶز كەسٸبٸن يگەرۋگە ىقپال ەتۋ, ٷي جاعدايىندا جۇمىسپەن قامتىلۋعا جەردەمدەسۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە جەنە كٶشٸ-قون بويىنشا مەسەلەلەرٸن شەشۋگە كٶمەك بەرٸلۋدە. وسى باعىتتاعى جۇمىستار ٷنەمٸ نازارىمىزدا جەنە سانالى, سالاۋاتتى ۇرپاق ٶسٸرۋگە باستايتىن جول ول تۇتاس قوعامنىڭ بٸرلەسكەن كٷش جٸگەرٸندە.وسى ورايدا, دٶڭگەلەك ٷستەلدٸ ٶتكٸزۋگە باستاماشىل بولعان ازاماتتارعا العىسىمدى بٸلدٸرەمٸن, – دەدٸ دارحان ساتىبالدى.
بۇدان بٶلەك, وسال توپتارداعى وتباسىلاردى جەنە جۇمىسسىز جاستاردى قامتۋ ماقساتىندا «2021-2025 جىلدارعا ارنالعان كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق جوباسى» اياسىندا 72 129 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى (ونىڭ ٸشٸندە ەيەلدەر 51%). «جاستار پراكتيكاسى», «العاشقى جۇمىس ورنى», «كٷمٸس جاس», «بيزنەس-باستاۋ» جوبالارى 28 758 ازامات جۇمىسپەن قامتىلدى.
2022 جىلدان باستاپ وبلىستا (وبلىس ەكٸمدٸگٸ, بٸلٸم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, جۇمىسپەن قامتۋ باسقارمالارى, پوليتسييا دەپارتامەنتٸ, سوت ساراپتاما ينستيتۋتى, تٷركٸستان وبلىستىق ادۆوكاتتار القاسى, جەنە «سەنٸم-اي» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ «كٶمەك» داعدارىس ورتالىعىمەن» بٸرلەسٸپ) زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا جەدەل تٷردە پسيحولوگييالىق, ەلەۋمەتتٸك, مەديتسينالىق, قۇقىقتىق كٶمەك كٶرسەتۋ جٶنٸندەگٸ پيلوتتىق جوبا ٸسكە اسىرىلۋدا.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بالالارعا قاتىستى ورىن الاتىن زورلىق-زومبىلىق, سۋيتسيدتٸك مٸنەز قۇلىقتىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸ: 64%-ى اتا-انا مەن بالا قارىم-قاتىناسىنان, 20%-ى پسيحولوگييالىق جەنە فيزيكالىق زورلىق-زومبىلىقتان, 16%-ى جالعىزدىق سەزٸمٸ, قارىم-قاتىناستى بۇزۋ, ٶزٸن-ٶزٸ باعالاۋدىڭ تٶمەندٸگٸنەن ورىن الادى ەكەن.
2019 جىلدان باستاپ بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىندا جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ اۋتودەسترۋكتيۆتٸ مٸنەز-قۇلقىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان, مەكتەپتەگٸ بەس ماماننىڭ (پسيحولوگ, سىنىپ جەتەكشٸ, ەلەۋمەتتٸك پەداگوگ, مەدبيكە, كەمەلەتكە تولماعاندار ٸسٸ جٶنٸنٸدەگٸ مەكتەپ ينسپەكتورى) جۇمىسىن قامتيتىن اۋقىمدى «بەستەرەك» جوباسى ەنگٸزٸلگەن.
قازٸرگٸ تاڭدا, «بەستەرەك» جوباسى رەسپۋبليكا كٶلەمٸندە تاراتىلعان. وسى جوبانى ودان ەرٸ جالعاستىرۋ جەنە اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋگە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارمەن ۇسىنىلعان جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ, اعىمداعى جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 97 ملن. تەڭگە قاراجات بٶلٸندٸ. اتالعان جوبالار ٷش باعىتتا جۇمىس جٷرگٸزەتٸن بولادى.
بٸرٸنشٸسٸ, بٸلٸم ۇيىمدارىنىڭ پەداگوگ-پسيحولوگتارىنىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ.
ەكٸنشٸسٸ, تەۋەلسٸز ساراپشىلارمەن تەجٸريبەلٸ پسيحولوگ مامانداردىڭ بالالارمەن اتا-انالارعا ارنالعان ترەنينگتەر, جەكە كەڭەستەر بەرۋ.
ٷشٸنشٸسٸ, ۆەدومستۆوارالىق ٸس-ەرەكەتتٸ كٷشەيتۋ باعىتىندا وبلىسى ەكٸمدٸگٸ, وبلىس پروكۋراتۋراسى, جەنە پوليتسييا دەپارتامەنتٸ مەن بٸرلەسكەن «سالاۋاتتى بولاشاق» جوباسىن جٷزەگە اسىرادى.
بۇل جوبا رەسپۋبليكادا العاش رەت پيلوت رەتٸندە تٷرلٸ قيىن جاعدايعا تٷسكەن وتباسىلار مەن ولاردىڭ بالالارىنا قولداۋ كٶرسەتۋ بويىنشا ۆەدومستۆوارالىق ٸس-ەرەكەتتەردٸ بٸر اقپاراتتىق جٷيەگە ەندٸرٸپ, ۆەدومستۆولار ٶز قۇزٸرەتٸ شەگٸندە تيٸستٸ جەدەل ەرەكەت ەتۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸ كٶزدەيدٸ.
ٸس-شارانىڭ ماقساتى – قوعامدا ەدەپ نورماسىن قالىپتاستىرۋ, پروفيلاكتيكا شاراسىن ەگجەي-تەگجەيلٸ تالقىلاپ, ازاماتتىق سەكتور, جاۋاپتى مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن بٸرلەسٸپ جەدەل ٸس-قيمىل جاساۋ. جيىنعا قاتىسۋشىلار وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ, بالالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ٶمٸرٸ, اتا-انا مەن اينالاسىنداعى ادامداردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جايىندا سٶز سٶيلەپ, پٸكٸر الماستى.
بٷگٸنگٸ ٸس-شارانىڭ نەتيجەسٸندە ۆەدومستۆولار اراسىنداعى ٸس-قيمىلدى جٷيەلٸ قىلۋ ماقساتىندا بٸرقاتار ناقتى شارالاردى كٶزدەۋ جوسپارلانعان.
