"ينفلياتسييا قازاقتى جوڭعاردان ارتىق جىلاتتى دەسەم ارتىق ايتپايمىن. 2020 جىلعى پاندەمييادان بەرٸ قىمباتشىلىق كەدٸمگٸدەي اتا جاۋىمىزعا اينالىپ, بەس جىل بويى اتىسىپ كەلەمٸز. پرەزيدەنت تە قولىنا مىلتىق الۋعا مەجبٷر. جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكامىزدىڭ جەتٸستٸگٸن جوققا شىعارىپ, حالىق تابىسىن جەپ جاتقان جوعارى ينفلياتسييا تۋرالى اشىق جەنە اشىنا ايتتى". وسىلاي دەگەن قارجى سالاسىنىڭ مامانى ايبار ولجاەۆ بٸزدٸڭ ەڭ ەلسٸز تۇسىمىز - ينفلياتسييا مەسەلەسٸنە ەگجەي-تەگجەي توقتالىپ, ٶمٸردەن بٸرقاتار مىسالدار كەلتٸردٸ, دەپ جازادى Dalanews.kz.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكادا تٶرت نەگٸزگٸ پارامەتردٸڭ ٷشەۋٸندە بٸز جاقسى كەلە جاتساق, تٶرتٸنشٸ پارامەتر - ينفلياتسييادا سٷرٸنٸپ جاتىرمىز.
"مەن الماتىدا تۇرامىن. كٷندە تٷسكٸ استى نٶمٸرٸ 12 قالالىق ەمحانانىڭ اسحاناسىندا ٸشەمٸن. پالاۋ, ۆينەگرەت پەن كاركادە العاندا 1820 تەڭگە تٶلەيتٸنمٸن. ال ٶتكەن اپتادا ول 1920 تەڭگەگە قىمباتتاي سالدى. بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزشە بۇل بٸر اپتادا پالاۋ مەن ۆينەگرەت ينفلياتسيياسى 5,5 پايىزدى كٶرسەتتٸ دەپ وقىلادى", - دەيدٸ ول.
وسى قىمباتشىلىق نەدەن شىقتى جەنە ونى توقتاتۋ مٷمكٸن بە?
قازاقستان جەردە جەكە تۇرعان جالعىز مەملەكەت ەمەس. اينالامىزدا بٸز سيياقتى باسقا دا ەلدەر بار. سوندىقتان الدىمەن مامان تەك قانا جالعىز بٸزدە عانا قىمباتتاپ جاتىر ما, وسىنى انىقتاپ الۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى. جالپى, جانىمىزداعى ەلدەر مەن بٸزدٸڭ ەكونوميكالىق جاعدايىمىز قالاي, ايىرماشىلىقتارى بار ما? قىمباتشىلىقتىڭ تٷپ-تٶركٸنٸن تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن بٸزگە بۇل جاعدايمەن تانىسۋ بەرٸبٸر كەرەك بولادى.
"ەر ەلدٸڭ مينۋس پليۋستارىن سارالاپ وتىراتىن BofA اگەنتتٸگٸنٸڭ ٶتكەن اپتاداعى ەسەبٸنە سەيكەس, قازاقستان ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندە جىلدام ٶسٸپ جاتقان ەكونوميكالاردىڭ وندىعىنا ەندٸ. جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ ٶسٸمٸ 5,7% دەڭگەيٸندە باعالانۋدا. سالىستىرۋ ٷشٸن: چەحييا – 39-ورىندا (1,9%), پولشا – 23-ورىندا (3,3%), ٶزبەكستان – 9-ورىندا (5,9%). بۇل بٸرٸنشٸ فاكتور – ٶسٸم. ەكٸنشٸ فاكتور – فيسكالدى جاعداي. بٸز ٶتكەندە سٶز ەتكەن بيۋدجەت تاپشىلىعى جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ 2,7 پايىزىن قۇرايدى. ول بويىنشا بٸز 16-شى ورىندا تۇرمىز. مىسالى پولشادا دەفيتسيت - 6,2%, رۋمىنييادا - 8,5%. ٷشٸنشٸ فاكتور – مەملەكەتتٸك قارىز. مەملەكەتتٸك قارىز دەڭگەيٸ بويىنشا قازاقستان 2-شٸ ورىندا. بٸزدە قارىز جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ نەبەرٸ 20,4%-ىن قۇرايدى. بٸرٸنشٸ ورىندا مەملەكەتتٸك قارىزى تٸپتٸ از كۋۆەيت قانا تۇر. قالعان ەلدەردٸڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمگە شاققانداعى قارىز دەڭگەيٸ قازاقستاننان اناعۇرلىم ناشار. تٶرتٸنشٸ فاكتور - ينفلياتسييا. بۇل قازاقستاننىڭ ەڭ ەلسٸز تۇسى. BofA قازاقستانداعى ينفلياتسييانى 10,4% دەسە دە, وسى ايداعى قىمباتشىلىق كٶرسەتكٸشٸ 12 پايىزدان اسىپ كەتتٸ. قىمباتشىلىق بويىنشا بٸز 37-شٸ ورىندامىز. مىسالى, ەزٸربايجاندا ينفلياتسييا 5,7%, ارمەنييادا 3,2%, پارسى شىعاناعى ەلدەرٸندە تٸپتٸ 1–2% عانا. بەسٸنشٸ فاكتور - سىرتقى بالانس. ەزٸرگە اعىمداعى شوت تاپشىلىعى جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ 3,4%-ىن قۇراعان. بۇل بويىنشا بٸز 27-شٸ ورىندامىز. ياعني, بٸزگە كٸرٸپ جاتقان كاپيتالعا قاراعاندا, قازاقستاننان شىعىپ جاتقان كاپيتال كٶپ. بۇل تەڭگەگە جامان ەسەر ەتەدٸ", - دەيدٸ ايبار ولجاەۆ.
