[caption id="attachment_9734" align="alignright" width="348"]
– مۇحتار قاسەنۇلى, قازاقستاندا بٶدەنە شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەسەلەسٸن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەپ, زەردەلەپ جٷرگەن جالعىز مامان ەكەنٸڭٸزدٸ بٸلەمٸز. ادامزات بالاسى وسى بٸر جۇدىرىقتاي قۇستى ٶسٸرٸپ, يگٸلٸگٸن كٶرۋدٸ قاي ۋاقىتتان باستاپ قولعا العان?
– بٶدەنە ٶسٸرۋ شىعىس ازييا ەلدەرٸندە, سونىڭ ٸشٸندە, قىتاي, جاپونييا جەنە ٷندٸستاندا ايرىقشا دامىعان. ٶز باسىم, بٶدەنەنٸڭ نەگٸزگٸ وتانى جاپونييا دەپ ەسەپتەيمٸن. ٶيتكەنٸ, كٷنشىعىس ەلٸندە بٶدەنە ٶسٸرەتٸن شارۋاشىلىقتار كٶپ. جاپونييادا تەك قانا بٶدەنە ٶسٸرۋ ٸسٸمەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جۇمىس ٸستەيدٸ. بٷگٸندە بٶدەنە ٶسٸرٸپ, ونىڭ جۇمىرتقاسىن ساۋدالاۋدا قىتاي الدىنا قارا سالدىرماي كەلەدٸ. كٶرشٸ ەلدە ٶندٸرٸلگەن بٶدەنە جۇمىرتقاسى ەلەمدٸك نارىقتى جاۋلاپ تۇر. سوڭعى ۋاقىتتارى بۇل ٸسپەن اينالىسۋعا ٷندٸستان دا ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرعان جايى بار. كٶرشٸ رەسەيدە جاقسى دامىعان. دٷنيەجٷزٸندە بٶدەنەنٸڭ 20 تٷرٸ بار. سولاردىڭ اراسىندا جۇمىرتقالاعىش جاپون بٶدەنەسٸ ەلەمگە كەڭ تاراعان. ادامزات بالاسى بٶدەنەنٸ ەتٸ مەن جۇمىرتقاسى ٷشٸن جەنە سەندٸك-دەكاريتۆتٸك باعىتتا ٶسٸرەدٸ.
– قازاقستاندا بٶدەنە ٶسٸرۋدٸڭ اياق الىسى قالاي?
– ەرتەرەكتە قازاقتار بٶدەنە اۋلاۋدى اڭشىلىقتىڭ بٸر قىرى رەتٸندە قاراستىردى. اتا-بابالارىمىز ونى ٶسٸرٸپ, كەسٸپ كٶزٸنە اينالدىرعان ەمەس. ال قازٸر ەلٸمٸزدە بٶدەنە ٶسٸرٸپ, ونىڭ ەتٸ مەن جۇمىرتقاسىن ساۋدالاپ وتىرعان 82 شارۋاشىلىق بار. ولاردىڭ 25-ٸ الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. مەن 2005 جىلى زەرتتەۋ جۇمىسىمدى باستاعاندا قازاقستاندا بٶدەنە ٶسٸرۋمەن اينالىساتىن بار بولعانى بەس-التى شارۋاشىلىق بولاتىن. چەرنوبىل اپاتىنان كەيٸن عالىمدار اپات ايماعىندا رادياتسييادان جاپا شەككەن بالالاردى بٸر ورتالىققا جيناپ, تەجٸريبە جٷرگٸزەدٸ. بٸر توپتىڭ بالالارىنا بٸر اي بويىنا بٶدەنەنٸڭ جۇمىرتقاسىن ٸشكٸزسە, ەكٸنشٸ توپتاعى بالالارعا جۇمىرتقا بەرمەيدٸ. بٸر ايدان سوڭ جۇمىرتقاسىن ٸشكەن بالالاردىڭ اعزاسىن تەكسەرگەندە عالىمدار بٶدەنە جۇمىرتقاسى رادياتسييانى ىدىراتاتىنىن انىقتاعان. وسىدان كەيٸن كٶپشٸلٸك بٶدەنە جۇمىرتقاسىن جاپپاي تۇتىنا باستادى.
قازاقستاندا بٶدەنە ٶسٸرۋمەن اينالىساتىن بار بولعانى بەس-التى شارۋاشىلىق بولاتىن. چەرنوبىل اپاتىنان كەيٸن عالىمدار اپات ايماعىندا رادياتسييادان جاپا شەككەن بالالاردى بٸر ورتالىققا جيناپ, تەجٸريبە جٷرگٸزەدٸ. بٸر توپتىڭ بالالارىنا بٸر اي بويىنا بٶدەنەنٸڭ جۇمىرتقاسىن ٸشكٸزسە, ەكٸنشٸ توپتاعى بالالارعا جۇمىرتقا بەرمەيدٸ. بٸر ايدان سوڭ جۇمىرتقاسىن ٸشكەن بالالاردىڭ اعزاسىن تەكسەرگەندە عالىمدار بٶدەنە جۇمىرتقاسى رادياتسييانى ىدىراتاتىنىن انىقتاعان.
