[caption id="attachment_13060" align="alignleft" width="316"]
كەشەگٸ "سويۋز" ۋاقىتىندا ەل بيلٸگٸندە كٸمدەر بولدى دەسەك, ايتىلماق وي ٶزدٸگٸنەن ايقىندالارى سٶزسٸز... كەشەلٸ-بەرٸ "شەتتەن كەلگەن اعايىنداردان دا مەجٸلٸس دەپۋتاتى بولسا ەكەن!" - دەگەن باق-تا جارىق كٶرٸپ جاتقان ٶتٸنٸشتەردٸ وقىپ وتىرىپ, ويىما ٶز ەۋلەتٸمٸزدٸڭ تاريحى تٷسٸپ كەتتٸ.
مەنٸڭ اتام قۇرمانعالي 1922 جىلى جەتٸسۋدىڭ اقسۋ بويىنان "كەشەگٸ حان ۇرپاعى" دەگەن جەلەۋمەن قۋدالانىپ, قىتايدىڭ "جىرعالاڭ" دەگەن جەرٸنە اۋىپ بارىپ, قونىستانعان. 1924 جىلى قالعان تۋىستارى مەن اۋىلىن دا كٶشٸرٸپ ەكەتٸپتٸ. «ارقا جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسٸ بار?!» دەمەكشٸ, زاماننىڭ قيىندىعى عوي ولاردى قىر اسىرعان. وتىز جىلدان اسا تۇرىپ, ٸرگە كٶمەدٸ. قۇلجا ماڭىنداعى جىرعالاڭ اۋىلىندا نەمەرە ٸنٸسٸ دەۋٸتباي مۇسابەكۇلىنىڭ مەكتەبٸن اشادى. ول مەكتەپ "دەۋٸتباي مەكتەبٸ» اتالىپ, ٶتكەن عاسىردىڭ جەتپٸسٸنشٸ جىلدارىنا دەيٸن ساقتالىپتى. كەيٸننەن اقالاقشى دەۋلەتباي (ەلدە دەۋٸتباي) دەگەن كٸسٸ سول جەردە جاڭا مەكتەپ سالدىرىپ, قازٸر سول كٸسٸنٸڭ اتىنداعى قازاق مەكتەبٸ اتالادى ەكەن. (شەشەمنٸڭ تۋعان ٸنٸسٸ بيداحمەت ناعاشىممەن ەكەمدەر حات-حابار الىپ تۇردى. ونىڭ بالا-شاعاسىن كەيٸننەن كٶشٸرٸپ الدىق. قازٸر تالدىقورعان جانىنداعى الدابەرگەن اۋىلىندا تۇرادى). ونداعى قازاقتارمەن قۇداندالى بولىپ, بٸتە قايناسادى. ەسٸن ەبدەن جيىپ, ەل قاتارىن قوسىلعاندا, ول جاقتا داۋىل تۇرادى. جيعان-تەرگەنٸن ٷكٸمەت تەركٸلەپ الادى. سونىمەن 1958-1959 جىلدار سوۆەتتٸك قازاقستانعا قايتا قونىس اۋدارۋعا نيەتتەنەدٸ. الايدا, رۇقسات الا الماي ەكەم رىسبەك قىرعىزستانعا ٶتەدٸ. سوندا ەكٸ-ٷش جىل مال باعىپ, سونان سوڭ الماتىعا, سەل كەيٸن تالدىقورعانعا, تۋىپ-ٶسكەن جەرٸنە ورالادى. اتام قۇرمانعاليدىڭ سٷيەگٸ سول جاقتا جاتىر. ٷيٸرٸنەن بٶلٸنٸپ قالعان تۋىستارىمىز دا از ەمەس. الدى كەلٸپ, ارتى جەتە الماي جاتقان جاعدايى بار...
ٶتكەندە ەكٸ جۋرناليستكە بەرگەن بەيرەسمي سۇحباتىندا ەلباسىمىز «ەگەر ەستەرٸڭٸزدە بولسا, 1961 جىلى جٷز مىڭنان ارتىق قازاق قىتايدان كەلگەن بولاتىن. قازٸر ولاردىڭ بەرٸ قازاقستاندىق بولىپ كەتتٸ عوي! ولاردىڭ بالالارى, نەمەرەلەرٸ...» دەدٸ عوي. سول جٷز مىڭنان ارتىق قازاقتىڭ ٸشٸندە دە قانشاما ەلدٸڭ تٸرەگٸ بولار, اتپال ازاماتتار, زييالىلار كەلدٸ عوي. ٶكٸنٸشكە وراي, سونىڭ بەرٸ سەنٸمسٸز ادام رەتٸندە قارالىپ, اۋىل اراسىنىڭ قارا جۇمىسىنا جەگٸلدٸ.