ەۋرازييالىق ايماق كٶزٸمەن العاندا, قازاقستان قارىزى از, ەكونوميكاسى ٶسٸپ جاتقان, بٸراق ينفلياتسيياسى توقتاماي تۇرعان ەل بولىپ كٶرٸنەدٸ. مامان باسقا ەلدەردٸ بەكەر سارالاپ ايتپاعانىن, قىمباتشىلىق بٷكٸل ەۋرازييانىڭ پروبلەماسى ما, ەلدە بۇل قازاقستاننىڭ ٸشكٸ بٸر فەنومەنٸ مە, سونى انىقتاۋ ٷشٸن قاراستىرعانىن ايتادى.
"كاسپيدٸڭ ارعى جاعىنداعى ەزٸربايجاندا قىمباتشىلىق بٸزدەن ەكٸ ەسە از, ال ارمەنييادا ٷش ەسە از. ٶزٸمٸزدٸڭ جاقىن كٶرشٸلەردٸ الاتىن بولساق, ٶزبەكستانداعى قىمباتشىلىق بٸزبەن بٸردەي, ال قىرعىزستان مەن تەجٸكستاندا بٸزدەن ەكٸ ەسە از. سولتٷستٸكتەگٸ رەسەيدە قازٸر ينفلياتسييا 8,3 پايىز. بۇل بٸزدەن كٸشكەنە ازىراق. تامىز ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستانداعى جىلدىق ينفلياتسييا 12,2 پايىزعا دەيٸن ٶسٸپ وتىر. بۇل بىلتىرعى تامىزدان 0,6 پايىز دەڭگەيٸندە جوعارى. تٸپتٸ, تامىزدا قىمباتشىلىق ونىڭ الدىنداعى ماۋسىم-شٸلدە ايلارىنان دا جوعارى بولىپ ارتىپ كەتكەن. حالىقفينانس, باسقا دا ساراپشىلاردىڭ زەرتتەۋٸنشە تامىز ايىنداعى ايلىق ينفلياتسييانىڭ ٶسۋٸ ەڭ الدىمەن اقىلى قىزمەتتەر سەكتورىنداعى باعانىڭ جەدەلدەۋٸمەن بايلانىستى بولدى. بۇل جەردە ٶسٸم قارقىنى شٸلدەدەگٸ 0,5% دەڭگەيٸمەن سالىستىرعاندا 1,4% جەتتٸ. بۇعان دەيٸن ساراپشىلار تاريفتەردٸڭ ٶسٸمٸ جىل سوڭىنا دەيٸن باياۋلايدى دەپ بولجاعان ەدٸ, الايدا تامىزدا تۇرعىن ٷي قىزمەتتەرٸ, سۋ, ەلەكتر ەنەرگيياسى, گاز جەنە ٶزگە دە وتىن تٷرلەرٸ بويىنشا باعالار شٸلدەدەگٸ 0,5%-دان 2,9%-عا دەيٸن كٶتەرٸلدٸ. بۇل اقپان ايىنان بەرگٸ ەڭ جوعارى ايلىق ٶسٸم بولدى, ول كەزدە كٶرسەتكٸش 3% بولعان ەدٸ", دەپ ناقتىلايدى مامان.