– تاۋىققا قاراعاندا, بٶدەنەنٸڭ دەنە قىزۋى 2 گرادۋسقا جوعارى. سوندىقتان, ونىڭ جۇمىرتقاسىن ۇدايى تۇتىنعان ادامنىڭ قان اينالىمى ٶتە جاقسى جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇدان باسقا, بٶدەنە جۇمىرتقاسى ادامنىڭ يممۋنيتەتٸن كٶتەرەتٸن قاسيەتكە يە. جالپى اۋرۋدىڭ باسىم بٶلٸگٸ قان اينالىمىنىڭ دۇرىس بولماۋىنان تۋىندايتىنىن ەسكەرسەك, بٶدەنە جۇمىرتقاسىن تۇتىنۋ ادام دەنساۋلىعىنا قانشالىقتى پايدالى ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. بٸزدەر بٶدەنە جۇمىرتقاسىنا تەجٸريبە جٷرگٸزگەنٸمٸزدە, ونىڭ دەرۋمەندٸك قۇرامى تاۋىق جۇمىرتقاسىنا قاراعاندا 3-4 ەسە جوعارى ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزدٸك. كەزٸندە اقش جاپونيياعا اتوم بومباسىن تاستاپ, ٷلكەن ەكولوگييالىق اپاتقا ۇشىراتقاننان كەيٸن, جاپوندىقتار بٶدەنەنٸڭ ادام بويىنداعى رادياتسييانى ىدىراتاتىنىن بٸلٸپ, مٸندەتتٸ تاماق راتسيونىنا ەنگٸزگەن. سول كەزدە ەربٸر جاپون بالاسى تاڭەرتەڭ مٸندەتتٸ تٷردە بٶدەنە جۇمىرتقاسىن شيكٸدەي ٸشەتٸن بولعان. وسىنىڭ ارقاسىندا جاپون حالقى دەنساۋلىعىن تٷزەپ, ويلاۋ قابٸلەتٸن دامىتتى. بٷگٸندە جوعارى دەڭگەيدە دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ كٶشٸن باستاپ كەلەدٸ. بٶدەنە جاپون حالقىن قۇتقارىپ قالدى دەسەك تە بولادى. كەزٸندە شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ جارالى جاۋىنگەرلەرٸنە بٶدەنەنٸڭ جۇمىرتقاسىن ٸشكٸزٸپ, اياققا تۇرعىزعانىن تاريحي كٸتاپتاردان وقىعانىم بار.
تاۋىققا قاراعاندا, بٶدەنەنٸڭ دەنە قىزۋى 2 گرادۋسقا جوعارى. سوندىقتان, ونىڭ جۇمىرتقاسىن ۇدايى تۇتىنعان ادامنىڭ قان اينالىمى ٶتە جاقسى جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇدان باسقا, بٶدەنە جۇمىرتقاسى ادامنىڭ يممۋنيتەتٸن كٶتەرەتٸن قاسيەتكە يە.
– ەڭگٸمەڭٸزدەن بٶدەنە ٶسٸرۋدٸڭ ٶتە پايدالى كەسٸپ ەكەنٸن بايقادىق. جۇدىرىقتاي قۇستى قالاي كٶبەيتۋگە بولادى?
– بٶدەنەنٸ زاماناۋي ينكۋباتوردىڭ كٶمەگٸمەن كٶبەيتۋگە بولادى. بۇل قۇستىڭ جاراتىلىسىن زەرتتەگەندە, ينكۋۆاتسيياعا 9-12 گرامم بولاتىن جۇمىرتقالارىن پايدالانعاندا, 80 پايىزعا دەيٸن بالاپان الۋعا بولاتىنىنا كٶز جەتكٸزدٸك. كەيبٸر شارۋالار ۇساق, ٸرٸ جۇمىرتقالاردى ينكۋۆاتورعا سالىپ جاتادى. بٸراق ولاردان بالاپان پايدا بولمايتىنىن تٷسٸنبەيدٸ. ٸرٸ جۇمىرتقالاردا ۇرىق دامىمايتىنىن شارۋالار ەسكەرۋٸ تيٸس. ينكۋۆاتوردان شىققان بالاپانداردىڭ الدى 35 كٷندە جۇمىرتقالاي باستايدى. توقسان كٷندە ولار جۇمىرتقالاعىشتىقتىڭ جوعارعى دەڭگەيگە جەتەدٸ. جالپى, بٶدەنە بٸر جارىم جىلعا دەيٸن ساپالى جۇمىرتقا بەرەدٸ. ەگەر ونى ساپالى جەممەن ازىقتاندىرسا, بٸراز ۋاقىتقا دەيٸن ساپالى ٶنٸم الۋعا بولادى. نەگٸزٸنەن, بٶدەنەنٸ قۇراما جەممەن ازىقتاندىرعان جٶن. سول كەزدە جاقسى ٶنٸم الۋعا بولادى. بٸز بٶدەنەگە اسقاباق بەرگەندە جاقسى جۇمىرتقالايتىنا كٶز جەتكٸزدٸك.
