وڭتٷستٸككە جيٸ ساپارلايتىن جولاۋشىلار پويىزعا مٸنٸپ, ىرعاتىلىپ-جىرعاتىلىپ جٷرگەننەن گٶرٸ, اۆتوبۋسپەن تٷنٸمەن جٷرٸپ, دٸتتەگەن جەرٸنە تاڭ اتا توپ ەتە قالعاندى جٶن سانايدى. ٶكٸنٸشكە وراي, كەيبٸر اتقامٸنەرلەر قاراپايىم حالىقتىڭ وسى بٸر قۋانىشىن كٶپ كٶرگەندەي. بٷگٸندە «سايرانعا» وڭتٷستٸك ٶڭٸردەن كەلگەن اۆتوبۋستاردىڭ بەرٸ ەركٸن كٸرە المايدى. جولاۋشى تاسىمالدايتىن كٶلٸكتەردٸڭ بٸرازى قاسكەلەڭ جاقتاعى «بارلىق» بازارىنا ايالداسا, قالعانى «سايراننىڭ» ماڭايىنا توقتاپ, قايتارعا ادام جينايدى. ەكٸ ارادا زىمىراعان اۆتوبۋستار بٸرنەشە رەت جول اپاتىنا ۇشىراپ, ادامدار مەرت بولعانىن بٸلەمٸز. ەرينە, قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ قاشاندا بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرۋى تيٸس. سوندىقتان بۇل مەسەلەنٸ جول پوليتسيياسى رەتتەۋٸ كەرەك ەدٸ. جول ساقشىلارى «اۆتوبۋس جٷرگٸزۋشٸلەرٸ ٸشٸمدٸك ٸشٸپ الىپ, كٶلٸك جٷرگٸزەدٸ» دەپ اقتالۋدان ەرٸگە اسقان ەمەس. بولماسا ساقشىلارىمىز «قوعامدىق كٶلٸكتەر تٷندە جٷرگەندە جٷرگٸزۋشٸلەر قالعىپ كەتٸپ, جول-كٶلٸك وقيعالارى ورىن الۋدا» دەپ مەسەلەنٸ جىلى جاۋىپ قويا سالادى. يە, ەكٸ اراعا قاتىنايتىن كٶلٸكتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ تٷندە جٷرەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. نەلٸكتەن? مۇنىڭ استارىنا ەشكٸم ٷڭٸلمەگەن. ونىڭ ٶزٸندٸك سىرى بار. اۆتوبۋستى تٸزگٸندەپ جٷرگەن جٷرگٸزۋشٸلەردەن سىر تارتقانىمىزدا, ولار: «اۆتوبۋستى كٷندٸز جٷرگٸزگەن بٸزگە دە جاقسى عوي. بٸراق كٷندٸز جولعا شىقساڭ, جول بويىن تورۋىلداعان جول ساقشىلارى جيٸ توقتاتىپ, مازاڭدى الادى. سوندىقتان شىمكەنت پەن تاراز اراسىنا قاتىنايتىن جولاۋشى كٶلٸكتەرٸ تٷندە جٷرگەندٸ جٶن سانايدى», – دەپ كٶكەيدە جٷرگەن ويلارىن جاسىرماي ايتتى. بۇل اششى دا بولسا, شىندىق. كٷندٸز قالادان ۇزاپ شىقساڭىز جول بويىنداعى اعاشتىڭ قالقاسىنا كٶلٸكتەرٸن جاسىرعان جول پوليتسيياسىن كٶرەسٸز. ولار جٷك كٶلٸكتەرٸ مەن اۆتوبۋستار جول تەرتٸبٸن بۇزباسا دا سەبەپسٸز توقتاتىپ, تەكسەرۋدٸڭ استىنا الادى. ال تەكسەرگەن ادامنىڭ بٸر كٸنەرات تاباتىنى سٶزٸسٸز. بۇدان كەيٸن جٷرگٸزۋشٸنٸڭ قالتاسى قاعىلاتىنىن بٸز ايتپاساقتا سەزٸپ وتىرعان شىعارسىز.
شىمكەنتتە ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىساتىن شاعىن كەسٸپكەرلەردٸڭ بەرٸ تاۋارلارىن اۆتوبۋسپەن تاسىمالداعاندى جٶن سانايدى. تاسىمال قۇنى ارزان. ەگەر سول تەڭ-تەڭ جٷگٸڭٸزدٸ پويىزبەن جەتكٸزسەڭٸز, قازاقستان تەمٸر جولى تاسىمالداۋ قۇنىن تىم قىمبات سۇرايدى. ولاردىڭ اۆتوبۋسپەن تاسىمالداۋى ٶزدەرٸنە دە, حالىققا دا تيٸمدٸ. مٸنە, سونىڭ ارقاسىندا وڭتٷستٸك ٶڭٸردە ارزانشىلىق. قازٸر اتالعان ايماقتىڭ اۋىلدى جەرلەرٸندە تۇراتىن جاستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ الماتىعا كەلٸپ, جۇمىس ٸستەپ, اقشا تاۋىپ جٷر. ولار اي سايىن تاپقان 100-150 مىڭ تەڭگەسٸن وسى اۆتوبۋس جٷرگٸزۋشٸلەرٸ ارقىلى اۋىلدارىنا جولدايتىنىن تالاي رەت كٶردٸم. جٷرگٸزۋشٸلەرٸنە 500 تەڭگە بەرسە بولعانى. ال ەگەر 100 مىڭ تەڭگەنٸ بانك ارقىلى اۋدارساڭىز, قارجى ينستيتۋتتارى قىزمەت اقىسىن بۇلداپ 2-3 مىڭ تەڭگەنٸ قاعىپ الادى. وسىنداي جايتتاردى ەسكەرەتٸن بولساق, ەكٸ اراداعى اۆتوبۋستار تەك جولاۋشى تاسىمالىمەن عانا ەمەس, ٶزگە دە ماڭىزدى مٸندەتتەردٸ موينىنا الىپ وتىرعانىن بايقايسىڭ.
