Dalanews.kz سەتپاەۆتىڭ Holanews-تە جارييالانعان ساراپتاماسىن ىقشامداپ اۋدارعان ەدٸ.
«العاشقى كەزدە توقاەۆتىڭ بيلٸگٸنە بٸرجاقتى باعا بەرٸلدٸ», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە جۇرت جاڭا پرەزيدەنتتٸڭ تولىققاندى باسشى بولارىنا كٷمەنداندى. بيلٸكتەگٸ جارىم-جارتىلاي ترانزيتتەن ەليتا دا, ەل دە ەكٸۇداي كٷي كەشكەن.
«وسى بٸر جىلدى توقاەۆ ەليتا مەن حالىقتىڭ كٷپتٸ كٶڭٸلٸن سەيٸلتۋ ٷشٸن بيلٸكتەگٸ پوزيتسيياسىن نىقتاۋعا جۇمسادى», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
الايدا جاڭا پرەزيدەنت بۇل باعىتتا دا بٸراز كەدەرگٸگە كەزدەسكەن. سونىڭ بٸرٸ – ەلدەگٸ ساياسي داعدارىس.
«ساياسي رەفورما جٷرگٸزۋگە ۋەدە بەرمەسە حالىق توقاەۆتى قابىلداماس ەدٸ. قوعامنىڭ ساناسىندا سٸلكٸنٸس تۋدى. بۇل بيلٸككە دە جەتتٸ. ەسٸرەسە جاستار تاراپىنان ساياسي ٶزگەرٸستٸ تالاپ ەتكەن لوزۋنگتەرگە ەسكٸ دە جاڭا بيلٸك قۇلاق استى.
حالىق ٶزگەرٸستٸ قالاعانمەن, اق وردانىڭ ٶز ٸشٸندەگٸ تٷرلٸ توپتارعا بۇل باستاما ۇناعان جوق. ولار بۇرىنعى ستاتۋسىن ساقتاپ قالۋدى كٶزدەدٸ», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
ساياسي رەفورما: سٶز بەن ٸس
ساراپشى وسى رەتتە توقاەۆتىڭ ساياسي رەفورمالارىنداعى كەمشٸلٸكتەردٸ تٸزبەلەپ ٶتكەن ەكەن. ونىڭ ايتۋىنشا ٶڭدەلگەن ميتينگ تۋرالى زاڭ قوعام بەلسٸندٸلەرٸ مەن قۇقىق قورعاۋشىلار تاراپىنان سىنعا ۇشىرادى. ولار بۇل زاڭنان حالىققا شىنايى ەركٸندٸك بەرەتٸن مەحانيزمدٸ كٶرمەگەن.
«سونىڭ ٸشٸندە ساياسي پارتييا قۇرۋداعى ەڭ نەگٸزگٸ تٷيتكٸل – ساياسي ۇيىمدى تٸركەۋ قاتاڭ باقىلاۋمەن جٷرگٸزٸلەتٸن جايلى تالاپ سول كٷيٸندە قالدى. بيلٸك تەۋەلسٸز پارتييالارعا پەرمەن بەرگٸسٸ جوق.
دەمەك الداعى پارلامەنت سايلاۋى دا بيلٸكتٸڭ شەكپەنٸنەن شىققان ساياسي ۇيىمدار اراسىندا ٶتەدٸ. بۇل جارىستا ەدەتتەگٸدەي Nur Otan وزا شابادى», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
ونىڭ پايىمداۋىمشا «پارلامەنتتٸك وپپوزيتسييا» ۇعىمىن زاڭ جٷزٸندە بەكٸتۋدىڭ ٶزٸ بٸرتٷرلٸ ەستٸلەدٸ. سەبەبٸ ساياسي ساحنا مەن قوعامدىق ٶمٸردە بيلٸك پارتيياسىمەن سايىسقا تٷسەر شىنايى وپپوزيتسييالىق ۇيىم جوق.
