رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس بەسىنشى جىلعا تاياعان تۇستا، مايدان شەبىنەن تىس كەڭىستىكتە جاڭا ەكونوميكالىق كارتا سىزىلىپ جاتىر، دەپ حابارلايدى Dala News.
قيراعان پورتتار، بۇزىلعان تەمىرجول باعىتتارى جانە قاۋىپسىزدىگى السىرەگەن تەڭىز دالىزدەرى كييەۆتى بالاما ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتتى. سول بالامالاردىڭ ءبىرى – ورتالىق ازيا. ال ءوڭىر ىشىندە قازاقستان ەرەكشە ورىنعا يە بولا باستادى.
قازاقستانداعى ۋكراينانىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ۆيكتور مايكو The Times of Central Asia باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا ۋكراينا ءۇشىن وڭىرمەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ «تاڭداۋ ەمەس، قاجەتتىلىك» ەكەنىن اشىق ايتتى. ونىڭ سوزىنەن اڭعارىلعانى – بۇل تەك ساۋدا ەمەس، گەوساياسي قايتا باعدار.
سوعىسقا دەيىن ۋكراينا ءۇشىن نەگىزگى لوگيستيكالىق ارتەريا قارا تەڭىز بولاتىن. بۇگىندە ول باعىت تۇراقسىز ءارى ءقاۋىپتى. ناتيجەسىندە كييەۆ ترانسكاسپيي حالىقارالىق كولىك باعىتىنا، ياعني ورتا دالىزگە باسىمدىق بەرىپ وتىر. بۇل باعىت رۋمىنيا، بولگاريا، تۇركيا، گرۋزيا جانە ازەربايجان ارقىلى كاسپيي تەڭىزىن كەسىپ ءوتىپ، قازاقستانعا جالعاسادى.
الايدا بۇل مارشرۋت ارزان ەمەس. ەلشى ناقتى سيفر كەلتىردى: الماتىعا 20 توننالىق جۇك جەتكىزۋ 11–15 مىڭ دوللار تۇرادى جانە شامامەن ءبىر اي ۋاقىت الادى. نەگىزگى ماسەلە – كاسپييدەگى پاروم وتكىزۋ مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەۋلى بولۋى. ياعني ورتا ءدالىز – ستراتەگيالىق مۇمكىندىك بولعانىمەن، ءالى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەمەيدى.
كييەۆ قارا تەڭىز پورتتارىن وسى دالىزگە ينتەگراسيالاۋدى كوزدەيدى. بەلگورود-دنەستروۆسكيي تەڭىز ساۋدا پورتى مەن قازاقستاندىق ارىپتەستەر اراسىنداعى كەلىسىمدەر سونىڭ ناقتى كورىنىسى. سونىمەن قاتار اقتاۋ ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا كونتەينەرلىك حاب قۇرۋ باستاماسى دا قولداۋ تاپقان. بۇل تەك ترانزيت ەمەس، ايماقتىق لوگيستيكالىق قايتا قۇرىلىم.
ەكونوميكالىق كووپەراسياعا كەلسەك، ەلشى ۋكراينا مەن قازاقستان ەكونوميكاسى ءبىرىن-بىرى تولىقتىراتىنىن اتاپ ءوتتى. ۋكراينا – اگروتەحنولوگيا، ماشينا جاساۋ، IT جانە وڭدەۋ سالالارىندا تاجىريبەلى. قازاقستان – تابيعي رەسۋرستارعا، وندىرىستىك قۋاتقا جانە ترانزيتتىك ينفراقۇرىلىمعا باي.
سوعىس پەن لوگيستيكالىق شەكتەۋلەر بولماعاندا، ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 10 ملرد دوللارعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن ەدى. بۇل تەك بولجام ەمەس، سوعىسقا دەيىنگى ديناميكاعا نەگىزدەلگەن ەسەپ.