– بٶدەنەگە قاتىستى الداعى ۋاقىتتا قانداي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيسٸز?
– زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن سالالارى جەتٸپ ارتىلادى. قازاقستاندا تەك قانا بٶدەنە شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ينستيتۋت تۇرماق, شاعىن زەرتحانا جوق. بٷگٸندە قازۇاۋ-دىڭ بٸرنەشە عالىمدارى بٶدەنەنٸ زەرتتەپ, ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرعانىن كٶڭٸلگە جۇبانىش سانايمىز. اينالامىزداعى كٶرشٸلەرٸمٸز – قىتاي, رەسەي, ۋكراينا جەنە بەلارۋسسييادا بۇل باعىتتا قىزۋ جۇمىستار جٷرٸپ جاتىر. بٸز دە قاراپ قالماۋىمىز كەرەك. بٶدەنە ٶسٸرۋ ٸسٸن مەملەكەتتٸك تۇرعىدان قولداۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمٸن. كەزٸندە اسقار اقاەۆ ٶزٸنٸڭ ۇلىقتاۋ رەسٸمٸنە كەلگەن قوناقتارعا بٶدەنە جۇمىرتقاسىن ۇسىنىپ.
– بٶدەنەنٸ زەرتتەگەندە قانداي دا بٸر شارۋاشىلىقتارعا بارىپ تەجٸريبە جٷرگٸزگەن شىعارسىز?
– الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى بٶدەنە ٶسٸرەتٸن شارۋاشىلىقتارمەن بايلانىسىپ جۇمىس ٸستەدٸك. بٶدەنە تابيعاتىنان شۋلى جەردٸ جاقتىرمايدى. سوندىقتان, بۇل قۇسقا ارنالعان شارۋاشىلىقتار ەلدٸ مەكەننەن جىراقتا ورنالاسادى. بٶدەنە قاراڭعى جەرلەردٸ جاقسى كٶرەتٸن قۇس. كٶبٸنە تٷندە قونىس اۋدارادى. ال كٷندٸز قالىڭ شٶپتٸڭ اراسىندا جاسىرىنىپ جاتادى. بٶدەنە تاۋىق تۇقىمداس قۇستاردىڭ اراسىندا ۇشاتىن جالعىز قاناتتى قۇس. قازاقستانداعى جابايى بٶدەنەلەر كٷن سۋىتقاندا جىلى جاققا ۇشىپ كەتەدٸ.
– بٶدەنە جىلۋ سٷيەتٸن قۇس بولدى عوي?
– يە, بٶدەنە جىلۋدى جاقسى كٶرەدٸ. ولار قورا ٸشٸندە جەل ٶتٸندە قالىپ قويسا, ٶنٸمدٸلٸگٸ كٷرت تٶمەندەپ كەتەدٸ. بۇل قۇستى ٶسٸرۋگە نيەتتەنگەن ادامدار الدىمەن قوراسىن جاقسىلاپ سايلاپ العانى جٶن. بٶدەنەلەردٸ ارنايى تٶرت قاباتتى تورلارعا قاماپ, تٸرشٸلٸگٸن باقىلاعانىمىزدا تٶمەنگٸ قاباتتاعى تورداعىلاردىڭ كٶپ جۇمىرتقالايتىنىن بايقادىق. ياعني, تٶمەنگٸ قابات قاراڭعى بولعاندىقتان, بٶدەنەلەر ٶزدەرٸن جايلى سەزٸنگەن. جالپى, بٶدەنە جۇمىرتقاسى بٸر اپتاعا دەيٸن ٶزٸنٸڭ قۇنارىن 100 پايىزعا دەيٸن جوعالتپايدى. ال 30 كٷننەن كەيٸن جۇمىرتقاسىنىڭ قۇنارى 70 پايىزعا كەميدٸ. سوندىقتان, دٷكەننەن جۇمىرتقانى ساتىپ العاندا ابايلاعان جٶن.
نۇرلان جۇماحانوۆ,
«ۇعتاو» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ
