الماتىدا ٶتكەن Kazakhstan Growth Forum-دا وسى مەسەلە سٶز بولدى. وسى تٶڭٸرەكتەگٸ ساۋالدارعا اشىق جاۋاپ بەرۋگە تىرىستى ساراپشىلار.
اشىق ەڭگٸمەگە سايلانىپ كەلگەندەردٸڭ بٸرٸ ۆيتسە – مينيستر ەربولات دوساەۆ. سوناۋ استانادان ارنايى جەتتٸ ول.
ەلدەگٸ ەكونوميكالىق احۋالى تۋراسىندا بايانداما جاساعان ول بيلٸكتٸڭ بۇل تاراپتاعى الدا اتقارماق جوسپارىمەن بٶلٸسە كەتتٸ.
دوساەۆ: «بىلاي ويلايمىن...»
بٸزدٸ تاعى رەفورما كٷتٸپ تۇر. ەكونوميكاداعى باعىت-باعدار ٶزگەرٸپ, شيكٸزاتتان ٶزگە سالالارعا باسىمدىق بەرٸلمەك. دوساەۆ سٶي دەدٸ.
بيلٸكتٸڭ بيزنەسكە كٶمەك بولار دەپ قابىلداعان سالىقتى تٶمەندەتۋ شارالارى نەتيجە بەرمەپتٸ. مەملەكەتكە دە قايىر بولماعان, بيزنەس تە وڭالا الماپتى.
– سالىقتى تٶمەندەتكەسٸن بيزنەستٸڭ تامىرىنا قان جٷگٸرەدٸ دەپ توپشىلاعانبىز. كەسٸپكەرلەر كٶتەرٸلسە بيۋدجەتكە تٷسەر تٷسٸم دە ارتادى دەپ ارماندادىق. جاڭا جوبالار جاسالادى دەپ كٷتتٸك.
ونىمىز جٷزەگە اسپادى. بيزنەس اياعىنان تۇرسا, تۇرمىس تا وڭالار ەدٸ. ەلەۋمەتتٸك سالاعا باعىتتالاتىن قاراجاتتى كٶبەيتپەك ويىمىز بولعان. بٸراق, داميمىز دەگەن دەمەمٸز, داعدارىسقا بارىپ كٷمپ بەردٸ. ەكونوميكالىق دٷمپۋ تۋعىزادى دەگەن ٷمٸت بٸرجولاتا ٷزٸلدٸ, – دەدٸ دوساەۆ.
قازٸر قازاقستان بيۋدجەتٸنٸڭ 44 پايىزى ەلەۋمەتتٸك شىعىنعا جۇمسالادى ەكەن. ٷش جىلدان كەيٸن بۇل كٶرسەتكٸش 48 پايىزعا دەيٸن كٶبەيمەك.
بيلٸكتٸڭ ينۆەستوردى ەلگە شاقىرىپ جاتقان باستاماسىنان دا قايىر بولماي تۇر. بيۋدجەتتٸڭ ينۆەستيتسييادان تٷسكەن تٷسٸمٸ تىم تٶمەن. 14-اق پايىز...
وسىلاي دەگەن دوساەۆ ٷكٸمەتتٸڭ ەندەگٸ كەزەكتە نەگە ٷمٸت ارتىپ وتىرعانىن ايتتى. "قارجىلىق سەكتور مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا باسا كٶڭٸل بٶلەمٸز, بۇيىرسا", – دەدٸ ول.
وشاقباەۆ: «باياعى جارتاس, سول جارتاس قوي»
ۆيتسە-مينيستردٸڭ سٶزٸن ورتا جولدان بٶلگەن ەكونوميست راقىم وشاقباەۆ بٷگٸن دە, ەرتەڭ دە, كەلەشەكتە دە وڭ ٶزگەرٸستٸڭ بولۋى نەعايبىل دەيدٸ.
– الىسقا بارماي-اق, الداعى بەس جىلعا شولۋ جاسايىق.
قازاقستانداعى بانك جٷيەسٸندە نە ٶزگەرەدٸ دەپ ويلايسىز? ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ. تاعى بەس جىل ٶتكەسٸن دە بٸز ولاردى (بانكتەردٸ) قۇتقارۋمەن بولامىز.