«دەمەك بيلٸك وپپوزيتسييانى قولدان قۇرايدى دەگەن سٶز. بۇل بٸر جاعىنان توقاەۆقا تيٸمدٸ. ايداۋىنا جٷرٸپ, ايتقانىنا كٶنەتٸن «وپپوزيتسييالىق پارتييانى» پارلامەنتكە ٶتكٸزگەننەن كەيٸن Nur Otan-نىڭ شەكسٸز بيلٸگٸن تەجەپ وتىرۋعا مٷمكٸندٸك الادى.
ەز ەزٸر پارلامەنت توقاەۆتىڭ ىقپالىندا ەمەس. ەلٸ دە نازارباەۆتىڭ باقىلاۋىندا. بۇل ەرتەڭگٸ كٷنٸ ەكٸنشٸ پرەزيدەنتكە بٸرقاتار قيىندىق تۋعىزۋى مٷمكٸن», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
ونىڭ بولجامىنشا بولاشاقتا Nur Otan «تاقتان تايىپ» قازٸرگٸ قولدان جاسالعان «پارلامەنتتٸك وپپوزيتسييا» ونى ساياسي ساحنادان ىسىرۋى مٷمكٸن. سەتپاەۆ وسى ارادا كٶرشٸ ٶزبەكستاندى تٸلگە تيەك ەتٸپ, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن پارلامەنتتٸ «بيلەپ تٶستەگەن» كەرٸموۆتٸڭ حالىق-دەموكراتييالىق پارتيياسىن مىسالعا كەلتٸردٸ.
بيلٸككە جاڭا باسشى كەلگەسٸن بۇل ۇيىم شەتكە شىعىپ, ونىڭ ورنىن ليبەرالدى-دەموكراتييالىق پارتييا باستى.
«وسى بٸر جىلدا ساياسي رەفورما تۋرالى از ايتىلعان جوق, كٶپشٸلٸگٸ كٶزالداۋ بولىپ شىقتى. بٸزدە دەموكراتييا قاعيدالارى جۇمىس ٸستەمەيدٸ. كٸمنٸڭ بيلٸككە ٶتٸپ, كٸمنٸڭ شەتكە شىعارىن جٷيە انىقتايدى», – دەيدٸ ساراپشى.
حالىق سٶزٸنە قۇلاق استى ما?
سەتپاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە توقاەۆتىڭ «حالىق سٶزٸنە قۇلاق اسار مەملەكەت» قاعيداسى تولىققاندى بولماسا دا, بٸرشاما جٷزەگە اسۋدا. بيلٸك قوعامنىڭ بٸر تالابىنا قۇلاق اسىپ, ەندٸ بٸرٸن جارىم-جارتىلاي عانا ورىنداۋدا, كەيبٸر تالاپ-شارتتى ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرۋدا.
«بيلٸكتٸڭ ساياسي رەفورماعا قاتىستى ۋەدەسٸ تولىق ورىندالماسا دا, باسقا تاراپتا زاڭنامالىق ٶزگەرٸستەر ٶز نەتيجەسٸن بەردٸ. ونىڭ ٸشٸندە زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليزم جەنە براكونەرلەرگە قاتىستى قىلمىستىق جازا قاتاڭداتىلدى. بۇل قوعامنىڭ كٶپتەن بەرٸ جوعارىعا جەتكٸزە الماي كەلگەن جانايقايى ەدٸ.
حالىق سٶزٸنە قۇلاق اساتىنىن كٶرسەتكەن توقاەۆ وسى ارقىلى ٶزٸنٸڭ ەل الدىنداعى بەدەلٸن كٶتەردٸ. يميدجٸن كٷشەيتتٸ», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
ونىڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي جەكٸشەۆتىڭ ازاتتىققا شىعۋى توقاەۆتىڭ بيلٸگٸمەن تۇسپا-تۇس كەلدٸ. الايدا وپپوزيتسييالىق بەلسەندٸ دۋلات اعادٸلدٸڭ تەرگەۋ اباقتىسىنداعى ٶلٸمٸ بيلٸكتٸڭ بۇل «جاقسىلىعىن» جۋىپ-شايىپ كەتتٸ.