[caption id="attachment_13058" align="alignright" width="386"]
مىسالى, ٸلە قازاق اۆتونومييالى وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ بولعان كەشەگٸ جاعدا بابالىقتىڭ قانداي ٶمٸر كەشكەنٸ تۋرالى ايتىپ جاتۋ ارتىق شىعار. ٷرٸمجٸدە مەدەنيەت مينيسترٸ بولعان, تاڭجارىق جولدىۇلىنىڭ كٷيەۋبالاسى بۇحارا تىشقانباەۆ تا اۋدان كٶلەمٸنەن اتتاپ ارىعا بارا العان جوق. ارعى بەتتٸڭ قازاعى اڭىز ەتٸپ ايتاتىن اقىن نۇرساپا امانجولوۆ پەن ەستەۋ نٷسٸپبەكوۆ تە اۋداندىق گازەتتٸ مٸسە تۇتتى. ەيتپەسە, وسى ەكٸ قالامگەر دە ٶلكە ورتالىعى ٷرٸمجٸدەگٸ ٷلكەن قىزمەتتەن كەلگەن بولاتىن. ال, احمەت جٷنٸسوۆتىڭ داڭقى تٸپتەن بٶلەك بولاتىن. 1961 جىلى اتامەكەنٸنە قايتىپ ورالعاننان كەيٸن ٶمٸرٸ تۇيىقتا ٶتەدٸ. ونىڭ العاشقى ەڭگٸمەلەرٸ 50-شٸ جىلداردىڭ باس كەزٸنەن باستاپ جارىق كٶرەدٸ. شىنجاڭ باسپاسىنان شىققان العاشقى ەڭگٸمەلەر جيناعىنا ەنگەن شىعارمالارى كەزٸندە قىتاي, ۇيعىر تٸلدەرٸنە اۋدارىلعان. بٷكٸل قىتاي جازۋشىلارىنىڭ پەكيندە ٶتكەن سەزٸنە قاتىسىپ, زور بەدەلگە يە بولعان سوڭ, شىنجاڭ ٶڭٸرٸندە جازۋشىلار وداعىن قۇرۋعا تٸكەلەي ات سالىسادى. بٸراق قىتايدا باستالعان مەدەني رەۆوليۋتسيياسىنىڭ كەسٸرٸنەن بەلگٸلٸ جازۋشىلار مەن اقىندارعا «ۇلتشىل» دەگەن قارا كٷيە جاعىلىپ, تٷرمە قاۋپٸ تٶنگەننەن كەيٸن, تۋعان جەرٸ قازاقستانعا كەتۋدەن باسقا جول قالمايدى. سٶيتٸپ 1961 جىلى اتا مەكەنٸنە قايتىپ ورالعاننان كەيٸن اقسۋات سەلوسىنداعى ورتا مەكتەپتە ۇزاق جىلدار بويى ەدەبيەت پەنٸنەن دەرٸس بەرەدٸ. زەينەتكەرلٸككە شىققاننان كەيٸن, سوڭعى جىلدارى الماتى قالاسىنا قونىس اۋدارعان ەدٸ. ەلگە ورالعان سوڭ ۇستازدىق ەتە جٷرٸپ, ول شىعارماشىلىق جۇمىسپەن اينالىستى. «جاناسىل», «ٶمٸر ٸزدەرٸ», «الاساپىران كەز», «جولاۋشى» جيناقتارىندا قازاقتىڭ باسىنان كەشكەن اششى وقيعالارى باياندالعان. جازۋشىنىڭ ەڭ سەتتٸ شىققان تۋىندىسى – «پەنيدەن باقيعا دەيٸن» اتتى كٸتابى. بۇل قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-دەستٷرٸ, ۇلتتىق سپورت ويىندارى جايىنداعى تانىمدىق ەڭبەك. جازۋشى دراماتۋرگييا سالاسىنا دا قالام سٸلتەپ, ون شاقتى پەسا جازدى. مىڭعا جۋىق پۋبليستيكالىق ماقالا, ەكٸ جٷزدەي ەڭگٸمە, ون شاقتى پوۆەست, ٷش روماننىڭ اۆتورى. بەلگٸلٸ جازۋشى احمەت جٷنٸسوۆ 1998 جىلى 72 جاسقا قاراعان شاعىندا دٷنيە سالدى...
[caption id="attachment_13057" align="alignleft" width="656"]
مىسالى, ٸلە قازاق اۆتونومييالى وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ بولعان كەشەگٸ جاعدا بابالىقتىڭ قانداي ٶمٸر كەشكەنٸ تۋرالى ايتىپ جاتۋ ارتىق شىعار. ٷرٸمجٸدە مەدەنيەت مينيسترٸ بولعان, تاڭجارىق جولدىۇلىنىڭ كٷيەۋبالاسى بۇحارا تىشقانباەۆ تا اۋدان كٶلەمٸنەن اتتاپ ارىعا بارا العان جوق. ارعى بەتتٸڭ قازاعى اڭىز ەتٸپ ايتاتىن اقىن نۇرساپا امانجولوۆ پەن ەستەۋ نٷسٸپبەكوۆ تە اۋداندىق گازەتتٸ مٸسە تۇتتى. ەيتپەسە, وسى ەكٸ قالامگەر دە ٶلكە ورتالىعى ٷرٸمجٸدەگٸ ٷلكەن قىزمەتتەن كەلگەن بولاتىن. ال, احمەت جٷنٸسوۆتىڭ داڭقى تٸپتەن بٶلەك بولاتىن.
