مىسىرداعى جاعدايدان حاباردارسىزدار. 6 قازاقستاندىق ستۋدەنت جوعالىپ بارىپ تابىلدى. وسىندا وقۋعا كەتكەن. دٸني بٸلٸم الۋعا, اراب تٸلٸن وقۋعا. بۇلاردى مىسىر پوليتسيياسى ۇستاپ ەكەتكەن. ەزٸر ولاردىڭ نە سەبەپتٸ ۇستالعانى ايتىلعان جوق.
وسى جاعدايدان كەيٸن دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ ويلاندى. قازاقستان ازاماتتارىنىڭ شەتەلدە دٸني بٸلٸم الۋىنا قاتاڭ تالاپتار قويىلۋى مٷمكٸن. دٸني قىزمەت تۋرالى جاڭا زاڭناما جوباسىنا وسىنداي نورما ەنگٸزۋ ۇسىنىلماق ەكەن. كٷنٸ كەشە باقىتجان قۇلەكەەۆ ايتتى (دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ) مۇنى.
دۇرىس قوي, قالاي ويلايسىز? ايتالىق, ەلگٸ 6 ستۋدەنتتٸڭ شەتەلگە وقۋ كەتكەنٸن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. تيٸسٸنشە, نە ٸستەپ, نە بٸتٸرٸپ جٷرگەنٸنەن دە حابارسىزبىز. ال مىسىرداعى احۋال اۋمالى-تٶكپەلٸ. تەرروريزمنٸڭ ٶرشٸپ تۇرعانى دا بەلگٸلٸ بۇل جاقتا. راديكالدى اعىمدار مەن پوليتسييا اراسىندا كٷرەس كٷشەيٸپ تۇر.
تۇزاققا تٷسۋ وڭاي
قازاقستان ازاماتتارىنىڭ شەتەلدە دٸني بٸلٸم الۋىن قاتاڭداتۋ تۋرالى زاڭ قازٸرگٸ ۋاقىتتا قانشالىقتى ٶزەكتٸ? نەتيجەسٸ بولا ما? ەكسترەميزمنٸڭ الدىن-الۋعا سەپتەسە مە? «قالا مەن دالانىڭ» وسى جەنە ٶزگە دە ساۋالدارىنا ساياساتتانۋشى سۇلتانبەك سۇلتانعاليەۆ (سۋرەتتە) جاۋاپ بەردٸ.
– بۇل زاڭ جاستاردى تەرٸس دٸني اعىمداردىڭ ىقپالىنان قورعاي الا ما, قالاي ويلايسىز?
– شەتەلدە دٸني بٸلٸم الۋدى قاتاڭداتۋ تۋرالى زاڭدى باياعىدان قولعا الۋ كەرەك ەدٸ, نەگٸزٸندە. يە, ەلٸ دە كەش ەمەس. وسى ارقىلى جاستارىمىزدى تەرٸس دٸني اعىمداردىڭ ارباۋىنا تٷسٸپ قالۋدان قۇتقارامىز دەگەن ٷمٸت بار. انىعىندا, تولىق دٸني بٸلٸم الماعان ادام مۇنداي يدەيامەن جىلدام ۋلانادى. ارباپ الادى ولاردى. دٸني ەكسترەميزمنٸڭ يدەياسىمەن بٸر ۋلانسا, قايتىپ قۇتقارۋ قيىن. سونى تٷسٸنۋ كەرەك.
– سوندا بۇل يدەيانىڭ ادامنىڭ ساناسىن ارباپ الاتىن قانداي قۇدٸرەتٸ بار?
– قۇدٸرەتٸ دەيسٸز بە? مەسەلە سونى قابىلداۋدا جاتىر عوي. دٸني بٸلٸمٸ جان-جاقتى تولىقپاعان, وتانىندا تەجٸريبەلٸ يمامدار مەن دٸنتانۋشىلاردان جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە تەلٸم الماعان جاس شەتەلدٸك وقۋ ورنىنا تاپسىردى دەلٸك. بٸتتٸ. تۇزاققا تٷسۋٸ وڭاي.
