قوعامدا قالىپتاسقان ەسكٸ كٶزقاراستارعا قاراماستان, قازٸرگٸ تاڭدا ەيەلدەردٸڭ اۆتو- كٶلٸك جٷرگٸزۋدەگٸ ورنى ايتارلىقتاي ارتىپ كەلەدٸ. بۇرىڭعى كەزدە كٶلٸك تٸزگٸنٸ كٶبٸنە ەر ازاماتتاردىڭ ەنشٸسٸندە سانالعان بولسا, بٷگٸندە نەزٸك جاندىلار دا جول ەرەجەلەرٸن جەتٸك مەڭگەرٸپ, سەنٸمدٸ تٷردە كٶلٸك جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. بۇل- زامان تالابىنا ساي ٶزگەرگەن كٶزقاراستىڭ, ەيەلدەردٸڭ بەلسەندٸ ٶمٸرگە ارالاسۋىنىڭ كٶرٸنٸسٸ. سول سەبەپتٸ بٸز تەجٸريبەسٸ مول جٷرگٸزۋشٸ دانا ەليەۆادان نەزٸك جاندىلارعا ارتاتىن سەكسيزم تۋرالى سٶز قوزعادىق.
كٶلٸك جٷرگٸزۋ- ەيەل ادامعا تەن ەمەس پە?
Yandex Taxi كومپانيياسىندا كٶپ جىلدار بويى تاكسيست بولىپ جۇمىس ٸستەگەن نەزٸك جان ارۋ دانا ەليەۆانىڭ ايتۋى بويىنشا:
« مەن كٶلٸك جٷرگٸزٸپ جٷرگەنٸمە بٸراز جىل بولدى. العاش رەت رٶلگە وتىرعان كەزٸم- 2001 جىل. ال رەسمي جٷرگٸزۋشٸ كۋەلٸگٸمدٸ 2003 جىلى الدىم. شىن ايتسام, العاش كٶلٸك تٸزگٸندەگەندە بەرٸ وڭاي كٶرٸنگەن, بٸراق ٶمٸر بەرٸبٸر ٶز ساباقتارىن ٷيرەتەدٸ ەكەن.
بٸرٸنشٸ كٶلٸگٸمدٸ العان سوڭ, ونى ٷش اي عانا مٸنٸپ ٷلگەردٸم. جول اپاتىنا تٷسٸپ, كٶلٸك اۋدارىلىپ قالدى. جاڭا ماشينا ەدٸ, بٸراق ونى ساتۋعا تۋرا كەلدٸ. سودان كەيٸن ەۋروپادان ەكەلٸنگەن كٶلٸكتەردٸ ساتىپ العان كەزدەرٸم بولدى. سودان بەرٸ شامامەن 8 كٶلٸك اۋىستىردىم».
سونىمەن قاتار كٶلٸكتەگٸ ارۋىمىز نەزٸك جاندىلاردىڭ تابيعاتى تۋرالى بٸراز ويىمەن دە بٶلٸسٸپ ٶتتٸ:
«كەيدە ويلايمىن: ەيەل ادام- تابيعاتىنان كٶپ مٸندەتتٸ قاتار الىپ جٷرە الاتىن جان. سول سەبەپتٸ جولدا كەلە جاتىپ, ەرەجە بۇزباي, قاۋٸپسٸزدٸك بەلدٸگٸن تاعىپ, بالاسىن جۇباتىپ, بٸرەۋگە قوڭىراۋ شالىپ, تٸپتٸ ايناعا بٸر كٶز سالىپ, ەرٸن بوياپ ٷلگەرەتٸن دە ەيەلدەر بار.
5-6 جىل بۇرىن جولدا اقىرىن جٷرٸپ كەلە جاتقان كٶلٸكتٸ كٶرسەك, بەرٸمٸز «ەيەل وتىر» دەپ بٸردەن شامالاۋشى ەدٸك. ال قازٸر ولاي ايتۋ قيىنداۋ. تەلەفونعا ٷڭٸلگەن جٷرگٸزۋشٸلەر كٶبەيدٸ- ەر ادامدار دا, ەيەلدەر دە. كٶشەدە وتىرىپ الىپ, لەنتانى اينالدارىپ, رٶلدە ەمەس, Instagram- دا جٷرگەندەي كٷي كەشەتٸندەر ٶتە كٶپ. بۇل- جاي عانا بايقاماۋشىلىق ەمەس, بۇل- دابىل قاعاتىن جاعداي».
