ۆاسيليي ياننىڭ «شىڭعىس حان» اتتى رومانىندا مىناداي ەپيزود با
تاعى دا بٸزدٸڭ بابالارىمىزبەن مايداندا بەتتەسكەن ۇلى جۇرتتاردىڭ تاريحشىلارى مەن جىلناماشىلارى ايتادى, كٶشپەندٸلەردەي سارباز جەر بەتٸندە جوق دەپ. ەسٸرەسە باسقا جۇرتتاردى, كٶشپەندٸلەردٸڭ شەگٸنٸپ ۇرىس سالۋى, توسقاۋىل سوعىستارى, قاشىپ بارا جاتىپ قايىرىلىپ سوعۋى قاتتى تاڭقالدىرعان.
ەدەتتە, ۇرىستا باعى قايتقان وتىرىقشى ەلدٸڭ ەسكەرٸ ەشقاشان قايىرىلىپ سوعا المايدى. ٶيتكەنٸ, وتىرىقشى ەلدەردە شەگٸنٸس, قاشۋ تاكتيكالىق ەدٸس ەمەس – جەڭٸلٸستٸڭ بەلگٸسٸ بولىپ سانالادى. ياعني, جەڭٸلٸستٸڭ پسيحوزىنا ۇشىراعان ەسكەر جاۋدىڭ قىلىشى مەن وعىنان قىرىلىپ بٸتكەنشە قاشادى.
ر.دجوۆانوليدٸڭ «سپارتاك» رومانىندا فراكييالىق كٶشپەلٸ تايپادان تۇتقىنعا تٷسكەن سپارتاك, ريم حالقىنىڭ ەرمەگٸ ٷشٸن كوليزەيدە كٷندە بولىپ جاتقان قانتٶگٸستەردٸڭ كەزٸندە وسى تاڭعاجايىپ تاكتيكانى قولدانادى. قاشىپ جٷرٸپ الدىمەن قۋىپ جەتكەن گلادياتوردى ٶلتٸرٸپ, اقىرىندا جاۋىنىڭ بەرٸن قىرىپ بٸتٸرەدٸ. بۇل مىڭداعان جىلدار بويى ەۋرازييانىڭ دالاسىن دٷبٸرلەتكەن, قانداي جاۋ بولسا دا, بەت قاراتپاي جەڭگەن كٶشپەندٸلەردٸڭ ەڭ ەيگٸلٸ تاكتيكاسى.
بٸردە رەسەيلٸك اۆتورلار فومەنكو مەن نوسوۆتىڭ «جاڭا حرونولوگييا» دەپ اتالاتىن كٸتابىن وقىپ وتىرىپ مىناداي بٸر تاڭعاجايىپ مەلٸمەتتٸ ۇشىراستىردىم. موڭعولدار ەشقاشان باتىسقا قاراي... جورىق جاساماپتى! ونىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار ەكەن. سونىڭ ەكەۋٸن كەلتٸرەيٸك. ورىستار جاۋدىڭ اتتى ەسكەرٸنەن قورعانۋ ٷشٸن ەجەلدەن «زاسەكا» دەپ اتالاتىن امال قولدانىپتى. اعاشتى جەردەن 15-20 سانتيمەتردەي بيٸكتٸكتە قيعاشتاي شابادى ەكەن. وسىلايشا ەنٸ ەلۋ-الپىس, كەيدە جٷز شاقىرىم, ال ۇزىندىعى بٷكٸل ورىس جەرٸن بەلدەۋلەپ وراپ جاتقان ۇلانعايىر ورماندى شاۋىپ شىعادى ەكەن.
بۇل امال قازاقتا دا بار. بۇرىنعى زاماننىڭ اڭشىلارى جولبارىس اۋلاعاندا قامىستى وسىلاي شاباتىن بولعان. مۇنى بايىرعى قازاق تٸلٸندە «قارنا» دەپ اتايدى. دابىل قاعىپ كەلە جاتقان ادامداردان قاشقان جولبارىس نايزاداي ٷشكٸر قامىسقا قارنىنان قارنالىپ, نەمەسە سول قارنادان ٶتە الماي تۇرىپ قالىپ, اجالىن تابادى. الايدا ميلليونداعان گەكتار ورماندى شاۋىپ شىعۋ, سول كەزدەگٸ ورىس قوعامىنىڭ قولىنان كەلمەس ٸس ەدٸ. بٸراق جاڭا حرونولوگييانىڭ اۆتورلارى فومەنكو مەن نوسوۆ وسىلاي دەيدٸ. ورىس حالقى موڭعول شاپقىنشىلىعىن وسىلاي توقتاتتى دەيدٸ.
ەندٸ اتالعان اۆتورلاردىڭ ەكٸنشٸ ۋەجٸنە كەلەيٸك. باتىسقا, تٷن تٷبٸنە العاش شەرۋ تارتقاندا موڭعول ەسكەرٸنٸڭ سانى جٷز مىڭداي ەكەن. ولاي بولسا دەيدٸ فومەنكو, جٷز مىڭ ەسكەرگە قانشا ازىق-تٷلٸك كەرەك, جٷز مىڭ اتقا قانشا جەمشٶپ كەرەك. ياعني, ول ەسكەردٸڭ سوڭىنداعى ارقۇق (وبوز) قانداي بولۋ كەرەك, ول ارقۇقتا قانشا اربا بولۋ كەرەك, ال اربانى تارتاتىن جەگٸن مالعا تاعى دا قانشا جەمشٶپ كەرەك. اتالعان اۆتورلارعا سەنسەك, سوعىسۋدىڭ ٶزٸ, جورىققا اتتانۋدىڭ ٶزٸ مٷمكٸن ەمەس نەرسە بولىپ شىعادى. ەڭ قىزىعى – ٷيدە تىنىش قانا وتىرۋ. الايدا, ولاي بولماعان عوي. تٷرٸك-موڭعول تايپالارىنىڭ جاۋگەرشٸلٸگٸ قازٸرگٸ يتالييا جەرٸنە جەتٸپ بارىپ توقتاعان. شىڭعىستىڭ ٶسيەتٸ – سوڭعى تەڭٸز – اتلانتيكاعا دەيٸن بارۋ. بۇل باتىس تاراپتاعى ٸس. ال شىعىستا شىن-ماشىننان ٶتٸپ, بۇل باعىتتا دا سوڭعى تەڭٸز – تىنىق جەنە ٷندٸ مۇحيتىنا جەتۋ. كەيٸننەن قۇبىلاي حان تەڭٸزدٸڭ ار جاعىندا دا ەل بارىن, نيپپون (قازٸرگٸ جاپونييا) دەگەن مەملەكەت بارىن ەستٸپ, سولاي قاراي اتتانعان. بٸراق بۇل تاراپتا موڭعول ەسكەرٸنٸڭ قانداي كەساپاتقا ۇرىنعانىن, موڭعولدىڭ ەسكەري – تەڭٸز فلوتىنىڭ جاپون جاعالاۋىندا قالاي سۋعا باتقانىن تاريحتان جاقسى بٸلەمٸز. مٸنە, تٷزۋ جولدان تايعان ادامزاتتى جٶنگە سالۋ ماقساتىندا تٷرٸك-موڭعول نەسٸلٸ وسىنداي گلوباليستٸك (قازٸرگٸشە «جاھاندانۋ») جوسپاردى كٷن تەرتٸبٸنە قويعان. باتىستىڭ بٸر تاريحشىسى ايتقانداي, «نەتيجەسٸندە, موڭعولدار (تٷرٸكتەر دەپ تٷسٸنٸڭٸز) قازٸرگٸ ەلەمدٸك تاريحتىڭ كوسموسىن قالىپتاستىردى». ال ەندٸ, الدىنا