جىلدىق مەندە اقىلى قىزمەتتەر بويىنشا باعا دەڭگەيٸ شٸلدەدەگٸ 14,9%-دان تامىزدا 15,3%-عا دەيٸن ٶستٸ. بۇل ٶتكەن جىلدىڭ سەيكەس كەزەڭٸندەگٸ كٶرسەتكٸشتەن ەدەۋٸر جوعارى. ەڭ جوعارى ٶسٸم قارقىنى سۋىق سۋعا (95,4%) جەنە گازعا (27,7%) تيەسٸلٸ بولدى. ٷكٸمەتتٸڭ كوممۋنالدىق قىزمەت تاريفتەرٸنٸڭ ٶسۋٸن شەكتەۋ تۋرالى شەشٸمٸنە قاراماستان, تۇرعىن ٷي قىزمەتتەرٸنٸڭ باعاسى ايتارلىقتاي ٶستٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە ولاردىڭ جىلدىق ينفلياتسيياعا قوسقان ٷلەسٸ شٸلدەدەگٸ 1,77 دەڭگەيٸنەن تامىزدا 1,96-عا دەيٸن ۇلعايدى.
"بۇل اقىلى قىزمەت, ەسٸرەسە كوممۋنالدى قىزمەتتەگٸ تاريفتەردٸڭ ٶسۋٸ. بٸراق بۇل بٸر جاعى عانا. ەكٸنشٸ بٸزگە سوققى تاماق جاعىنان كەلدٸ. 2025 جىلعى تامىزدا ازىق-تٷلٸك ينفلياتسيياسىنىڭ جىلدىق مەنٸ 11,7% بولىپ وتىر. بۇل جوعارى كٶرسەتكٸش. قىمباتشىلىق كەدٸمگٸدەي بار. ازىق-تٷلٸك كومپونەنتٸنٸڭ جىلدىق ينفلياتسيياعا قوسقان ٷلەسٸ 4,85%-عا دەيٸن ٶسٸپ, ٶتكەن جىلعى كٶرسەتكٸشتەن ەكٸ ەسەدەن ارتىق بولدى. باعانىڭ ٶسۋٸنە ەڭ كٶپ ٷلەس قوسقان – ەت پەن ەت ٶنٸمدەرٸ توبى (1,9%). ەت باعاسى جىلدىق مەندە 16,2%-عا كٶتەرٸلدٸ, بۇل كٶرشٸ ەلدەردٸڭ نارىقتارىندا قازاقستاندىق ەتكە سۇرانىستىڭ جوعارى بولۋىمەن بايلانىستى. ماۋسىمدىق جەمٸس-جيدەك پەن كٶكٶنٸستٸڭ تٷسٸمٸنە قاراماستان, وسى سەگمەنتتەگٸ باعا ٶسٸمٸ 13,5% قۇرادى. بۇدان بٶلەك, مايلار مەن توڭ مايلار باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي قىمباتتاۋى تٸركەلدٸ (+20,5%). وعان جوعارى ەكسپورتتىق سۇرانىس, شيكٸزات پەن ٶندٸرٸس شىعىندارىنىڭ ارتۋى سەبەپ بولدى", دەگەن مامان ٷشٸنشٸ سوققى جانارمايدان كەلگەنٸن دە ناقتىلايدى.
2025 جىلدىڭ باسىندا قازاقستاندا بەنزين مەن ديزەل وتىنىنا مەملەكەتتٸك باعا رەتتەۋٸ رەسمي تٷردە جويىلدى. جىل باسىندا سول كەزدە اي-92 ماركالى بەنزيننٸڭ ليترٸ 203 تەڭگە تۇرعان. بٷگٸندە سول ماركانىڭ بٸر ليترٸ 228 تەڭگە بولىپ وتىر. ٷكٸمەت باعانىڭ بار بولعانى ليترٸنە 5 تەڭگەگە عانا قىمباتتايتىنىن بولجاعان ەدٸ. الايدا باعا ليترٸنە 25 تەڭگەگە ٶستٸ.