دانا ەليەۆا العاش كٶلٸككە وتىرعان كەزدە بولعان قيىندىقتار مەن العاشقى قورقىنىشتار جايلى بىلاي دەيدٸ:
«جولدا جٷرۋدٸ مەحانيكامەن ٷيرەندٸم, سولاي ەمتيحان تاپسىردىم. بٸراق العاشقى ٶز كٶلٸگٸم- اۆتومات بولدى. ونىڭ ٷستٸنە- وڭ جاق رۋل, تاعى دا ٷلكەن دجيپ- Toyota Fortuner. كٷيەۋٸم كٶلٸكتٸ الماتىدان ەكەلٸپ, ٷيگە جەتكٸزٸپ بەردٸ دە, تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەتٸپ قالدى. ال مەن جالعىز قالدىم: ٷلكەن كٶلٸك, وڭ رۋل- قورقىنىش باسىپ قالدى. بٸر جاقسىسى, جۇمىسىم جاقىن ەدٸ. العاشقى كٷندەرٸ كٶلٸكتٸ مەكەمەدەن 50 مەتر جەرگە قويا سالاتىنمىن- ٶيتكەنٸ كٶلٸكتٸ تار جەردە قويا المايمىن, بٸرەۋگە سوعامىن با دەپ قورقامىن. بٸراق ۋاقىت ٶتە كەلە بەرٸنە ٷيرەنەسٸڭ ەكەن. بٸر كٶلٸكتەن ەكٸنشٸسٸنە وڭاي اۋىسا باستايسىڭ».
«بٸر كەزەڭدە تاكسي قىزمەتٸندە دە جۇمىس ٸستەدٸم, شامامەن 2 جىلداي. كليەنتتەردٸڭ كٶبٸ ەيەل جٷرگٸزۋشٸلەردٸ سانالى تٷردە ٸزدەيتٸن. ەسٸرەسە, بالاسىن جالعىز جٸبەرەتٸن اتا-انالار «ەيەل جٷرگٸزۋشٸ بولسىنشى» دەپ سۇرايتىن. تٸپتٸ ارنايى «ماما- تاكسي» دەگەن جوبالارعا شاقىرعان. سەبەبٸ ەيەلدٸڭ مۇقيياتتتىلىعىنا, ۇقىپتىلىعىنا سەنەدٸ. ٶزٸمنٸڭ رەيتينگٸم دە جوعارى بولعان», - دەپ ٶز سىرىمەن بٶلٸستٸ دانا ەليەۆا.
ستاتيستيكاعا بەت بۇرساق
2024 جىلى ەلٸمٸزدە 31 597 جول اپاتى تٸركەلگەن. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جەنە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتٸنٸڭ دەرەكتەرٸنە سەيكەس:
25 149 وقيعادا ەر ادامدار كٸنەلٸ دەپ تانىلعان,
2 786 جاعدايدا ەيەل جٷرگٸزۋشٸلەر كٸنەلٸ بولعان.
ٸٸم دەرەگٸ بويىنشا:
2024 جىلدىڭ اقپانىنىڭ سوڭىنا دەيٸن قازاقستاندا 6 259 916 جٷرگٸزۋشٸ كۋەلٸگٸ بەرٸلگەن.
ونىڭ ٸشٸندە:
74, 52% - ەر ادامدارعا (4 664 991 ادام),
25,48%- ەيەلدەرگە ( 1 594 925 ادام).
ال ەندٸ ماس كٷيٸندە كٶلٸك جٷرگٸزۋ مەسەلەسٸنە توقتالساق:
2024 جىلى الكوگولدٸك, ەسٸرتكٸلٸك نەمەسە ۋلاندىرعىش زاتتاردىڭ ەسەرٸمەن كٶلٸك جٷرگٸزگەنٸ ٷشٸن 24 786 جٷرگٸزۋشٸ ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعان.
ولاردىڭ ٸشٸندە:
95,2 %- ەر ادامدار,
4,8%- ەيەلدەر بولعان.
الايدا, مۇنداي ستاتيستيكالارعا قاراپ بٸرجاقتى تۇجىرىم جاساۋعا اسىقپاعان جٶن. سەبەبٸ جالپىلاي العاندا ەر ادامدار نەزٸك جاندىلارعا قاراعاندا كٶلٸكتٸ جٷرگٸزۋٸ باسىم بولىپ كەلەدٸ. سوندىقتان سانداردىڭ ايىرماشىلىعى- تٷسٸنٸكتٸ.