وسىنداي ۇلى ماقسات – قاراقورىمنان باسقارىلاتىن بٷكٸلەلەمدٸك كوسموپوليتتٸك يمپەرييانى قۇرۋدى كٶزدەگەن, وسى جولدا ٶزٸنٸڭ دە, ٶزگەنٸڭ دە قانىن اياماي تٶككەن ۇلى نەسٸلدٸڭ, ۇلى ميللەتتٸڭ, ەلدەبٸر ورىس ورمانىنان ٶتە الماي توقتاپ قالۋى, ەسكەردٸڭ ٶزٸنە جەنە مٸنەتٸن اتىنا ازىق جەتپەي قالادى دەپ جورىقتان باس تارتۋى, ەرينە, اقىلعا سىيمايتىن نەرسە. ويىمىزشا, فومەنكو مەن نوسوۆ, كٶشپەندٸلەردٸڭ جورىققا قالاي دايىندالىپ, قالاي اتتاناتىنىن, قالاي جورتاتىنىن بٸلمەيدٸ. ول از دەسەڭٸز, ايتايىق, اتالعان تاريحشىلار جالپى تاريحتان, سوعىستاردىڭ, نەسٸلدەردٸڭ تاريحىنان تولىقتاي ماقۇرىم. حريستيان دٸنٸنەن كەتٸپ يسلام دٸنٸنە ٶتكەن, ۇلى عالىم, راديتسيوناليزمنٸڭ (دەستٷرشٸلدٸكتٸڭ) اتاسى شەيح ياحيا (شىن اتى-جٶنٸ – رەنە گەنون, ۇلتى فرانتسۋز) ٷندٸ ەلٸنٸڭ ەجەلگٸ ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىمىن زەردەلەي كەلە تٶرت ەۋلەتتٸ ەرەكشە بٶلٸپ الادى (ەۋروپا حالىقتارىنىڭ تٸلٸندە بۇل ەۋلەتتەر «كاستا» دەپ, ال ٷندٸنٸڭ ٶز تٸلٸندە «ۆارنا» دەپ اتالادى). بۇل كاستالار: 1) براحماندار; 2) كشاترييلەر; 3) ۆايشيالار; 4) شۋدرالار. براحماندار – ەڭ جوعارعى كاستا. بۇلار قۇدايمەن, ابسوليۋتپەن تٸلدەسەتٸن بولعاندىقتان فەني دٷنيەنٸ تەرك ەتكەندەر. كشاترييلەر – ەسكەري ەۋلەت. بۇلار دٷنيەنٸ رەتتەۋشٸ كٷش. دٷنيەدەگٸ تەرتٸپتٸ قاداعالاۋشى كٷش. ۆايشيالار – ٶندٸرۋشٸلەر (ەگٸنشٸلەر, قولٶنەرشٸلەر ت.ب.). شۋدرالار – ەڭ تٶمەن تاپ, قۇلدار (بۇل ەجٸكتەپ وتىراتىن عىلىمي ماقالا ەمەس, سوندىقتان تىم قاراپايىم ٷستٸرت تٷسٸندٸرگەنٸم ٷشٸن كەشٸرٸم سۇرايمىن).
وسى كٷنٸ عىلىمي تٸلدە تٷرٸك-موڭعول كٶشپەندٸلەرٸ دەپ اتالاتىن حالىقتار اتالعان بٶلٸنٸس بويىنشا ەسكەري ەۋلەت-كشاترييلەر بولىپ سانالادى. تٷرلٸ زاماندا تٷرلٸ حالىقتاردىڭ جىلناماشى – تاريحشىلارى ساق, سكيف, سارمات, ماسساگەت, حۇن, تٷرٸك دەپ تٷرلٸشە اتاندىرعانىمەن, مىڭداعان جىلدار بويى ەۋرازييا دالالارىن مەكەندەپ كەلگەن كٶشپەندٸلەر بٸر كٸندٸكتەن تاراعان بٸر-اق حالىق بولىپ تابىلادى.
كشاترييلەر مەن شۋدرالاردىڭ, نەمەسە, بٸزشە ايتقاندا ەسكەري ەۋلەت پەن قۇلداردىڭ اراقاتىناسىن اينا-قاتەسٸز بەينەلەيتٸن بٸر تاماشا اڭىز گەرودوتتا بار.
سكيفتٸڭ بٸر تايپاسىنىڭ جاۋىنگەرلەرٸ الىس ەلگە جورىققا اتتانادى. سول جاۋلاعان جەردە بٸراز ۋاقىت تۇرىپ قالعان سكيفتەر كٷندەردٸڭ كٷنٸندە وتاندارىن ساعىنىپ قايتپاق بولادى. بۇل ەكٸ ارادا سكيفتەردٸڭ ەيەلدەرٸ ەسٸكتە جٷرگەن قۇل-قۇتاندارمەن كٶڭٸل قوسىپ قويادى. دٷنيەگە كەلگەن تۇتاس بٸر ۇرپاق ەسەيٸپ ەل بيلەيدٸ. اقىرى ەلگە قايتىپ كەلە جاتقان سكيفتٸڭ جاۋىنگەرلەرٸ ٶزدەرٸنە بەيمەلٸم ەسكەرمەن, ال شىندىعىندا قۇلدان تۋعان ۇلدارمەن بەتپە-بەت كەزدەسەدٸ. قانداي جاۋدى بولسا دا جەڭٸپ ٷيرەنگەن سكيفتەر الدارىنان شىققان ەسكەردٸ جەڭە الماي قويادى. قىلىشتاسسا – قىلىشقا مىقتى. نايزالاسسا – نايزاعا مىقتى. ساداق اتىسقاندا دا بەت قاراتپايدى. اقىرىندا سكيفتٸڭ قولباسشىسى بۇل ەسكەردٸڭ كٸم ەكەنٸن شىرامىتىپ, جاۋىنگەرلەرٸنە جاۋدى قامشىمەن ساباڭدار دەيدٸ. سول كەزدە بەس قارۋمەن سايىسقاندا قايىسپاي قارسى تۇرعان جاۋ ەسكەرٸ قامشىدان تىم-تىراقاي قاشىپتى. بۇل جەردەگٸ مورال – قۇلدىڭ قۇل بولىپ قالاتىندىعىندا. سكيفتەر قامشىمەن ۇرىپ قۇلدىڭ قۇل ەكەنٸن ەستەرٸنە تٷسٸرگەن. مىڭداعان جىلدار بويى ەۋرازييا دالاسىندا ابسوليۋتتٸك ەسكەري ٷستەمدٸكتە بولۋ, ەرينە, ٸزسٸز كەتكەن جوق. تٷرٸك-موڭعول حالىقتارىندا ەرەكشە نامىس كۋلتٸ قالىپتاستى, جەنە نامىسپەن بٸرگە ونىڭ مەڭگٸ سەرٸگٸ-مەيمانا قوسا ٸلەسٸپ جٷردٸ. وتىرىقشى حالىقتاردى مەنسٸنبەۋ, «جاتاق» دەپ كەمسٸتۋ, «ادام» دەپ ساناماۋ داعدىسى كٶشپەندٸ حۇننىڭ كٶڭٸلٸنە وسى كەزدە ورنىققان. وسىدان كەلٸپ سوعىس ستراتەگيياسىنىڭ ەكٸ پرينتسيپٸ قالىپتاستى. وتىرىقشى ەلدەردٸڭ ستراتەگيياسى – پوزيتسييالىق سوعىس. اپتالاپ, ايلاپ (كەيدە جىلداپ) قارسى تۇرۋ. ەسكەر قىرىلىپ بٸتكەنشە سوعىسۋ. كٶپ جاعدايدا تٸزە بٷگٸپ, ساۋعا سۇراۋ. ازىق-تٷلٸك پەن اۋىزسۋ تاۋسىلعاندا قامالدىڭ قاقپاسىن اشىپ بەرٸلۋ.