1) ساۋد ارابيياسىندا
2) مىسىردا
3) كاتاردا
4) يراكتا
5) تٷركييادا
بٸر-بٸرٸمەن جاعا جىرتىسۋعا دەيٸن باراتىن تٷرلٸ اعىمدار مەن يسلام مەكتەپتەرٸ كٶپ. ولارعا ٶز ىقپالىن كەڭەيتۋ ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر مەملەكەتتەن كەلەتٸن جاستاردى بىلايشا ايتقاندا ساناسىن ۋلاۋ, يدەياسىنا سەندٸرۋٸ قاجەت.
سوسىن بۇلارعا نارىق كەرەك. اينالاسىن تاۋىسقان. تٷگەسكەن. الىسقا ٷڭٸلەدٸ. بٸر كەزدەگٸ كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرامىندا بولعان بەس مۇسىلمان ەل بار. سولار قىزىقتىرادى بۇلاردى. ماقساتتارى بٸزگە ەنۋ كەرەك. ال ونىڭ جولى قانداي? ەرينە, وسى ەلدەردەن ٶزدەرٸنە وقۋعا كەلگەن جاستاردىڭ ساناسىن جاۋلاۋ...
ولارعا اۋديتورييا كەرەك
يە, سٶزٸنٸڭ جانى بار. «مۇسىلمان ەلەمٸ اۋمالى-تٶكپەلٸ كەزەڭدٸ باستان ٶتكەرۋدە» دەيدٸ سۇلتانعاليەۆ. ايتۋىنشا, مۇنداي جاعدايدا يدەولوگيياسى مەن ۇستانىمدارى بٸر-بٸرٸنە ساي كەلمەيتٸن تٷرلٸ توپتاردىڭ اراسىندا اۋديتورييا ٷشٸن تالاس كٷشەيەدٸ. بۇل اراداعى اۋديتورييا – جاستار.
– قازاقستان ازاماتتارىنىڭ شەتەلدە دٸني بٸلٸم الۋىن قاتاڭداتۋ تۋرالى زاڭدى قابىلداۋ بٸزدەگٸ مۇسىلمان قاۋىمداستىعى ٷشٸن ماڭىزدى. ونى جات يدەيالاردان, قاۋٸپتٸ يدەولوگييالاردىن قورعاۋ كەرەكپٸز عوي. بۇل زاڭ ەلٸمٸزگە وي-ساناسى ۋلانعان جاستار ارقىلى ەنەتٸن ەكسترەميستٸك يدەيالاردىڭ كٶزٸن بٸتەۋٸ قاجەت.
مىنانى تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. دٸني ەكسترەميزمدٸ دٸني باسقارمانىڭ نەمەسە يمامدار ۋاعىزدارىنىڭ كٶمەگٸمەن جەڭە المايمىز. بۇل كەشەندٸ مەسەلە جەنە كەشەندٸ شارالار قابىلداۋدى قاجەت ەتەدٸ.
– كەشەندٸ مەسەلە دەيسٸز. العاشقى قادامدى نەدەن باستاۋ كەرەك سوندا?
– مەكتەپتەردەن. بٸلٸم ساپاسىن كٶتەرۋگە تيٸسپٸز. بۇل ارادا اسىعىس-ٷسٸگٸس قابىلدانعان رەفورمالار تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. ەكٸنشٸ مەسەلە, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەل-اۋقاتىن كٶتەرۋ كەرەك. ٷشٸنشٸسٸ, ەرينە جاستار. ولار بٷگٸنٸ مەن بولاشاعىنا سەنٸمدٸ بولۋى تيٸس. كارەرالىق باسپالداقپەن جوعارى ٶرلەي الارىنا, ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان ٶسٸپ-جەتٸلەرٸنە كەپٸلدٸك بەرۋٸ كەرەك, بيلٸك. توق ەتەرٸن ايتقاندا تۇرمىس تٷزەلۋٸ تيٸس. سول كەزدە ەكسترەميزم دە ٶزٸمەن-ٶزٸ جويىلادى.