الايدا ەيەل جٷرگٸزۋشٸلەر قازٸرگٸ تاڭدا دا ەلەۋمەتتٸكديسكريميناتسيياعا ۇشىراپ كەلەدٸ. تالاي ونجىلدىقتار بويى رۋلگە وتىرعان ەيەلدەر قوعام تاراپىنان سىنعا ۇشىراپ, تٸپتٸ بۇرىنعى كەزدەرٸ زاڭ جٷزٸندە شەكتەۋلەرگە تاپ بولعان ەدٸ.
اۆتوكٶلٸك العاش ويلاپ تابىلعان كەزدەن باستاپ- اق كٶپتەگەن ەلدەردە ەيەلدەر كٶلٸك جٷرگٸزۋدٸ ٷيرەنە باستاعانىمەن, كەيبٸر مەملەكەتتەردە ولاردى جٷرگٸزۋشٸ كۋەلٸگٸن الۋدان زاڭ جٷزٸندە شەكتەپ كەلدٸ. مۇنداي تىيىمدار حح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيٸن ساقتالسا, كەيبٸر اسا كونسەرۆاتيۆتٸ ايماقتاردا بۇل شەكتەۋلەر ححI عاسىردا دا جالعاسىن تاپتى.
جٷرگٸزۋشٸ بولۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنعان سوڭعى ەل- ساۋد ارابيياسى بولدى. 2018 جىلعا دەيٸن بۇل ەلدە ەيەلدەر كٶلٸك جٷرگٸزگەنٸ ٷشٸن قاماۋعا الىنىپ, قۇجاتتارىنان ايىرىلىپ قانا قويماي, كەي جاعدايلاردا قامشى ارقىلى جازالاناتىن.
الايدا, «رۋلدەگٸ ەيەلدەر» اتتى ازاماتتىق قوزعالىس ۇزاق جىلدار بويعى كٷرەسٸنٸڭ ارقاسىندا بۇل ەدٸلەتسٸز زاڭنىڭ كٷشٸن جويۋعا قول جەتكٸزدٸ.
بٷگٸندە كٶپتەگەن ەلدەردە كٶلٸك جٷرگٸزەتٸن ەيەلدەردٸڭ سانى ەر ادامدارمەن تەڭەسٸپ كەلەدٸ. الايدا بۇل – بارلىق مەسەلە شەشٸلدٸ دەگەن سٶز ەمەس. كەيبٸر ەلدەردە ەيەلدەرگە رەسمي زاڭمەن تىيىم سالىنباسا دا, ٸس جٷزٸندە تٷرلٸ شەكتەۋلەر ەلٸ دە بار.
اۋعانستاندا تاليبان بيلٸككە كەلگەننەن كەيٸن, ەيەلدەردٸڭ جٷرگٸزۋشٸ كۋەلٸگٸن الۋى دەرلٸك مٷمكٸن بولماي قالدى. بۇل- سوڭعى بٸرنەشە جىلدا ەلدە ەيەلدەرگە قارسى ەنگٸزٸلگەن اسا اۋىر ەرٸ شەكتەن شىققان تىيىمداردىڭ بٸر بٶلٸگٸ عانا.
بٷگٸندە اۋعان ەيەلدەرٸنە بٸلٸم الۋ مٷلدە تيىم سالىنعان – تٸپتٸ باستاۋىش مەكتەپكە بارۋعا دا رۇقسات جوق. سونداي- اق ولارعا شاشتارازعا, سۇلۋلىق سالوندارىنا, ساياباقتارعا, سپورت زالدارىنا بارۋعا دا تىيىم سالىنعان. ەيەلدەردٸڭ ەركٸن جٷرٸپ- تۇرۋىنا جول جابىق بولعاندىقتان, كٶلٸك جٷرگٸزۋگە قويىلعان شەكتەۋ- ولار ٷشٸن اسا اۋىر سوققى. ەگەر ەيەل جالعىز ٶزٸ كٶشەدە جٷرسە, ونى توقتاتىپ, تەرگەۋگە الۋى مٷمكٸن. ال قوعامدىق كٶلٸكتەردٸڭ جٷرگٸزۋشٸلەرٸنە- قاسىندا ەر ادام ەرٸپ جٷرمەگەن ەيەلدەردٸ اۆتوبۋسقا مٸنگٸزبەۋ بۇيىرىلعان.
تەمٸر تۇلپاردىڭ رٶلٸ
اۆتوكٶلٸكتٸڭ العاش پايدا بولعان كەزٸنەن باستاپ ەيەلدەرگە كٶلٸك جٷرگٸزۋ وڭاي بولماعان. مىسالى, العاشقى كٶلٸكتەردە قولمەن ٸسكە قوساتىن ستارتەر بولعان. ونى وتالدىرىپ جٸبەرۋ ٷشٸن ٷلكەن فيزيكالىق كٷش قاجەت ەدٸ. بۇل ەرينە كەز كەلگەن نەزٸك جانعا وڭاي شارۋا ەمەس.
