Qoǵamda qalyptasqan eski kózqarastarǵa qaramastan, qazirgi tańda áielderdiń avto- kólik júrgizýdegi orny aitarlyqtai artyp keledi. Buryńǵy kezde kólik tizgini kóbine er azamattardyń enshisinde sanalǵan bolsa, búginde názik jandylar da jol erejelerin jetik meńgerip, senimdi túrde kólik júrgizip keledi. Bul- zaman talabyna sai ózgergen kózqarastyń, áielderdiń belsendi ómirge aralasýynyń kórinisi. Sol sebepti biz tájiribesi mol júrgizýshi Dana Álievadan názik jandylarǵa artatyn seksizm týraly sóz qozǵadyq.
Kólik júrgizý- áiel adamǵa tán emes pe?
Yandex Taxi kompaniiasynda kóp jyldar boiy taksist bolyp jumys istegen názik jan arý Dana Álievanyń aitýy boiynsha:
« Men kólik júrgizip júrgenime biraz jyl boldy. Alǵash ret rólge otyrǵan kezim- 2001 jyl. Al resmi júrgizýshi kýáligimdi 2003 jyly aldym. Shyn aitsam, alǵash kólik tizgindegende bári ońai kóringen, biraq ómir báribir óz sabaqtaryn úiretedi eken.
Birinshi kóligimdi alǵan soń, ony úsh ai ǵana minip úlgerdim. Jol apatyna túsip, kólik aýdarylyp qaldy. Jańa mashina edi, biraq ony satýǵa týra keldi. Sodan keiin Eýropadan ákelingen kólikterdi satyp alǵan kezderim boldy. Sodan beri shamamen 8 kólik aýystyrdym».
Sonymen qatar kóliktegi arýymyz názik jandylardyń tabiǵaty týraly biraz oiymen de bólisip ótti:
«Keide oilaimyn: áiel adam- tabiǵatynan kóp mindetti qatar alyp júre alatyn jan. Sol sebepti jolda kele jatyp, ereje buzbai, qaýipsizdik beldigin taǵyp, balasyn jubatyp, bireýge qońyraý shalyp, tipti ainaǵa bir kóz salyp, erin boiap úlgeretin de áielder bar.
5-6 jyl buryn jolda aqyryn júrip kele jatqan kólikti kórsek, bárimiz «áiel otyr» dep birden shamalaýshy edik. Al qazir olai aitý qiyndaý. Telefonǵa úńilgen júrgizýshiler kóbeidi- er adamdar da, áielder de. Kóshede otyryp alyp, lentany ainaldaryp, rólde emes, Instagram- da júrgendei kúi keshetinder óte kóp. Bul- jai ǵana baiqamaýshylyq emes, bul- dabyl qaǵatyn jaǵdai».
Dana Álieva alǵash kólikke otyrǵan kezde bolǵan qiyndyqtar men alǵashqy qorqynyshtar jaily bylai deidi:
«Jolda júrýdi mehanikamen úirendim, solai emtihan tapsyrdym. Biraq alǵashqy óz kóligim- avtomat boldy. Onyń ústine- oń jaq rýl, taǵy da úlken djip- Toyota Fortuner. Kúieýim kólikti Almatydan ákelip, úige jetkizip berdi de, tańerteń jumysqa ketip qaldy. Al men jalǵyz qaldym: úlken kólik, oń rýl- qorqynysh basyp qaldy. Bir jaqsysy, jumysym jaqyn edi. Alǵashqy kúnderi kólikti mekemeden 50 metr jerge qoia salatynmyn- óitkeni kólikti tar jerde qoia almaimyn, bireýge soǵamyn ba dep qorqamyn. Biraq ýaqyt óte kele bárine úirenesiń eken. Bir kólikten ekinshisine ońai aýysa bastaisyń».