ال كٶشپەندٸلەردٸڭ ستراتەگيياسى – مانەۆرلٸك سوعىس. جاۋدى (ەسٸرەسە, قارۋلانىپ شىققان جاتاقتى) جاۋ دەپ ەسەپتەمەۋ, كەڭ دالاعا الىپ شىعىپ, ساداقپەن اتىپ قىرىپ كەتۋ (بۇل نايزانىڭ ۇشىن, قىلىشتىڭ جٷزٸن جاتاقتىڭ قانىنا بىلعاۋعا جيٸركەنەتٸن ەرەكشە رىتسارلىق كودەكستەن تۋعان ستراتەگييا).
كٶشپەندٸلەر بۇل ستراتەگييانى, پارسىلاردىڭ باسقىنشىلىق سوعىستارىنان ۇلتتىق ساناسى ويانىپ, ەسكەندٸر زۇلقارنايىننىڭ تۋىنىڭ استىندا ەندٸ ەسە قايتارۋ سوعىسىنا, قارىمتا جاۋگەرشٸلٸككە شىققان, دارييدٸ جەڭٸپ, پارسىنى العاننان كەيٸن توقتاي الماي سكيفتىڭ دالاسىنا اياق باسقان گرەكتەرمەن بەتپە-بەت كەزدەسكەندە ٶزگەرتۋگە مەجبٷر بولدى. ەسەيٸپ سوعىس ٶنەرٸنە جەتٸلە باستاعان وتىرىقشى ەلدەردٸ ەندٸ بۇرىنعىداي قامشىمەن ۇرىپ باعىندىرۋدىڭ قيىن ەكەنٸنە كٶزٸ جەتكەن كٶشپەندٸلەر جاڭا ستراتەگييا مەن تاكتيكانى ٷيرەندٸ. شەپ قۇرعان جاۋدىڭ شەبٸن بۇزۋدى, جاۋ قوسىنىن جەڭۋ ٷشٸن ەڭ ەۋەلٸ نەنٸ تالقانداۋ كەرەك ەكەنٸن, وراي سوعىپ قورشاۋعا الۋدى مەڭگەردٸ.
بولاشاقتاعى سوعىس ايماعىنا اينالاتىن وپەراتيۆتٸك كەڭٸستٸكتٸ ەربٸر تٶبەشٸگٸ مەن بۇلاعىنا دەيٸن, جايىلىمى, ىقتاسىنى, ٶزەنٸ مەن جالعىز اياق جولىنا دەيٸن زەردەلەپ بٸلۋ وسى كەزدەن باستاپ كٶشپەندٸ حۇن ەۋلەتٸنٸڭ ەسكەري ستراتەگيياسىنىڭ باستى ەلەمەنتٸنە اينالعانى انىق.
مٸنە, جوعارىدا اتى اتالعان « جاڭا حرونولوگييانىڭ» اۆتورلارى فومەنكو مەن نوسوۆتىڭ كٶشپەندٸ حالىقتاردىڭ جاۋگەرشٸلٸگٸ تۋرالى ۇشقارى پٸكٸرلەرٸنە قارسى ۋەج رەتٸندە, حۇندار ٶزدەرٸنٸڭ الىمدى جورىقتارىن قالاي ٸسكە اسىرعاندىعى جٶنٸندە بٸرەر اڭىز دەرەكتٸڭ جٶنٸ ەندٸ كەلگەن سيياقتى.
قانداي دا بولماسىن حالىقتىڭ ازىق-تٷلٸكتٸ ۇقساتۋى مەن قامداۋى, ساقتاۋى جەنە پايدالانۋ ەدٸستەرٸ سول حالىقتىڭ ٶمٸر سالتىنا باعىنادى. كٶشپەندٸلەردٸڭ كۋليناريياسى نەگٸزٸنەن كٶشپەندٸ تۇرمىسقا لايىقتالعان سٷر ەت پەن اشىتىپ بارىپ كەپتٸرٸلگەن سٷت تاعامدارىنان تۇرادى. بۇل, بٸر جايلاعاندا جارتى دٷنيەنٸ باسىپ ٶتەتٸن سانسىز كٶش جولدارىندا ەبدەن سىننان ٶتكەن, قانشا ساقتاسا دا بۇزىلمايتىن, جٸبٸتٸپ جٸبەرسە از عانا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ٶزٸنٸڭ بۇرىنعى قالپىن تاباتىن باعا جەتپەس نەرلٸ, دەمدٸ تاعامدار. مىسالعا, ەكٸ-ٷش جىل جاتقان سىقپا قۇرت قاينالعان ىستىق سۋدا تۇرىپ بٸر-اق ساعاتتا ەزٸلٸپ كەتەدٸ. تۇزعا پٸسٸپ بەس جىل تۇرعان قاقپىش ەت بۇلاق سۋىندا ون ساعات تۇرىپ, جٸبٸپ, اسقاندا ەزٸلٸپ پٸسەدٸ. دەمٸ تٸل ٷيٸرەدٸ. جايلاۋدان كٶشەردە قارىنعا سالىپ وشاقتىن استىنا كٶمٸپ كەتكەن قيما قۋىرداق بٸر-بٸر جارىم جىل ساقتالا بەرەدٸ. كٶشٸپ كەلە جاتقاندا, تٸسٸ تٷسٸپ قىزىليەك بولىپ قالعان قارييالار سىقپالاماي كەپتٸرٸلگەن ەجٸگەيدٸ جەيدٸ. سونداي-اق, قورجىندا تٷننەن قالعان سٷر ەتتٸ جەيدٸ, سابادا جٷرە-جٷرە شايقالىپ ەبدەن بابىنا كەلگەن قىمىزدى ٸشەدٸ. مٸنەكي, الاماندار جورىققا وسى تاعامداردى الاتىن بولعان.