ۋكراينالىق ماشينا جاساۋ ونىمدەرى ءالى كۇنگە دەيىن قاراعاندى، اقتاۋ جانە پاۆلودار وڭىرلەرىندەگى وندىرىستىك نىسانداردا قولدانىلىپ كەلەدى. ءبىراق ولاردىڭ باسىم بولىگى جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى. كييەۆ بۇل جەردە تەك جەتكىزۋشى ەمەس، تەحنولوگيالىق سەرىكتەس بولۋعا نيەتتى.
مينەرالدىق رەسۋرستار سالاسىندا دا ىنتىماقتاستىق مۇمكىندىگى بار. ەلشى تۇرىكمەنستانداعى سارقىلعان ۇڭعىمالاردى قالپىنا كەلتىرۋ تاجىريبەسىن مىسالعا كەلتىردى. بۇرىن ءتيىمسىز دەپ تانىلعان ۇڭعىمالار ۋكراينالىق تەحنولوگيا ارقىلى قايتا ىسكە قوسىلىپ، جۇزدەگەن مىڭ توننا مۇناي بەرگەن. مۇنداي مودەل قازاقستان ءۇشىن دە وزەكتى بولۋى مۇمكىن.
ەنەرگەتيكا تاقىرىبى سۇحباتتىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى. قازاقستان 2024 جىلى ەۋرووداققا مۇناي جەتكىزۋ بويىنشا ءۇش ءىرى ەلدىڭ قاتارىنا كىرىپ، يمپورتتىڭ 11،5%-ىن قامتاماسىز ەتتى. ۋكراينا قازاقستاندىق مۇنايدى رەسەي اۋماعىن اينالىپ وتەتىن مارشرۋتتار ارقىلى الۋعا مۇددەلى. اقتاۋ – باكۋ – تبيليسي – دجەيحان، باكۋ – سۋپسا جانە ترانسادرياتيكالىق قۇبىر جەلىسى – ىقتيمال باعىتتار رەتىندە اتالدى.
كييەۆ ءتىپتى قازاقستاندى ۋكرايناداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن قالپىنا كەلتىرۋ جوبالارىنا قاتىسۋعا شاقىرىپ وتىر. ماقسات – قازاقستاندىق شيكىزاتتى ۋكراينا اۋماعىندا وڭدەپ، ىشكى نارىققا جانە ەو-عا ەكسپورتتاۋ. بۇل قادام ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك پەن جاڭا وندىرىستىك كووپەراسيانى بىلدىرەدى.
قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە توقتالعان ەلشى ۋكراينا قازاقستان ينفراقۇرىلىمىنا سوققى جاسامايتىنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، ۋكراينالىق سوققىلار تەك رەسەي ارمياسىنا قىزمەت ەتەتىن اسكەري نىساندارعا باعىتتالعان. قازاقستان ۋكراينالىق وپەراسيالاردىڭ نىساناسى بولمايدى دەگەن ۇستانىم جەتكىزىلدى.
حالىقارالىق قولداۋ تاقىرىبىندا ەلشى اقش پەن ەۋرووداقتىڭ كومەگى جالعاسىپ جاتقانىن مالىمدەدى. سانكسيالار رەسەيدىڭ كولەڭكەلى فلوتىنا جانە قارجى جۇيەسىنە باعىتتالعان. كييەۆ كەلىسسوزدەرگە دايىن ەكەنىن بىلدىرگەنىمەن، اۋماقتىق تۇتاستىقتان باس تارتپايتىنىن ناقتى ايتتى.
سۇحبات سوڭىندا ەلشى سوعىستىڭ بيىل اياقتالاتىنىنا سەنەتىنىن جەتكىزدى. ءبىراق بۇل سەنىمنەن گورى، ۋكراينا ءۇشىن ۋاقىتپەن جارىس ءجۇرىپ جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى.
بۇگىندە سوعىس تەك مايدان شەبىندە ەمەس، ساۋدا كارتالارىندا، مۇناي قۇبىرلارىندا، پورتتار مەن تەمىرجول توراپتارىندا ءجۇرىپ جاتىر. ۋكراينا ءۇشىن ورتالىق ازيا – قوسىمشا نارىق ەمەس، ەكونوميكالىق تىرەككە اينالىپ بارادى. ال قازاقستان – سول تىرەكتىڭ نەگىزگى بۋىنى.