"سونىمەن, ناقتىلانىپ الايىق. بيىل قازاقستانداعى قىمباتشىلىق ٷش قازىقتان تۇرادى. بٸرٸنشٸسٸ تاريفتەر, ەكٸنشٸسٸ تاماق, ٷشٸنشٸسٸ بەنزين. ال كەلەسٸ جىلى قىمباتشىلىقتىڭ تٶرتٸنشٸ قازىعى پايدا بولادى. ول بەرٸنە جاپپاي ەنگٸزٸلەتٸن قوسىمشا قۇن سالىعى. مەنٸڭ وسىنىڭ بارلىعىن ايتىپ وتىرعانىم, بۇل سالدارى عانا. ەندٸ ناقتى سەبەپتەرٸن تالقىلايىق. نەگە بٸزدە كٷن سايىن, جىل سايىن, اي سايىن باعا قىمباتتاي بەرەدٸ? قازاقستان 2014 جىلدان بەرٸ قىمباتشىلىقپەن ٶزٸنە بەلگٸلٸ ەدٸسپەن عانا كٷرەستٸ. ال ول باياعى كەڭەستەن قالعان ەكٸمشٸلٸك-ەمٸرشٸلدٸك ەدٸس ەدٸ. جاڭاعى ساۋداگەردٸ شاقىرىپ الىپ, "سەن باعانى ٶسٸرمە" دەپ بۇيرىق بەرۋ. نەمەسە ەكٸمنٸڭ تەلەارنانى شاقىرىپ الىپ, ٶتٸرٸك بازار ارالاۋى. بٸراق نارىق زامانىندا مۇنداي باعىت مٷلدە جۇمىس ٸستەمەيدٸ. دۇرىس ەمەس. وعان قارسى جاۋاپ رەتٸندە ساۋداگەرلەر قولدان جاسالعان دەفيتسيت تۋعىزادى دا, تاۋارلارىن ٶزٸنە كەرەك باعادا استىرتىن ساتا بەرەدٸ. بٸراق ەندٸ ولار بولاشاقتاعى تاعدىرىنان قورقىپ, ٶزدەرٸنٸڭ تەۋەكەلدەرٸن دە ويلاپ, از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە بارىنشا تەز پايدا تابۋعا تىرىسىپ, تاۋار مەن قىزمەتتٸ مٷمكٸندٸگٸنشە قىمباتتاتادى. سەبەبٸ, ەرتەڭگە دەگەن سەنٸم جوعالادى. بٸزدە تۋرا سونداي جاعداي ورىن الدى. 10 جىلدان بەرٸ وسىنداي رەجيمدە كەلدٸك. مەملەكەت مۇنىڭ دۇرىس ەمەستٸگٸن بيىل عانا تٷسٸنٸپ, مىسالى قولدان دەفيتسيت جاساپ كەلە جاتقان جانارماي ساتقىشتاردى قاداعالاۋدى قويدى. ولار قازٸر بەنزيندٸ قىمباتتاتادى. ال حالىق, ەسٸرەسە تاكسيستەر جاۋاپ رەتٸندە ەرتەڭ ەلەكتروموبيلدەرگە ٶتەدٸ, سوسىن سۇرانىس ازايىپ, بەسەكە كٶبەيٸپ, بەنزين باعاسى نارىق جاعدايىندا ٶز قالپىنا كەلۋٸ تيٸس", - دەيدٸ ايبار ولجاەۆ.
ال تاريفتەر نەگە قازٸر قىمباتتاۋدا?
"2018 جىلى بٸز ٷلكەن قاتەلٸك جٸبەردٸك. وعان ٷكٸمەت تە, تابيعي مونوپوليستەر دە كٸنەلٸ. ول جىلدارى بٸزدٸڭ بارلىق كوممۋنالدى جٷيەلەرٸمٸز, ەلەكتر گەنەراتسيياسى, جىلىتۋ قازاندىقتارى, ونىڭ قۇبىرلارى, جەراستى كوممۋنيكاتسييالار, بارلىعى توزىپ تۇرعان ەدٸ. سول كەزدە دۇرىس باستاما كٶتەرٸلٸپ, "تاريف ينۆەستيتسيياعا" جوباسى قولعا الىندى. ياعني تاريفتەر كٶتەرٸلۋٸ تيٸس, بٸراق سودان تٷسكەن اقشاعا تابيعي مونوپوليستەر بارلىق ينجەنەرلٸك جٷيەنٸ, قۇرىلعىلاردى جاڭالاۋى تيٸس ەدٸ. بٸراق ٸشكٸ مەحانيزم دۇرىس بولماي, تابيعي مونوپوليستەر تٷسكەن اقشانى مودەرنيزاتسيياعا ەمەس ٶزدەرٸنە ايلىققا, بونۋسقا جاراتا باستادى. 2018 جىلى باس پروكۋراتۋرا وسىنى انىقتاپ, جاڭاعى جوبانى جاۋىپ تاستادى دا, تاريفتٸ ٶسٸرۋگە تيىم سالدى. بٸراق قۇرىلعىلاردى, قۇبىرلاردى جاڭالاۋ پروبلەماسى ەشقايدا كەتكەن جوق قوي. سول سەبەپتٸ, ٶزٸ ەسكٸرٸپ, تەسٸلەيٸن دەپ تۇرعان قۇبىر تاعى التى جىل ەبدەن شىداپ, 2023 جىلدان باستاپ بارلىعى جارىلا باستادى. 2025 جىلى بٸز وسى جوباعا قايتىپ كەلۋگە مەجبٷرمٸز. تاريفتەردٸ ٶسٸرۋ ارقىلى عانا جٷيەلەردٸ, قۇبىرلاردى جاڭالاي الامىز. باسقا اقشا جوق. بٸراق ەندٸ مونوپوليستەر ايلىققا, بونۋسقا ۇرلاي المايدى. ەندٸ مودەرنيزاتسييانى كرەديت الىپ جاسايدى. ال تاريفتەن تٷسكەن اقشا سول كرەديتتٸ جابۋعا تٸكەلەي جٸبەرٸلٸپ وتىرىلادى", - دەيدٸ مامان.