ەر ٷي ازاماتىن سوعىسقا ٶزٸ دايىندايدى. قازاقتا سول زاماننان قالعان «التى قورجىن الامان» دەگەن سٶز بار. ونىڭ مەنٸسٸ مىناداي. سىقپاي كەپتٸرگەن مايلى ەجٸگەيدەن ەكٸ قورجىن تولتىرىپ, قوسار اتتىڭ بٶكسەسٸنە ارتادى. مۇنى بٸر دەڭٸز. سودان سوڭ, قازاقتا «تٷتە» دەپ اتالاتىن, جورىققا ارنايى دايىندالاتىن تاعام بولعان. قويدىڭ سەمٸز ەتٸن اياماي تۇزداپ, جاقسىلاپ كەپتٸرەدٸ. قاقپىش بولىپ قاتقان ەتتٸ كەلٸگە سالىپ تٷيەدٸ. سودان سوڭ مىلجا-مىلجا بولعان ەتتٸ بٸر ٷيلٸ جان وتىرىپ, جٷن قۇساتىپ تالشىقتاپ تٷتٸپ شىعادى. تٷتە دەگەنٸڭٸز وسى. وسى تٷتەنٸ قورجىن ەتٸپ تولتىرىپ, اتقا ارتادى. مۇنى ەكٸ دەڭٸز. الاماننىڭ ازىعى وسى. ەندٸ قويدىڭ سٷر قۇيرىعىن ەكٸ قورجىنعا سىقاستىرا تولتىرىپ, اتقا ونى ارتادى. مۇنى ٷش دەڭٸز. بۇل اتتاردىڭ ازىعى. كەيدە جەنە ەكٸ قورجىن توبىلعىنى الادى ەكەن.
قوسار-اسار اتتىڭ مەنٸسٸنە كەلەتٸن بولساق, مۇنداعى قوسار ات – مٸنٸس اتى. الاشا ات شارشاعاندا اۋىسىپ مٸنەتٸن كٶمەكشٸ كٷلٸك. ال اسار ات, اتىنان كٶرٸنٸپ تۇرعانداي, ازىققا ارنالعان ات. بٸر ادام قوسارىنا بٸر ات, اسارىنا بٸر, كەيدە ەكٸ ات الادى. ەرينە, اسار ات بوس جٷرمەيدٸ. جورتۋىل بارىسىندا ەرتوقىمسىز, باسىنداعى نوقتامەن مٸنٸسكە جٷرە بەرەدٸ. قوسار مەن اسار ات نەگە ەرتوقىمسىز جايداق مٸنٸلەدٸ? ەرتوقىمدى شىعىن قىلماس ٷشٸن. سونىمەن الامان جورىققا دايىن بولدى. كٶنە سوعىس قۇرىلىمى بويىنشا ەڭ كٸشٸ ەسكەري بٶلٸك – وندىق. ون جاۋىنگەر بٸر ونباسىعا باعىنادى. ونباسى بەيبٸت كەزٸندە قول استىنداعى ون ادامنىڭ قايسىسى قايدا جٷرگەنٸن بٸلٸپ وتىرۋعا مٸندەتتٸ. ونباسىنىڭ ونى جينالىپ كەلٸپ بٸر جٷزباسىعا باعىنادى. ەلبەتتە, جٷزباسى قولاستىنداعى ونباسىلاردىڭ قايدا ەكەنٸن بٸلٸپ وتىرادى. جٷزباسىلار مىڭباسىعا باعىنادى. مىڭباسىلار تۋبەگٸنە باعىنادى. قازاقتا تٷمەنبەگٸ دەگەن دە ەسكەري لاۋازىم بار. تۋبەگٸ ەكەۋٸنٸڭ شەنٸ بٸردەي. وسى كٷنٸ تۋ ۇستايتىن ادامدى تۋبەگٸ دەپ جاڭساق اتايتىن بولىپتى. قازاقتا ون مىڭ ەسكەر – بٸر تۋ ەسكەر دەپ اتالادى. ون مىڭ ەسكەردٸڭ تۋىن ۇستايتىن ادامدى «بايراقتار» دەپ اتايدى.
بەس تۋبەگٸ بٸر بايعۇرتقا باعىنادى. ياعني, بايعۇرت – ەلۋ مىڭ ەسكەردٸ باسقارادى. بايعۇرتتار حانعا باعىنادى. مٸنە, قازاق ەسكەرٸنٸڭ سوعىس الدىنداعى جالپى قۇرىلىمى وسىنداي بولعان.
ەرتاۋىل دەپ اتالاتىن شولعىنشى ەسكەر بولاشاق جورىقتىڭ مارشرۋتى بويىنشا نەگٸزگٸ ەسكەردەن بەس جٷز, كەيدە مىڭ شاقىرىم وزىپ جەر جايىتىن, جايىلىم مەن سۋات, ەگەر قىس بولسا ىقتاسىن جەرلەردٸ الدىن الا تاۋىپ حابار بەرٸپ وتىرادى.
سونىمەن جورىق باستالدى دەيٸك. قوسار اتتى ەسكەر كٷنٸنە 150 شاقىرىم جول جٷرە الادى. توقتاۋسىز جورتققان الامان قالاي دەمالىپ, قالاي تاماقتانعان? كٶزٸڭٸزگە ەلەستەتٸڭٸز. تاڭالاگەۋٸمنەن, كەيدە تٸپتٸ تٷن ورتاسىندا اتتانىپ كەتكەن ەسكەر كٷن شىقپاي-اق, سالقىنمەن تالاي جەردٸ شالادى. ٶمٸر سالتىنىڭ ٶزٸ ٷزدٸكسٸز كٶشٸ-قون, ات ٷستٸندە تۋىپ, ات ٷستٸندە ٶلەتٸن قازاق ۇلىنا ەرتەمەن, نە تٷندە تۇرىپ سۋىت جورىققا اتتانۋ – ٷيرەنشٸكتٸ ٸس. كٷن تٷسكە تىرمىسقاندا قول باستاپ كەلە جاتقان حان ەسكەرباسىلارعا بەلگٸ بەرەدٸ. تۋبەگٸ, مىڭباسى, جٷزباسى مەن ونباسى بەرٸ بٸر كٸسٸدەي ايقاي سالادى.
– بٸر رەت اساۋعا بولادى!
سول سەتتە بٷكٸل ەسكەر بٸر ادامداي, قورجىندارىنا قول
سودان سوڭ حان, ەسكەردٸڭ جٷرٸس قارقىنىنا قاراپ اتتاردىڭ جٸلٸك مايىنىڭ جۇقارا باستاعانىن سەزسە, وعان دا ارنايى بەلگٸ بەرەدٸ. تاعى دا اسپاندى جاڭعىرىقتىرعان زٸلدٸ ايقاي.
– اتتارعا بٸر-بٸر اساتىڭدار!