– ەلٸمٸزدە دٸني بٸلٸم الىپ جاتقانداردىڭ سانى قانشا? حاباردارسىز با?
– مەن بٸلسەم دەل قازٸرگٸ كٷنٸ قازاقستانداعى دٸني وقۋ ورىندارىندا 2500-دەن اسا ادام بٸلٸم الۋدا. كٷنٸ كەشە مينيستر نۇرلان ەرمەكباەۆ سىرتتا وقيتىنداردىڭ سانىن ايتقان. ەلەمنٸڭ 13 ەلٸندە 323 قازاقستاندىق دٸني بٸلٸم الادى ەكەن. وسى ارادا بٸر تٷيتكٸل بار. شەتەلگە كەتەتٸندەردٸڭ كەيبٸرەۋٸ ول جاققا ٶز ەركٸمەن اتتانعان. دٸني باسقارمادان بولماسا دٸن ٸستەر مينيسترلٸگٸنەن رۇقسات تا سۇراماعان. بۇل ادامدى نە بٸتٸرٸپ جٷرگەنٸن قالاي باقىلايسىڭ?
يە, بٸزدەگٸ يمامدار مەن دٸنتانۋشىلار بۇلاردىڭ بٸرازىمەن جەكە دارا ەڭگٸمەلەسكەن ەكەن. نەتيجەسٸندە بٸرقاتارى ويلانىپ ەلگە قايتقان. الايدا ەگەر شەتەلگە وقۋعا اتتانعانداردى قاتاڭ باقىلاۋ بولسا مۇنىڭ الدىن الۋعا دا بولار ەدٸ.
تارازى باسىن تەڭ ۇستاۋ قاجەت
يە, راس ايتادى. دەگەنمەن, قازٸر زامان باسقا عوي. تەۋەلسٸزدٸك الدىق. يمامدارىمىزدىڭ سانى ارتقان. ساپاسى دا ٶسكەن. دٸني ساۋاتىمىز دا 90-شى جىلدارعا قاراعاندا كٶپ تولىستى. ەندەشە جاستارىمىزدى شەتەلدٸك جوو-لارىنا دٸني بٸلٸم الۋعا جٸبەرۋدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ بار ما قازٸرگٸ كٷنٸ? بۇعان قاتىستى سۇلتانعاليەۆ نە دەيدٸ?
– بۇل جايىندا مەن دە ويلانعانمىن. قاجەتتٸلٸك جوق دەپ كەسٸپ ايتۋعا بولماس. دۇرىس ايتاسىز, 90 جىلدارى ەلٸمٸزدە دٸني باعىتتا ساپالى بٸلٸم بەرەتٸن وقۋ ورىندارى بولعان جوق. بٷگٸندەەلٸمٸزدە 9 مەدرەسە مەن كوللەدج, ەكٸ بٸردەي ۋنيۆەرسيتەت بار (الماتىداعى «نۇر مٷبەراك» جەنە تٷركٸستانداعى ياسساۋي ۋنيۆەرسيەتٸ).
بۇلاردىڭ دٸن ماماندارىن دايارلاپ كەلە جاتقانىنا بٸراز ۋاقىت بولدى. دەگەنمەن ەلٸمٸزدەگٸ دٸن ماماندارىنا بٸلٸكتٸلٸگٸن جەتٸلدٸرۋگە كەدەرگٸ كەلتٸرگەن جٶن ەمەس دەپ بٸلەم, ٶز باسىم. مۇنى نۇرلان ەرمەكباەۆ تا تٷسٸنٸپ وتىر.
قازاقستان ازاماتتارىنىڭ شەتەلدە دٸني بٸلٸم الۋىن قاتاڭداتۋ تۋرالى زاڭدا «شەتەلدە وقۋعا الدىمەن قازاقستاندا دٸني بٸلٸم العان ازاماتتارعا عانا رۇقسات ەتٸلەدٸ» دەگەن تارماق بار. وسى دۇرىس. مينيسترلٸك, دٸني باسقارمانىڭ رۇقساتىمەن وقۋعا كەتكەن ادامدا جاۋاپكەرشٸلٸك بولادى.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