قازٸر دە كٶلٸكتەردٸڭ بەرٸ بٸردەي ەيەل ادامعا ىڭعايلى دەپ ايتا المايمىز. مەسەلەن, instagram پاراقشاسىندا بٸر قولدانۋشى بىلاي دەپ جازدى:
«ەيەلدەر بورديۋرگە سوعىلادى دەپ جيٸ ەستەيمٸن. بٸراق بۇل- بٸزدٸڭ كٸنەمٸز ەمەس! كٶلٸكتەر ەيەل ادامعا بەيٸمدەلٸپ جاسالماعان. ٶزٸمنٸڭ بويىم 155 سم, ال كٶلٸككە وتىرسام, الدى كٶرٸنبەيدٸ, تەك ورىندىعىما تۇرىپ قانا كٶلٸكتٸڭ تۇمسىعىن كٶرەم. قاۋٸپسٸزدٸك بەلدٸگٸ شە? موينىمدى قىسىپ, تاماعىما دەيٸن جەتەدٸ. مۇنىن بەرٸ كٶلٸك جٷرگٸزۋ شەبەرلٸگٸنە بايلانىستى ەمەس, بۇل- كٶلٸكتٸڭ ەيەلدەرگە ارنالعان دۇرىس كونسترۋكتسيياسىنىڭ جوقتىعى»,- دەيدٸ قولدانۋشى.
كٶپ جىلدار بويى اۆتومەحانيك بولىپ جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن سانجار نۇربولۇلىنىڭ (اتى- جٶنٸ ٶزگەرتٸلگەن) ايتۋى بويىنشا:
«قازٸرگٸ زاماناۋي ماشينالاردىڭ ٶزٸندە ەيەلدٸڭ بويى, دەنە بٸتٸمٸ ەسكەرٸلمەيدٸ. سوندىقتان اپات بولعان جاعدايدا نەزٸك جاندار جيٸ زارداپ شەگەدٸ. بۇل- تەحنيكا سالاسىندا كٶپتەن بەرٸ ەسكەرۋسٸز قالىپ كەلە جاتقان ٷلكەن مەسەلە», - دەيدٸ ول.
عالىمداردىڭ زەرتتەۋٸ بويىنشا, بٸردەي جول اپاتتارىندا ەيەلدەر ەر ادامدارعا قاراعاندا جيٸ جەنە اۋىر جاراقات الادى. بۇل- جاي سەيكەستٸك ەمەس, بۇعان تاڭقالارلىعى پلاستيك ەر ادام كٸنەلٸ.
سەبەبٸ كٶلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن سىناۋعا ارنالعان كراش- تەست مانەكەندەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ- ەر ادامنىڭ دەنە پٸشٸنٸنە ساي جاسالعان. ولاردىڭ بويى, سالماعى, سٷيەك قۇرىلىمى, ٸشكٸ اعزالاردىڭ ورنالاسۋى- بەرٸ ەر ادامنىڭ فيزيولوگيياسىنا نەگٸزدەلگەن.
كٶلٸك تٸزگٸنٸنە وتىرعان ەربٸر ەيەل- جٷرگٸزۋشٸ عانا ەمەس,ٶمٸردٸڭ سان قيلى رٶلٸن قاتار الىپ جٷرگەن جان. ول- انا, جار, كەسٸپكەر, قىزمەتكەر, دوس… ال جولدا- جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مول, تەرتٸپكە باعىناتىن, جان- جاعىنا سەرگەك قارايتىن جٷرگٸزۋشٸ.
ۋاقىت ٶتتٸ, كٶزقاراستار ٶزگەرٸپ جاتىر. بۇرىن «ەيەل كٶلٸك جٷرگٸزە المايدى» دەگەن ەسكٸ تٷسٸنٸكتەر بٷگٸندە ٶز ماڭىزىن جوعالتۋدا. سەبەبٸ تەجٸريبە, تٶزٸم مەن تاباندىلىق گەندەرگە قاراپ بٶلٸنبەيدٸ. ەڭ باستىسى- كٸم بولساڭ دا, قاي جىنىستان بولساڭ دا, جولدا قاۋٸپسٸزدٸك پەن قۇرمەت بەرٸنەن بيٸك تۇرۋى تيٸس!