بۇل اگروسەكتورعا دا قاتىستى. بۇل سالانى قانشا رەت قۇتقاردىق ٶزٸ? – دەدٸ وشاقباەۆ.
دوساەۆ بۇعان دايىن بولسا كەرەك. جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان وتاندىق بيزنەستٸڭ يگٸ-جاقسىلارىنا شەتەلدٸك نارىققا شىعۋدى ۇسىندى. ۆيتسە-مينيستردٸڭ ايتۋىنشا, ەزٸر قازاقستانداعى بيزنەستٸڭ 70 پايىزى مەملەكەتكە ماسىل.
– يە, يە سولاي.
قازاقستانداعى بيزنەس مەملەكەتتٸك جەنە كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتورداعى ساتىپ الۋعا قاتىسىپ, سولاردى يگەرۋمەن عانا اينالىسىپ وتىر. كٶشپەلٸ ٶمٸرگە بەيٸمدەلەتٸن كەز جەتتٸ.
بٸزدەگٸ بيزنەستٸڭ 70 پايىزى تەندەردٸڭ ارقاسىندا كٷن كٶرٸپ وتىر. سىرتقى نارىقتى يگەرٸڭٸزدەر. شەتەلدٸك نارىققا شىعىڭىزدار, – دەدٸ كەسٸپكەرلەردٸ كٶزٸمەن بٸر شولىپ ٶتكەن دوساەۆ.
مەجٸباەۆ: "بيلٸكتٸڭ نە بٸلگەنٸ بار?"
دوساەۆقا كەسٸپكەرلەردٸڭ قارسى ايتار ۋەجٸ بار ەكەن.
– دۇرىس قوي, كٶشپەلٸ بولعان دا قاجەت. سىرتقا نارىققا شىقساق كەسٸبٸمٸزگە كەسٸرٸ تيمەس. تەك ٶز ەلٸڭدە تۇراقتىلىق بولماسا سول قيىن, – دەدٸ ولار.
كەسٸپكەرلەردٸ كٷيزەلتٸپ وتىرعانى – تەڭگەنٸڭ تۇراقسىزدىعى ەكەنٸ وسى ارادا ايتىلدى.
ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ كٷنبە-كٷن قۇبىلۋى ەلدەگٸ ٸرٸ-ٸرٸ كومپانييالارعا باسشىلىق ەتەتٸن تانىمال كەسٸپكەرلەردٸ ەبدەن يتشٸلەتكەنگە ۇقسايدى
قازاقستانداعى شىرىن ٶندٸرەتٸن RG Brand كومپانيياسىنىڭ باسشىسى قايرات مەجٸباەۆ «كٶشپەلٸ ٶمٸرگە بەيٸمدەلٸڭدەر» دەگەن دوساەۆقا قارسى سۇراق قويدى.
– سىرتقى نارىقتى دا يگەرٸپ جاتىرمىز. كٷنٸ كەشە ٶزبەكستاندا بٶلٸمشەمٸزدٸ اشتىق. مەسەلە وندا ەمەس. ەرتەڭگٸ كٷنٸ رەسەي مەن باتىستىڭ اراسىنداعى سانكتسييالىق سوعىس اسقىنا تٷسسە قازاقستان قايتپەك? بيلٸكتٸڭ نە بٸلگەنٸ بار? ٷكٸمەتتٸڭ بۇعان ارنالعان قوسىمشا جوسپارى بار ما ٶزٸ? – دەدٸ ەلدەگٸ كٷللٸ كەسٸپكەردٸڭ ويىن ورتاعا سالعان قايرات مەجٸباەۆ.
– دوللارسىزداندىرۋ (ەكونوميكاعا دوللاردىڭ قاتىسۋىن شەكتەپ, ۇلتتىق ۆاليۋتاعا باسىمدىق بەرۋ) تۋرالى ايتقاندا جەلدەي ەسەتٸن ەدٸك. سٶيتكەن دوللار دالادا قالدى.