سول سەتتە بٸر ادامداي تٸزگٸن تارتقان ەسكەر اتتان تٷسەدٸ. ەڭ ەۋەلٸ اتتىڭ ۇماسىن ۋقالاپ سيگٸزەدٸ. سودان سوڭ قورجىنداعى كيٸزدەي سٷر قۇيرىقتان بٸر-بٸر بٸلەم كەسٸپ الاشا, قوسار, اسار اتتاردىڭ اۋزىنا سالادى. كەلەسٸ سەتتە قالىڭ قول جىلجىپ تا كەتەدٸ. كٸدٸرٸس كٶپ بولسا بەس-اق مينۋتقا سوزىلادى.
وسىلايشا قاس قارايعانشا جورتادى. بۇل كەزدە ەرتاۋىلدان كەلگەن حابارشى, ەسكەردٸڭ دەمالاتىن جەرٸن بەلگٸلەپ, قاراۋىلدى قويىپ تا ٷلگەرەدٸ. ەگەر ەسكەر قونعان جەردە جايىلىم بولسا ەر جٷزدٸكتٸڭ جىلقىسى بٶلەك جايىلادى. اتتار قالماقشا, ياعني, ەربٸر ەكٸ ات بٸر-بٸرٸنە ايقاسا بايلانادى. بۇل تٷن ٸشٸندە جاۋ شاپسا, اتتاردى جىلدام تاۋىپ الۋ ٷشٸن جاسالاتىن امال. ەلبەتتە, ەرتوقىم الىنبايدى, تەك ايىلدارى بوساتىلىپ, ەردٸڭ ٶزٸ اتتىڭ موينىنا تامان, شوقتىقتىڭ ٷستٸنە مٸنگٸزٸلٸپ جەلدٸك جاسالادى. اتتى ەرتتەۋگە بٸر مينۋتتەي عانا ۋاقىت كەتەدٸ. وسى بٸر مينۋت ۋاقىت نە ۇتىس بەرەدٸ دەپ كٷمەن كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن كەي ادام. ٷلكەن ۇتىس. بٸرٸنشٸدەن, قالماقشا بايلانعان ات قويعان جەردەن تابىلادى. (ەرينە, بۇلاي بايلانعان جىلقى دۇرىستاپ جايىلا المايدى. الايدا, قازاقتىڭ از وتتاپ, كٶپ جۋسايتىن قورەندە جىلقىسى الاقانداي جەردەن بٸرنەشە رەت كەرت ەتسە بولدى, جورىققا دايىن تۇرادى). ەكٸنشٸدەن, ەرتوقىمدى ورنىنا جىلجىتىپ, قۇيىسقاندى كيگٸزٸپ, ايىلدى تارتۋعا ون سەكۋند ۋاقىت كەتەدٸ. ياعني, بٸر مينۋتكە تولار-تولماس ۋاقىتتا الامان ۇرىسقا كٸرە الادى. بولاشاقتاعى جاۋدىڭ ىقتيمال تٷنگٸ شابۋىلىنىڭ تويتارىسى وسىنداي ۇساق دايىندىقتان تۇرادى.
ەسكەر قالاي ۇيىقتايدى? استىعا توقىم تٶسەپ, ەردٸ باسقا جاستاپ ۇيىقتاۋ دەگەندٸ تالاي ەستٸدٸك. جاڭساق ەڭگٸمە. اتتىڭ ەرٸن نەگە الۋعا بولمايتىنىن (تٸپتٸ قوسار-اسار اتتىڭ ٷستٸندەگٸ توقىمى مەن باسىنداعى نوقتاسى دا الىنبايدى) جوعارىدا ايتىپ كەتتٸك. دۋلىعانىڭ استىنان كيٸلەتٸن جىعانىڭ نە ەكەنٸن بٸزدٸڭ قازاق ۇمىتىپ تا كەتكەن شىعار. جىعا, نەگٸزٸنەن, الاماننىڭ باسىن دۋلىعا قارىپ كەتپەس ٷشٸن, نەمەسە قاجاپ تاستاماس ٷشٸن كيٸلەتٸن باس كيٸم. سونداي-اق كٷرزٸنٸڭ سوققىسىن جۇمسارتاتىن دا – جىعا. سول سەبەپتٸ جىعا ٶتە قالىڭ بولادى. تٷيە مەن قوي جٷنٸن ارالاستىرىپ يٸرگەن جٸپتٸ بٸرنەشە قاباتتاپ, توقيدى. جٸپ قالىڭ, بٸراق شٸلتەر سيرەك. سيرەك بولۋى – باستى جەلدەتۋ ٷشٸن كەرەك. الامان جاتاردا دۋلىعانى شەشەدٸ, بٸراق جىعا باسىندا قالادى. ويىمىزشا, قازاق جاۋىنگەرٸنٸڭ ەرتوقىمى ارتىندا اتتىڭ ەكٸ بٶكسەسٸنەن سالبىراپ تۇراتىن وراۋلى بٸر زاتتى, وقىرمان كينودان تالاي كٶرگەن شىعار. بۇل زات – ٸشٸك. ٸشٸك ٶتە ٷلكەن بولادى. ٶزٸ – كيٸم. ٶزٸ – تٶسەنٸش. ٶزٸ – جامىلاتىن كٶرپە. مٸنە, قازاق الامان, قالقاندى باسىنا جاستاپ, ٸشٸكتٸڭ جارتىسىن استىنا تٶسەپ, جارتىسىن ٷستٸنە جامىلىپ ساپتاما ەتٸگٸن شەشپەگەن كٷيٸ وسىلاي ۇيىقتايتىن بولعان. قارۋدان – قىلىشى, قانجارى بەلٸندە, سودان سوڭ ساپتامانىڭ ٸشٸندە «سەلەبە» دەپ اتالاتىن ەكٸ قونىش قانجار. قونىش قانجار, قاپييادا ۇيىقتاپ جاتىپ, جاۋدىڭ استىندا قالىپ, بەلدەگٸ قىلىش پەن قانجاردى الا الماعاندا, اياقتى بٷگٸپ قونىشتان سۋىرىپ الىپ جاۋدىڭ ٸشٸن, نەمەسە بٷيٸرٸن ەسٸپ جٸبەرۋ ٷشٸن كەرەك.
كٶنە جىراۋلاردىڭ ٶلەڭدەرٸندە
– قۋ تولاعاي باستانباي, – دەگەن جولدار كەزدەسەدٸ. بۇل جەردەگٸ «تولاعاي» – قالماق سٶزٸ. قالماقتار ادامنىڭ باسىن تولاعاي دەيدٸ. وسىدان كەلٸپ, بٸر جول ٶلەڭنەن جاۋگەرشٸلٸك زاماننىڭ سۇمدىق سىرى اشىلادى. قازاق سوعىستا ٶلگەن ازاماتتاردى قولدان كەلگەنشە جەرلەپ كەتۋگە تىرىسادى. كٶنەكٶز قارييالاردان ەستٸگەنٸمٸز, ادامداردىڭ مەيٸتٸن, مىسالى بٸرنەشە مىڭ مەيٸتتٸ ەۋەلٸ بٸر-بٸرٸنە سٷيەپ وتىرعىزادى. سودان كەيٸن ەكٸنشٸ قابات تاعى بٸرنەشە مىڭ ادام الدىڭعىلاردىڭ ٷستٸنە وتىرعىزىلادى. سودان كەيٸن تاعى بٸرنەشە مىڭ. تٸرٸ قالعاندار شەيٸت بولعانداردىڭ ارۋاعىنا دۇعا وقىپ, قايعىرا جٷرٸپ دالانىڭ تٶسٸندە وسىنداي بٸرنەشە كەيدە ون-جيىرما, كەيدە وتىز – قىرىق سۇمدىق تٶبەلەر تۇرعىزادى. بۇل جەردە, بٸز, ەسكەر جٷز مىڭداپ قىرىلاتىن ۇلى سوعىستاردى ايتىپ وتىرمىز. ال كەيدە ادام شىعىنى از بولىپ, ٶلگەن جاۋىنگەرلەردٸ ەلگە الىپ قايتۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸ بولسا – الىپ قايتادى. ەلگە كەلگەننەن كەيٸن ارۋلاپ كٶمەدٸ.