«جەكٸشەۆتىڭ بوستاندىققا شىعۋى جەيدان-جەي ورىن العان جوق. دۋلات اعادٸلدٸڭ ٶلٸمٸنەن كەيٸن اشۋعا مٸنگەن حالىقتىڭ كٶڭٸلٸن اۋلاۋ ٷشٸن جاسالعانداي.
وسى كٶكتەمدە تاعى بٸر بەلسەندٸ ەلنۇر يلياشەۆتٸ Nur Otan-دى سىناعان ٷشٸن قاماۋعا الدى.
مۇنىڭ بەرٸن ەسكەرە كەلە كٷنٸ كەشە پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ باسشىنىڭ ەكس-ورىنباسارى باعلان مايلىباەۆتىڭ مەرزٸمٸنەن بۇرىن ازاتتىققا شىعۋى كٷمەندٸ كٶرٸنەدٸ. مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاسادى دەپ ايىپتالعان مايلىباەۆ 5 جىلعا سوتتالعان. الايدا ەركٸندٸككە ەرتە شىقتى.
سوندا بٸزدٸڭ ەلدە ساتقىندىق جاساعان ادامعا راقىمشىلىق جاسالىپ, بيلٸكتٸ سىناعان ماكس بوقاەۆ سەكٸلدٸ بەلسەندٸلەر جازاسىن تولىق ٶتەۋگە تيٸس پە?», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
ايتا كەتەلٸك بوقاەۆ تا بەس جىلعا سوتتالعان, ول ەلٸ دە اباقتىدا وتىر.
سەتپاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە بيلٸك جاڭساق باسقان, ەيتسە دە ٶز ٸشٸنەن شىققان ەرٸپتەستەرٸنە كەشٸرٸممەن قارايدى, كەڭشٸلٸك جاسايدى.
«ەكس-پرەمەر سەرٸك احمەتوۆتىڭ ٸسٸ سوعان دەلەل. احمەتوۆ 2015 جىلى كوررۋپتسييا ٷشٸن 10 جىلعا سوتتالعان. كەيٸن بۇل مەرزٸم 8 جىلعا قىسقاردى. 2017 جىلى امنيستييالاندى. وتىردى ما, وتىرمادى ما بەلگٸسٸز. دەمەك بٸر كەزدەرٸ ٶزٸنٸڭ ساپىندا جٷرگەن ازاماتتاردى جٷيە قاتتى دٸڭكەلەتپەيدٸ, جازاسىن جۇمسارتىپ, مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساتىپ جٸبەرەدٸ.
ەلدەگٸ جاعدايى ٶزگەرتكٸسٸ كەلٸپ, جوعارىعا قاتقىل سٶز ايتقان ازاماتتاردىڭ اباقتىدان بوساۋى قيىننىڭ-قيىنى», – دەيدٸ ول.
قۇزٸرەتتٸڭ "قۇدٸرەتٸ"
ونىڭ پايىمداۋىنشا تٶتەنشە جاعداي تۇسىندا ٶزٸنٸڭ قۇزٸرەتٸن كەڭەيتكەن توقاەۆ وسى ارقىلى ەمٸن-ەركٸن ساياسي جٷرٸس جاسايتىن مٷمكٸندٸك الدى. وسىنىڭ نەگٸزٸندە داعدارىسقا قارسى جوبا ەزٸرلەندٸ, ول ٶز كەزەگٸندە قاراپايىم حالىق پەن شاعىن بيزنەسكە باعىتتالىپ جاتقانداي كٶرسەتٸلدٸ. قۇزٸرەتٸ ۇزارعاننان كەيٸن توقاەۆ كادرلىق مەسەلەلەرگە ارالاسا باستاعان.