«Bir kezeńde taksi qyzmetinde de jumys istedim, shamamen 2 jyldai. Klientterdiń kóbi áiel júrgizýshilerdi sanaly túrde izdeitin. Ásirese, balasyn jalǵyz jiberetin ata-analar «áiel júrgizýshi bolsynshy» dep suraityn. Tipti arnaiy «mama- taksi» degen jobalarǵa shaqyrǵan. Sebebi áieldiń muqiiatttylyǵyna, uqyptylyǵyna senedi. Ózimniń reitingim de joǵary bolǵan», - dep óz syrymen bólisti Dana Álieva.
Statistikaǵa bet bursaq
2024 jyly elimizde 31 597 jol apaty tirkelgen. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statistika jáne arnaiy esepke alý komitetiniń derekterine sáikes:
25 149 oqiǵada er adamdar kináli dep tanylǵan,
2 786 jaǵdaida áiel júrgizýshiler kináli bolǵan.
IIM deregi boiynsha:
2024 jyldyń aqpanynyń sońyna deiin Qazaqstanda 6 259 916 júrgizýshi kýáligi berilgen.
Onyń ishinde:
74, 52% - er adamdarǵa (4 664 991 adam),
25,48%- áielderge ( 1 594 925 adam).
Al endi mas kúiinde kólik júrgizý máselesine toqtalsaq:
2024 jyly alkogoldik, esirtkilik nemese ýlandyrǵysh zattardyń áserimen kólik júrgizgeni úshin 24 786 júrgizýshi ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan.
Olardyń ishinde:
95,2 %- er adamdar,
4,8%- áielder bolǵan.
Alaida, mundai statistikalarǵa qarap birjaqty tujyrym jasaýǵa asyqpaǵan jón. Sebebi jalpylai alǵanda er adamdar názik jandylarǵa qaraǵanda kólikti júrgizýi basym bolyp keledi. Sondyqtan sandardyń aiyrmashylyǵy- túsinikti.
Alaida áiel júrgizýshiler qazirgi tańda da áleýmettikdiskriminatsiiaǵa ushyrap keledi. Talai onjyldyqtar boiy rýlge otyrǵan áielder qoǵam tarapynan synǵa ushyrap, tipti burynǵy kezderi zań júzinde shekteýlerge tap bolǵan edi.
Avtokólik alǵash oilap tabylǵan kezden bastap- aq kóptegen elderde áielder kólik júrgizýdi úirene bastaǵanymen, keibir memleketterde olardy júrgizýshi kýáligin alýdan zań júzinde shektep keldi. Mundai tyiymdar HH ǵasyrdyń ortasyna deiin saqtalsa, keibir asa konservativti aimaqtarda bul shekteýler HHI ǵasyrda da jalǵasyn tapty.
Júrgizýshi bolýǵa zańmen tyiym salynǵan sońǵy el- Saýd Arabiiasy boldy. 2018 jylǵa deiin bul elde áielder kólik júrgizgeni úshin qamaýǵa alynyp, qujattarynan aiyrylyp qana qoimai, kei jaǵdailarda qamshy arqyly jazalanatyn.
Alaida, «Rýldegi áielder» atty azamattyq qozǵalys uzaq jyldar boiǵy kúresiniń arqasynda bul ádiletsiz zańnyń kúshin joiýǵa qol jetkizdi.
Búginde kóptegen elderde kólik júrgizetin áielderdiń sany er adamdarmen teńesip keledi. Alaida bul – barlyq másele sheshildi degen sóz emes. Keibir elderde áielderge resmi zańmen tyiym salynbasa da, is júzinde túrli shekteýler áli de bar.
Aýǵanstanda Taliban bilikke kelgennen keiin, áielderdiń júrgizýshi kýáligin alýy derlik múmkin bolmai qaldy. Bul- sońǵy birneshe jylda elde áielderge qarsy engizilgen asa aýyr ári shekten shyqqan tyiymdardyń bir bóligi ǵana.
Búginde aýǵan áielderine bilim alý múlde tiym salynǵan – tipti bastaýysh mektepke barýǵa da ruqsat joq. Sondai- aq olarǵa shashtarazǵa, sulýlyq salondaryna, saiabaqtarǵa, sport zaldaryna barýǵa da tyiym salynǵan. Áielderdiń erkin júrip- turýyna jol jabyq bolǵandyqtan, kólik júrgizýge qoiylǵan shekteý- olar úshin asa aýyr soqqy. Eger áiel jalǵyz ózi kóshede júrse, ony toqtatyp, tergeýge alýy múmkin. Al qoǵamdyq kólikterdiń júrgizýshilerine- qasynda er adam erip júrmegen áielderdi avtobýsqa mingizbeý buiyrylǵan.
Temir tulpardyń róli
Avtokóliktiń alǵash paida bolǵan kezinen bastap áielderge kólik júrgizý ońai bolmaǵan. Mysaly, alǵashqy kólikterde qolmen iske qosatyn starter bolǵan. Ony otaldyryp jiberý úshin úlken fizikalyq kúsh qajet edi. Bul árine kez kelgen názik janǵa ońai sharýa emes.
Qazir de kólikterdiń bári birdei áiel adamǵa yńǵaily dep aita almaimyz. Máselen, instagram paraqshasynda bir qoldanýshy bylai dep jazdy:
«Áielder bordiýrge soǵylady dep jii esteimin. Biraq bul- bizdiń kinámiz emes! Kólikter áiel adamǵa beiimdelip jasalmaǵan. Ózimniń boiym 155 sm, al kólikke otyrsam, aldy kórinbeidi, tek oryndyǵyma turyp qana kóliktiń tumsyǵyn kórem. Qaýipsizdik beldigi she? Moinymdy qysyp, tamaǵyma deiin jetedi. Munyn bári kólik júrgizý sheberligine bailanysty emes, bul- kóliktiń áielderge arnalǵan durys konstrýktsiiasynyń joqtyǵy»,- deidi qoldanýshy.
Kóp jyldar boiy avtomehanik bolyp jumys istep júrgen Sanjar Nurbolulynyń (aty- jóni ózgertilgen) aitýy boiynsha:
«Qazirgi zamanaýi mashinalardyń ózinde áieldiń boiy, dene bitimi eskerilmeidi. Sondyqtan apat bolǵan jaǵdaida názik jandar jii zardap shegedi. Bul- tehnika salasynda kópten beri eskerýsiz qalyp kele jatqan úlken másele», - deidi ol.
Ǵalymdardyń zertteýi boiynsha, birdei jol apattarynda áielder er adamdarǵa qaraǵanda jii jáne aýyr jaraqat alady. Bul- jai sáikestik emes, buǵan tańqalarlyǵy plastik er adam kináli.
Sebebi kólik qaýipsizdigin synaýǵa arnalǵan krash- test manekenderiniń kópshiligi- er adamnyń dene pishinine sai jasalǵan. Olardyń boiy, salmaǵy, súiek qurylymy, ishki aǵzalardyń ornalasýy- bári er adamnyń fiziologiiasyna negizdelgen.
Kólik tizginine otyrǵan árbir áiel- júrgizýshi ǵana emes,ómirdiń san qily rólin qatar alyp júrgen jan. Ol- ana, jar, kásipker, qyzmetker, dos… Al jolda- jaýapkershiligi mol, tártipke baǵynatyn, jan- jaǵyna sergek qaraityn júrgizýshi.
Ýaqyt ótti, kózqarastar ózgerip jatyr. Buryn «áiel kólik júrgize almaidy» degen eski túsinikter búginde óz mańyzyn joǵaltýda. Sebebi tájiribe, tózim men tabandylyq genderge qarap bólinbeidi. Eń bastysy- kim bolsań da, qai jynystan bolsań da, jolda qaýipsizdik pen qurmet bárinen biik turýy tiis!