يە, مۇنداي تاعدىر يەلەرٸن قوس قولداپ ساناساق, وندا ون ساۋساق ازدىق ەتەرٸ انىق... ٶتە كٶپ بولدى. ولار جوعارى كەڭەسكە دەپۋتات بولۋ دەگەندٸ ويلاعان دا, ٷمٸتتەنگەن دە ەمەس. نەگە?! «شەتتەن كەلگەن» دەگەن قوڭىراۋى بولدى شىرىلداپ قويا بەرەتٸن.
[caption id="attachment_13059" align="alignleft" width="180"]
مٸنە, قۇدايعا تەۋبە, ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك الدى. وعان 25 جىل تولىپتى. سونىڭ ارقاسىندا بٸر ميلليون قازاق ەلگە ورالىپتى. قۋانارلىق جاعداي. الايدا, وسى قانداستارىمىزدىڭ ٸشٸندە ەل تۇتقاسىن ۇستار, ەلٸنە سەل دە بولسا ەڭبەگٸ سٸڭەر ازاماتتار جوق دەيسٸز بە?! بار, بٸراق ەلەۋسٸز... نەگە? جالعىز سەبەپ: ورىس تٸلٸن بٸلمەۋٸ مەن قازٸرگٸ بيلٸك مەنتاليتەتٸن بويعا سٸڭدٸرە الماۋى.
ويلاپ قاراساڭىزدار... الدا كەلە جاتقان تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ جيىرما بەس جىلدىعىنا وراي, جاڭا دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ جيناقتالۋىنا بايلانىستى - سىرتتان كەلگەن دەپ "ٶگەيسٸمەي", قانداستارىمىزدىڭ ٸشٸنەن بٸر ازاماتقا بٸر ماندات ۇسىنۋىمىز جٶن بولار ەدٸ. مەنٸڭشە, كٶشٸ-قون مەسەلەسٸندە جار-قۇلاعى جاستىققا تيمەي, جىپ-جىلى جىرىمەن ەلدٸ جۇباتىپ جٷرگەن - اۋىت مۇقيبەكتٸ قولداۋىمىز قاجەت. بٸلە بٸلسەڭٸز... ٶتكەن جىلدىڭ سوڭىندا پرەزيدەنتٸمٸز - ن.ە.نازارباەۆ بۇۇ-نىڭ مٸنبەرٸنەن قازاقشا سٶيلەگەندە... بٸرٸنشٸ بولىپ جىردان شاشۋ شاشقان دا وسى - اۋىت اقىن ەدٸ.
مەن سول قانداستاردان دەپۋتات بولسا دەگەن تٸلەكتٸ ٶتە دۇرىس دەپ سانايمىن. قازاقستان كەشەگٸ كەڭەس وداعى ەمەس, ٶز ەركٸندٸگٸ ٶزٸندەگٸ ەل. ٶز قانداستارىنا ٷركە قارامايتىنى تاعى بەلگٸلٸ. بٸر-ەكٸ حالىق قالاۋلىسى شىقسا نە بولىپتى. وندا تۇرعان تٷك تە جوق! قايتا, شەتتە ٶزگەنٸڭ قول استىندا جٷرگەن ەلدٸڭ مەرەيٸ تاسىماي ما?! مەملەكەتٸمٸزدٸڭ بەدەلٸ ارتپاي ما?! ەلباسىمىزعا بٷكٸل دٷنيە جٷزٸندەگٸ قازاق بالاسى العىس ايتپاي ما?! «نۇر وتان», «اقجول», «اۋىل» پارتييالارى قۇرامدارىنا دارىندى, بٸلٸكتٸ اعايىنداردان كانديدات قوسىپ, قانداستارىمىزدىڭ دا, ٶزدەرٸنٸڭ دە مەرەيلەرٸن ٶسٸرسە, ەشكٸم قارسى بولا قويماس. ساياسي پارتييالار سىنالار سەت تۋدى... مەجٸلٸستە ەلگە ورالعان قانداستارىمىزدان دەپۋتات بولعانى ٶتە دۇرىس!
(اۆتوردىڭ "فەيسبۋكتەگٸ" پاراقشاسىنان الىندى. تاقىرىبى ٶزگەرتٸلدٸ)
ٸليياس رىسبەكۇلى