«سونىڭ نەتيجەسٸندە داريعا نازارباەۆ سەناتتان كەتتٸ. الايدا تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ قىزىن ورنىنان تايدىرعان جالعىز توقاەۆ ەمەس, بۇعان بيلٸكتٸڭ ماڭايىنداعى تٷرلٸ توپتار مٷددەلٸ بولدى. ولار داريعانىڭ ساياسي امبيتسيياسىنان سەسكەندٸ, وسى ارقىلى پرەزيدەنتتٸك تەبەتٸن تەجەدٸ.
توقاەۆ پەن نازارباەۆتىڭ اراسىنداعى ايقاس تۇڭعىش پرەزيدەنتكە دە تيٸمسٸز بولدى. نازارباەۆ مۇناي باعاسى قۇلدىراعاننان كەيٸن ەلدەگٸ احۋالدىڭ اۋىرلاپ كەتكەنٸن سەزٸپ وتىر. ەليتا اراسىنداعى كەز-كەلگەن كيكٸلجٸڭ ەلدەگٸ جاعدايدى ودان سايىن كٷردەلەندٸرٸپ جٸبەرەر ەدٸ.
نازارباەۆانىڭ ساياسي ساحنادان شەتتەۋٸ توقاەۆ بيلٸگٸن ودان ەرٸ كٷشەيتە تٷستٸ. حالىق تا, ساياسي ەليتا دا نازارباەۆ دەۋٸرٸنٸڭ اقىرى تاقاۋ قالعانىن تٷسٸندٸ. ەليتاعا تاڭداۋ جاساۋ قاجەت بولدى», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
ونىڭ پايىمداۋىنشا دەل قازٸر توقاەۆتىڭ تٶڭٸرەگٸنە تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ەۋلەتٸنەن شىققان ەلدەكٸمنٸڭ بيلٸككە كەلۋٸن قالامايتىن ەليتا مەن مەماپپاراتتىڭ ٶكٸلدەرٸ توپتاسۋدا.
بۇل قاتارعا 70-شٸ جىلدارى ٶمٸرگە كەلگەن بيلٸكتٸڭ جاڭا بۋىنىن قوسۋعا بولادى. بۇل بۋىن كادرلىق اۋىس-تٷيٸس نەتيجەسٸندە بيلٸكتەگٸ ماڭىزدى ورىندارعا وتىرۋدان دەمەلٸ. ولار ەزٸردٸڭ ٶزٸندە پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ, ٷكٸمەت جەنە پارلامەنتكە ٶتۋدە.
ەيتكەنمەن سەتپاەۆتىڭ ايتۋىنشا قاراپايىم حالىققا ساياسي ساحناداعى اۋىس-تٷيٸك اسا قىزىقتى ەمەس. حالىقتى توقاەۆتىڭ ەلدٸ ەزٸرگٸ كٷيزەلٸستەن قالاي الىپ شىعارى كٶبٸرەك تولعاندىرادى.
جەر-جەردٸ جۇمىسسىزدىق جايلاپ, جاعداي ۋشىعا تٷسسە مۇنىڭ سوڭى ەلەۋمەتتٸك تولقۋعا الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن.
«كارانتيننەن كەيٸنگٸ احۋال اۋىرلاي تٷسسە بيلٸك ٷشٸن ناعىز سىناق سول بولدى. توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ەزٸرلەنگەن داعدارىسقا قارسى جوبا كٶزدەگەن ماقساتىنا جەتتٸ دەۋگە ەلٸ ەرتە.
حالىققا بٶلٸنگەن اقشانى قاتاڭ قاداعالاۋ جاعى اقساپ تٷر. مەملەكەتتٸڭ اقشاسى ەلگە جەتپەي تالان-تارانجا تٷسپەۋٸن بٸرٸنشٸ كەزەكتە ويلاۋ كەرەك. توقاەۆ وسى كەسەلدەن قۇتىلماسا, ول قابىلدانعان باعدارلاما كٶپكە جەتپەي سىنعا ۇشىرايدى», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
ەزٸرلەگەن, ال فرەدو