تاياۋدا بٸر تانىسىم شىمكەنت پەن الماتىنىڭ اراسىندا قاتىنايتىن اۆتوبۋستاردى قارالاپ كٶرسەتكەن تەلەارناعا دەگەن ٶكپەسٸ قارا قازانداي ەكەنٸن ايتتى.
– جول ساقشىلارىنىڭ اۆتوبۋستاردىڭ سوڭىنا شىراق الىپ تٷسۋٸن تٷسٸنەمٸن. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ كٶزدەگەن ماقساتى بار. ال تەلەارنا جۋرناليستەرٸنٸڭ قوعامدىق كٶلٸكتەردٸ قارالاپ, ارنايى رەپورتاج بەرۋٸ ماعان ۇناعان جوق. رەپورتاج جاسايتىن تاقىرىپ جوق پا? ولار جۋرناليستتٸك زەرتتەۋلەرٸندە اۆتوبۋستار سىرتتان ەڭبەك ميگرانتتارىن تاسىمالدايدى دەپ سٶگە-جاماندادى. ەلٸمٸزدە كەلٸمسەكتەر قاپتاسا, بۇعان كٶشٸ-قون پوليتسيياسى مەن شەكارادا تۇرعان كەدەنشٸلەر كٸنەلٸ. دەل وسىعان اۆتوبۋستاردى كٸنەلاۋ قيسىنسىز. باسقا ٶڭٸرلەرمەن سالىستىرعاندا شىمكەنت پەن تارازدا كٷندەلٸكتٸ تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ باعاسى ايتارلىقتاي ارزان ەكەنٸن بارشا حالىق بٸلەدٸ. بۇل ٷشٸن بٸزدەر جٷك كٶلٸكتەرٸ مەن اۆتوبۋستارعا راحمەت ايتۋىمىز كەرەك. شىمكەنتتە ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىساتىن شاعىن كەسٸپكەرلەردٸڭ بەرٸ تاۋارلارىن اۆتوبۋسپەن تاسىمالداعاندى جٶن سانايدى. تاسىمال قۇنى ارزان. ەگەر سول تەڭ-تەڭ جٷگٸڭٸزدٸ پويىزبەن جەتكٸزسەڭٸز, قازاقستان تەمٸر جولى تاسىمالداۋ قۇنىن تىم قىمبات سۇرايدى. ولاردىڭ اۆتوبۋسپەن تاسىمالداۋى ٶزدەرٸنە دە, حالىققا دا تيٸمدٸ. مٸنە, سونىڭ ارقاسىندا وڭتٷستٸك ٶڭٸردە ارزانشىلىق. قازٸر اتالعان ايماقتىڭ اۋىلدى جەرلەرٸندە تۇراتىن جاستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ الماتىعا كەلٸپ, جۇمىس ٸستەپ, اقشا تاۋىپ جٷر. ولار اي سايىن تاپقان 100-150 مىڭ تەڭگەسٸن وسى اۆتوبۋس جٷرگٸزۋشٸلەرٸ ارقىلى اۋىلدارىنا جولدايتىنىن تالاي رەت كٶردٸم. جٷرگٸزۋشٸلەرٸنە 500 تەڭگە بەرسە بولعانى. ال ەگەر 100 مىڭ تەڭگەنٸ بانك ارقىلى اۋدارساڭىز, قارجى ينستيتۋتتارى قىزمەت اقىسىن بۇلداپ 2-3 مىڭ تەڭگەنٸ قاعىپ الادى. وسىنداي جايتتاردى ەسكەرەتٸن بولساق, ەكٸ اراداعى اۆتوبۋستار تەك جولاۋشى تاسىمالىمەن عانا ەمەس, ٶزگە دە ماڭىزدى مٸندەتتەردٸ موينىنا الىپ وتىرعانىن بايقايسىڭ, – دەپ تانىسىم كٶكەيگە تۇنعان ويىن جايىپ سالدى. راسىندا دا ەكٸ اراعا قاتىناپ جٷرگەن اۆتوبۋستاردى قىسپاققا الىپ, ابىروي تاپپاسىمىز انىق. جەكەلەگەن بٸرەۋلەر ٶز مٷددەسٸن كٷيتتەپ, پوليتسييا مەن جۋرناليستەردٸڭ قولىمەن وت كٶسەۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان بٸزدەر ەر مەسەلەگە ەلدٸك مٷددە تۇرعىسىنان قاراپ, باعامداۋدى ٷيرەنۋٸمٸز كەرەك.
نۇرلان جۇماحان