دالادا قالعان, شالا-شارپى كٶمٸلگەن سٷيەك ۋاقىت ٶتە شاڭ, توپىراق ٷيٸرٸلٸپ, اقىرىنداپ تٶبەگە اينالادى.
قۇرمەتتٸ وقىرمان, «مىقتىڭ ٷيٸ» دەگەندٸ ەستۋٸڭٸز بار ما? ەستٸمەسەڭٸز ايتايىن, «مىقتىڭ ٷيٸ» دەگەنٸڭٸز سول, عاپىل مەن ٶكٸنٸشكە تولى قازاقتىڭ قاندى تاريحىنان قالعان مۇڭلى تٶبەلەر. وسى كٷرەڭ توپىراق تۇنجىر دالا, قاسيەتتٸ وتان ٷشٸن قان تٶككەن سانسىز ۇرپاقتىڭ ٷنسٸز مولالارى.
قالماق ادام جەرلەۋ دەگەندٸ بٸلمەيتٸن مەجۋسي حالىق. مايداندا ٶلگەن جاۋىنگەر تٷگٸلٸ, بەيبٸت ٶمٸردە ٶز اجالىمەن ٶلگەن ادامدى ايدالاعا لاقتىرىپ كەتەدٸ. ٶلەكسە, يت-قۇس جەپ اق سٷيەك بولىپ قالسا, تەڭٸرٸ ٶزٸ جاراتقان پەندەسٸن «قابىل الادى» دەپ قۋانادى. قازاقتىڭ «ٸشەگٸن يت جىرتقان قالماق» دەگەن مەتەلٸ وسىدان قالعان.
«قۋ تولاعاي باستانباي» دەگەن ٶلەڭ جولىنداعى «باستانباي», «باستانۋ» – «جاستانۋدىڭ» بايىرعى, كٶنە ۆاريانتى.
«قۋ تولاعاي باستانباي» – «جاستاناتىن جاستىق بولماي دومالاپ جاتقان قۋ باستى جاستانعان جاۋگەرشٸلٸك زامان» دەگەن سٶز. قازاقتىڭ باسىنان ٶتكەن قييان زامان مەن قييامەت تاعدىردى بۇدان ارتىق ايتىپ بەرۋ مٷمكٸن ەمەس شىعار.
سونىمەن يەن دالادا, تٶسەگٸ قارا جەر, جامىلعىسى كٶك اسپان, تٷنەپ شىققان الامان, تاڭالاگەۋٸمدە نەمەسە تٷن ورتاسىنان اۋا قايتادان اتقا قونادى. تاڭعى اسى – شەڭگەلٸن تولتىرىپ اساعان مايلى, نەرلٸ تٷتە. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە, مەجەلەگەن جەردە قالىڭ قول جاۋمەنەن بەتتەسەدٸ. ولجا اڭساپ, ەيەل اڭساپ, قانى سورعالاعان ەت اڭساپ كەلە جاتقان جاۋجٷرەك الامان جاۋدىڭ قوسىنىنا قىرعيداي تيەدٸ. باتىستىڭ, ەسٸرەسە گرەك, ريم تاريحشىلارى, پارسىنىڭ, قىتايدىڭ جىلناماشىلارى جازادى, كٶشپەلٸلەردٸڭ نايزاشىلارى قانداي شەپتٸ بولسا دا بۇزادى دەپ. گرەك اۆتورلارى بۇلاردى «كاتافراكت» نەمەسە «اۋىر كاۆالەرييا» دەپ اتايدى. مەنە, سول سكيف, سارمات, حۇن كاتافراكتتارىنىڭ مۇرگەرلەرٸ – پٸلدەي قازانات مٸنگەن, التى قۇلاش كٶسەم نايزا ۇستاعان نايزاگەرلەر جاۋدى الدىمەن سوعادى. ارتتاعى كەپتەۋٸل ەسكەردٸ تيياناق ەتكەن نايزاشىلار شەپتٸ بۇزىپ, جاۋدىڭ ەسكەرٸن ويدىم-ويدىم قىلىپ تاستايدى. ار جاعى بەلگٸلٸ – جىلانداي ىسقىرىنعان جەبە, قيعىر قىلىش, قانجوسا الامان ويىن.
العايدىڭ قۇبا جونىندا بەتتەسٸپ, قان جوساداي ەگٸلگەن, وق قىلقانداي شانشىلعان اياۋسىز ۇرىستا كٸم جەڭەدٸ, جەڭٸستٸڭ سامالى كٸم جاعىنان ەسەدٸ – ونى قۇداي بٸلەدٸ.
بٸرٸن-بٸرٸ اياماي قيدالاعان ەكٸ ەسكەردٸڭ ەكەۋٸنٸكٸ دە دۇرىس. سەبەبٸ, ەر ەل ٶز مٷددەسٸن قورعايدى, ٶز مۇراتىن كٶزدەيدٸ. سەبەبٸ, ەر جۇرت ٶز شىندىعىن بٸلەدٸ, ٶز ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىن ويلايدى.
ەرينە, جاۋدىڭ جەڭٸلگەنٸ اۋىر نەسٸبە, اۋىر قايعى. بٸراق قازاق ٷشٸن ەمەس – ٶزٸ ٷشٸن. اياۋسىز قىرعىن سوعىستان كەيٸن باستالادى. قارۋىن تاستاماعان ەركەك كٸندٸكتٸنٸڭ بارلىعى ٶلٸمگە كەسٸلەدٸ. تٸزە بٷككەندەرٸ كٸسەندەلٸپ قۇلدىققا ايدالادى. بولاشاقتا قوي باعاتىن قۇل-قۇتاندار وسىلار. سوعىستىڭ ەڭ اۋىر, ەڭ قاتىگەز كٶرٸنٸسٸن بٸز ەلٸ ايتقان جوقپىز. ەس بٸلمەيتٸن بالالاردىڭ بارلىعىن ارباعا تيەيدٸ. قالعاندارىن اربانىڭ كٷپشەگٸنە تەڭگەرەدٸ. بويى كٷپشەكتەن اسقاندارىن... قىلىشقا شالادى. قۇرمەتتٸ وقىرمان, مەن تريللەردٸ ەڭگٸمەلەپ وتىرعان جوقپىن. مەن بولعان جايدى ايتىپ وتىرمىن. ماعان رەنجٸمەڭٸز. نالاڭىز – قاتىگەز زامانعا. بۇل جەردەگٸ ەسەپ – ەس بٸلگەن بالا, ەكەسٸنٸڭ ٶلگەنٸن, دەلٸرەك ايتقاندا ەكەسٸنٸڭ قالاي ٶلتٸرٸلگەنٸن كٶرگەن بالا كەيٸن ەسەيٸپ ەر جەتكەندە, بەس قارۋىن اسىنىپ بەرٸ قاراي اتتانباۋى كەرەك.
قۇرمەتتٸ وقىرمان, تاريح اق بييالاي كيٸپ ٶتكەرٸلمەيدٸ. ەلدٸڭ بەرٸ وسىلاي ٸستەگەن. اعىلشىن نەسٸلٸ امەريكانىڭ سانى 30 ميلليون بولاتىن ٷندٸس حالقىن اياماي قىرىپ سالعان. ەرينە, بالا دەمەي, شاعا دەمەي. رەسەيدٸڭ قىرىملى مەن نوعايدا, قازان مەنەن سٸبٸردە نە ٸستەگەنٸن ايتپاي-اق قويايىن. قازاق باسقا جۇرتتان قاتىگەز ەمەس. ەجەلگٸ جاۋ, تابانداسقان دۇشپان, ەشقاشان بٸتٸسپەيتٸن دۇشپان قالماقتىڭ ەس بٸلگەن بالاسىن اربانىڭ كٷپشەگٸنە تەڭگەرۋٸ – قازاقتىڭ ٶز ۇرپاعىنىڭ قامىن ويلاۋى.
سوعىستاعى ەڭ ٷلكەن ولجا – ەيەل. قازاقتىڭ جاۋىنگەرلەرٸ جىعىندى بولىپ تٸزەرلەپ وتىرعان جاۋدى ارالاپ, ٶڭٸ بٷتٸن ەيەلدٸ, باليعاتقا تولعان ٸلٸكتٸ قىزدى, بەرٸن ولجالاپ ەلگە الىپ قايتاتىن بولعان. بٸزدٸڭ ٶتكەن زامانداعى عازيز انالارىمىز, ەز ەجەلەرٸمٸز وسى شابىندىدان كەلگەن قالماقتىڭ قىزدارى ەدٸ.
قازاقتا «اعايىن ٶكپەگە قيسا دا ٶلٸمگە قيمايدى» دەگەن ماقال بار. بيلٸك ٷشٸن, ەيەل ٷشٸن اعايىننىڭ قانىن تٶگۋگە تىيىم سالاتىن ۇلى مورال كٷنٸ كەشەگە دەيٸن كەلگەن. بٸراق وسى اسىل قاعيدانىڭ دا بۇزىلاتىن كەزدەرٸ بولادى ەكەن. كەيدە ات كٶتٸنە مٸنٸپ كەلگەن ۇرعاشى تىم سۇلۋ, تىم قىلىقتى بولىپ, باتىرلار بٸر-بٸرٸنە قيماي قىناپتان قىلىش سۋىرىسقان كەزدەر دە بولعان ەكەن. سيرەك بولسا دا كەزدەسكەن جايت. جەڭٸلگەن جاۋ وسىنداي بولعاندا, ەندٸ جەڭگەن ەلدٸڭ جايى قانداي?
جىراۋ بابامىزدىڭ ايتقان سٶزٸ بار:
ونىنشى تٸلەك تٸلەڭٸز,
ون اي سەنٸ كٶتەرگەن,
ومىرتقاسى ٷزٸلگەن,
ايازدى كٷندە اينالعان,
تار قۇرساعىن كەڭٸتكەن,
تاس ەمشەگٸن جٸبٸتكەن
اناڭ بٸر اڭىراپ قالماسقا.
ون بٸرٸنشٸ تٸلەك تٸلەڭٸز,
ون ساۋساعى قىنالى,
ومىراۋى جۇپارلى,
يسٸ جۇپار اڭقىعان,
داۋسى قۋداي ساڭقىعان,
نازىمەنەن كٷيدٸرگەن,
قىلىعىمەن سٷيدٸرگەن,
ارداقتاپ جٷرگەن بيكەشٸڭ,
جىلاي دا جەسٸر قالماسقا.
ازاماتىن سارعايا كٷتكەن ارۋ, اتقا ٶڭگەرٸلگەن ٶلٸ دەنەنٸ قۇشاقتاپ اڭىراپ, بالالاردىڭ ەكەنٸ جوقتاپ ەڭٸرەپ قالعانى – دٷنيەدەگٸ ەڭ ٷلكەن قاسٸرەتتٸڭ بٸرٸ سول. ۋاقىت ٶتەدٸ, قايعى كٶمەسكٸ تارتادى. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە جەسٸر قالعان جەڭگەسٸن ەمەڭگەردٸڭ بٸرەۋٸ الادى. تاعدىر دەگەن وسى, وعان قارسى نە امال. جالعىز ۇلىنان ايىرىلعان اتا مەنەن انا, تۇلىمشاعى جەلبٸرەگەن قالماقتىڭ بالاسىن قۇشاعىنا الىپ «يا, اللا, وسى بەرگەنٸڭە دە شٷكٸر» دەپ كٷرسٸنٸپ ولار دا قالادى. بٸرەۋ قالماقتان قاتىن ەكەلٸپ, مال مالدانىپ, جان جاندانىپ, ٶسٸپ-ٶركەندەيدٸ. بٸرەۋدٸڭ وتى ٶشەدٸ. بٸر قۋانىش, بٸر قايعى. وسىنىڭ بەرٸنٸڭ ٷستٸندە, مەڭگٸ ەل – الاشتىڭ ٶزٸنٸڭ قانى تٷستەس قاسيەتتٸ قىزىل تۋى بٶرٸدەي شۋلاپ جەلبٸرەپ تۇرادى.
***
وسى كٶنە كٷندەردەن, جاۋگەرشٸلٸك زاماننان قالعان قازاقتىڭ قادٸرلٸ اسى بولعان. ونى باستىرما دەيدٸ. كەيدە حان اپتا جورتىپ ىستىق اس ٸشكٸسٸ كەلگەن ەسكەرگە, اسار اتتىڭ بٸرەۋٸن سويۋعا رۇقسات ەتەدٸ. ەر جٷزدٸك ٶزٸنٸڭ قوسارىنداعى اتتىڭ بٸرەۋٸن شالادى. تٷن ورتاسىندا سويىلعان جىلقىنىڭ ەتٸن مٷشەلەمەي كٶرپە قۇساتىپ سىلىپ الادى دا الاشا اتتاردىڭ ەرتوقىمىنىڭ استىنا تٶسەپ, ايىلدى قاتتى تارتىپ تاستايدى. ەتٸنەن جالاڭاشتانعان سٷيەك-ساياقتى تاستاماي قورجىنعا سالىپ الادى. كەشكە وتقا كٶمٸپ پٸسٸرٸلگەن جٸلٸكتەردٸ شاققاندا ٸشٸندەگٸ مايى بالداي تەتتٸ بولادى ەكەن. الايدا تاماقتىڭ ٷلكەنٸ كٷنٸ بويى ەرتوقىمنىڭ استىندا جانشىلىپ ەبدەن ەزٸلگەن, وتقا قاقتالىپ ٷلبٸرەپ پٸسكەن باستىرما. بۇل جەردە اتتىڭ تەرٸ ەتكە شاۋىپ كەتپەي مە دەگەن كٷمەن بولۋى مٷمكٸن. ايتايىق سٸزگە, اتتىڭ العاشقى قاماۋ تەرٸ شىنىندا دا ۋداي اششى بولادى. سودان كەيٸنگٸ قارا تەر دە اششىلاۋ. بٸراق بٸرنەشە اي جورىقتا, مٸنٸستە جٷرگەن مٸنٸسكەر اتتىڭ تەرٸ ادام ٸشكەندەي دەمدٸ بولادى.