ەندٸگٸ مەسەلە – رۋبلسٸزدەندٸرۋگە تٸرەلٸپ تۇر! تاڭەرتەڭ ۇيقىدان تۇرا تەڭگە ەمەس, رۋبلدٸڭ باعامىنا قارايتىن بولدىق! رەسەيگە سالىنعان سانكتسييالار قازاقستاندى دا وڭدىرتپادى. رەسەيلٸك فاكتورعا بايلانىستى باسىمىزدى بەيگەگە تٸكتٸك تالاي مەرتە..., – دەدٸ ول بۇعان قوسا.
كەرٸبجانوۆ: "سانكتسييانىڭ سويقانى ەلٸ الدا"
مەجٸباەۆتىڭ سٶزٸن كەسٸپكەر ايدان كەرٸبجانوۆ تا قۇپتاي جٶنەلدٸ. ايتۋىنشا, ەزٸرگٸ احۋالدى ٶزگەرتۋگە بٸزدٸڭ ەل تٷك ىقپال ەتە المايدى.
– قولدان كەلەر قايران جوق. مۇنايدىڭ باعاسى, رەسەيدەگٸ وقيعالار , باتىس پەن مەسكەۋدٸڭ اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى بەرٸ – بەرٸ دە قازاقستاندى كٷيزەلتٸپ جاتىر. ەكٸ تٷيەنٸڭ ورتاسىندا شىبىن ٶلەدٸنٸڭ كٷيٸن كەشۋدەمٸز.
بولاشاقتى بولجاۋعا اسىقپايىقشى وسى. دايىندالۋ كەرەك. ەكونوميكامىزدىڭ استاڭ-كەستەڭٸ شىقپاسىن دەسەك, قوسىمشا جوسپار ەزٸرلەگەنٸمٸز جٶن قازٸردەن.
سانكتسييانىڭ سويقانى ەلٸ الدا, – دەدٸ ول.
سماعۇلوۆ سىر بەردٸ مە?
كەسٸپكەرلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ كٶرەسٸنٸ دوللاردان ەمەس, رۋبلدەن تارتىپ وتىرعان سىڭايلى. جيىندا رۋبلسٸزدەندٸرۋ مەسەلەسٸ ەلدەنەشە رەت سٶز بولدى.
ەدەتتە سىر بٸلدٸرمەيتٸن AstanaGroup باسشىسى, كەسٸپكەر نۇرلان سماعۇلوۆتىڭ ٶزٸ «تەۋەلدٸلٸك شارشاتىپ جٸبەردٸ...», – دەدٸ اشىنىپ.
يە, سولاي دەدٸ ول.
- رەسەيلٸك يمپورتقا قاتتى, تىم قاتتى تەۋەلدٸمٸز. جاسىرىپ جابارى جوق ەندٸ. بٸز – تەۋەلدٸمٸز. رۋبلگە تەۋەلدٸلٸكتەن ارىلساق جٶن بولار ەدٸ وسى. ورتاق كەلٸسٸم, ورتاق باقىلاۋ بولسا وسى ارادا. ال قازٸرگٸ جاعداي قانداي? رەسەي رۋبلدٸڭ باعامىنا ٶزگەرٸس ەنگٸزگٸسٸ كەلسە, بٸزدەن سۇرامايدى دا. بٸزبەن اقىلداسىپ تا جاتپايدى. بٸز ەيتەۋٸر ٸزٸنەن ٸلەسٸپ جٷرگەنٸمٸز, – دەدٸ سماعۇلوۆ.
جيىندى ايدان كەرٸبجانوۆ تٷيٸندەدٸ.
– ەرٸ قاراي نە بولارىن, نە ٸستەرٸمٸزدٸ بٸلمەيمٸن. جاردىڭ جاعاسىندا تۇرمىز. مەملەكەتتەگٸ, ەكونوميكاداعى داعدارىس, ناقتى بەتالىستىڭ جوقتىعى بٸزگە دە جۇقتى. بٸزدٸڭ بۋىن دا داعدارىستا.
بەس, ون, ون بەس جىلدان كەيٸن قانداي ەلدە, قانداي مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرەتٸن بولامىز? ەكونوميكالىق باعىت-باعداردى ەلٸ كٷنگە انىقتاعان جوقپىز.
وسى مەسەلەنٸڭ باسىن اشىپ ايتاتىن كەز جەتتٸ, – دەدٸ ول.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