ەميگراتسيياعا كەتٸپ باتىس ەۋروپادا ٶلگەن موڭعول عالىمى ەرەندجەن حارا-داۆان ٶزٸنٸڭ شىڭعىس حان تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەگٸندە موڭعولداردىڭ جورىق كەزٸندە تٷيەنٸڭ قولتىعىنا نان پٸسٸرگەنٸن ايتادى. كٸم بٸلەدٸ? قييال دا بولۋى مٷمكٸن. بٸراق موڭعول مەن ويراتتىڭ ەتتٸ بٸر قايناتىپ, قانى تاراعاننان كەيٸن (بۇل بٸزشە شيكٸ ەت بولىپ سانالادى) جەي سالاتىن ەدەتٸن ەسكەرسەك, وندا تٷيەنٸڭ قولتىعىندا تۇرىپ بۋلانىپ, قابارىپ كەتكەن ٸشكٸ قامىردى نەگە جەمەيدٸ دەگەن سۇراق تۋادى. ال باستىرما ەرتوقىمنىڭ استىندا تۇرىپ اق جەم بولىپ كەتەتٸنٸ انىق. بۇل تاماقتى قازاقتان باسقا تٷرٸك حالىقتارىنىڭ قايسىسى ۇقساتادى دەسەڭٸز, ايتايىق, وسمان تٷرٸكتەرٸندە باستۋرما دەگەن تاماق بار. ۆيزانتييانى جاۋلاپ, وسمان يمپەريياسىنىڭ ٸرگەسٸن قالاعان ارعى سەلجٷك اتالارىنان قالعان تاعامنىڭ تٷرٸ ەكەنٸنە ەشقانداي كٷمەن جوق. ەرينە, قازٸرگٸ تٷرٸك, ەتتٸ ەرتوقىمنىڭ استىنا سالمايدى.
تەگٸس ەتٸپ سٷرگٸلەنگەن جالپاق تاقتايدىڭ استىنا سالىپ, ٷستٸنەن تاسپەن باستىرادى. جاۋگەرشٸلٸك زامان اياقتالعانىمەن قازاق وسى قادٸرلٸ اسىن ۇمىتقان جوق. اۋىر تاستىڭ استىنا باستىرىپ, سودان سوڭ قالپاقتاي قىلىپ تۇتاستاي قۋىرعان باستىرمانى ٶتكەن عاسىردىڭ سەكسەنٸنشٸ جىلدارىنا دەيٸن جەپ كەلدٸك.
ححح
رەستوراندا بٸر توپ ادام وتىرمىز. جٸگٸتتەردٸڭ بٸرٸ داستارحان مەزٸرٸن قاراپ, – مىناۋ «وتبيۆنايا كوتلەتا يز گوۆيادينى» دەگەن دەمدٸ نەرسە, وسىنى الايىق, – دەدٸ.
جانىمىزدا تۇرعان داياشى ورىس قىز, – قانشا كوتلەت? بارلىعىڭىزعا ما? – دەپ سۇرادى.
يە دەدٸك. ارامىزدا قىلجاقباستاۋ بٸرەۋ بار ەدٸ, سول داياشىعا, – «وتبيۆنايا» دەگەن سٶز, «وتبيت» ياعني, «بٸرەۋدەن بٸردەڭەنٸ تارتىپ الۋ» دەگەن ەتٸستٸكتەن شىققان. «وتبيۆنايا كوتلەتا يز گوۆيادينى» دەگەنٸڭٸز سيىردى ساباپ تارتىپ العان كوتلەت ەمەس پە? – دەدٸ قىلجاقتاپ.
داياشى, سۇلۋ ورىستىڭ قىزى, – جوق. سيىردىڭ ەتٸن اعاش بالعامەن ۇرادى. ەتتٸڭ تالشىقتارى ورنىنان جىلجىپ, ەزٸلٸپ, قۋىرعاندا دەمدٸ بولىپ پٸسەدٸ. بۇل – تەحنولوگييانىڭ اتى. مەنيۋدا قازاقشاسى دا تۇر عوي, – دەدٸ جىميىپ.
جٸگٸتتەردٸڭ بٸرەۋٸ مەنيۋدٸ قولىنا الىپ قاراپ, ارتىنشا قارقىلداي كٷلگەن. بەتٸنە اڭتارىلا قارادىق.
–مىنانى قاراڭدار, – دەدٸ دوسىمىز – «وتبيۆنايا كوتلەتانىڭ» اۋدارماسى – «ۇرىلعان ەت».
جۇرت كٷلٸسٸپ جاتىر
–«قاعىلعان-سوعىلعان ەت» دەسە قايتەدٸ? – دەدٸ بٸرەۋ.
سونىمەن, كەلتٸرەيٸن بە? – دەدٸ داياشى.
– يە, تاياق جەگەن كوتلەتٸڭٸزدٸ الىپ كەلٸڭٸز, – دەدٸ قىلجاقباس دوسىمىز.
كەشكە ٷيگە كەلگەننەن كەيٸن جازۋ ٷستەلٸمنٸڭ باسىندا, جارىق جاقپاي ۇزاق وتىردىم. كٷندٸزگٸ رەستورانداعى ەڭگٸمە, تاعام اتىنىڭ كٷلكٸلٸ, ناشار اۋدارماسى, بەر-بەرٸ ەسٸمە تٷستٸ. اقىرىنداپ ويعا شومدىم. قاراڭعى بٶلمەنٸڭ بۇرىش-بۇرىشىنان ٶتكەن تاريح, ارىستان بابالارىمىزدىڭ ەرلٸك ٸستەرٸنٸڭ ەلەسٸ اتويلاي كٶتەرٸلٸپ, باسىمنان نەبٸر تاعدىر, نەبٸر زامان كەشٸپ وتىرا بەرٸپپٸن. ەسٸمدٸ جيىپ ساعاتقا قاراسام, تٷنگٸ ٷش ەكەن. بەتٸ – قولىمدى سۋىق سۋعا جۋىپ, بٸرنەشە شىنى اششى شاي ٸشٸپ, سەرگٸگەننەن كەيٸن ٷستەل باسىنا كەلٸپ وتىردىم. سەل وتىردىم دا, ەدەتٸمشە, تالمايتىن قارا قالامدى اق قاعازعا تٸرەدٸم...
دەرەككٶز: وتٷكەن سايتى