باعدارلاماعا سەيكەس تاريفتەر كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ارتىپ وتىرادى, ال 2026 جىلعا قاراي جالپى ٶسٸم 30%-عا جەتەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە. 2025 جىلدىڭ جازى بويىنشا كوممۋنالدىق قىزمەت تاريفتەرٸنٸڭ ورتاشا جىلدىق ٶسٸمٸ شامامەن 16%-دى قۇرادى. ونىڭ ٸشٸندە سۋىق سۋ 97%-عا, جىلىتۋ 19,2 پايىزعا, گاز 15,5 پايىزعا, ەلەكتر ەنەرگيياسى 11,3 پايىزعا, تۇرعىن ٷيدٸ كٷتٸپ-ۇستاۋ 11,9 پايىزعا قىمباتتادى. ٷكٸمەت جاڭا تاريفتەردٸ بٸرتٸندەپ ەنگٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. ەڭ اۋىرى كەلەسٸ جىلى كەلەدٸ. كەلەر جىلى تاريفتەر 20–30%-عا كٶتەرٸلۋٸ تيٸس.
"وسىدان 10 جىل بۇرىن بٸز بۇل مەسەلەنٸ شەشٸپ تاستاي المادىق. سوندىقتان ەندٸ بٸزگە نە دىم جوق, نە سەل قىمبات دەگەن ەكٸ ۆاريانت قانا بەرٸلەتٸن بولادى. سۋ مٷلدە جوق, بٸراق ەشتەڭە تٶلەمەيسٸز. نەمەسە سۋ بار, بٸراق ول كەشەگٸدەن قىمبات. سٸز قاي ۆاريانتتى تاڭدايسىز? ەرينە سۋ بار, بٸراق سەل قىمبات دەگەن ۆاريانتقا امالسىز كٶنەسٸز. ەگەر بٸز قازٸر تاريفتٸ قىمباتتاتىپ, سودان تٷسكەن اقشاعا بارلىعىن اۋىستىرىپ, جاڭالاپ الماساق, ەرتەڭ سۋ دا, جارىق تا بولمايدى".
ونىڭ ايتۋىنشا, قىمباتشىلىقتىڭ ٷشٸنشٸ قازىعى – ازىق-تٷلٸك.
"مۇندا ەكٸ قۇبىلىستى ايتار ەدٸم. يلليۋزييانى قويۋ كەرەك. قازاقستان ٶزٸن تولىقتاي ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتپەيدٸ. ەيتپەسە بٸر جىلدا 4 ميلليارد دوللارعا شەتەلدەن ازىق-تٷلٸك يمپورتتامايتىن ەدٸك. سول 4 ميلليارد دوللار يمپورتتى تاماقتىڭ تەڭ جارتىسى, ياعني 2 ميلليارد دوللاردىڭ اسى رەسەيدەن كەلەدٸ. رۋبلدٸڭ كۋرسى تەڭگەگە شاققاندا كٶتەرٸلگەن سايىن, بۇل بٸر, رەسەيدٸڭ ٶزٸنٸڭ 8-9 پايىزدىق ينفلياتسيياسىن قوسىڭىز, بۇل ەكٸ, سوندا جىل سايىن يمپورتتىق تاعامنىڭ تەڭ جارتىسى 15-16 پايىزعا قىمباتتاۋدا. ال رەسەيدەن باسقا ەلدەردەن كەلەتٸن تاماق يمپورتىنا تەڭگەنٸڭ دوللارعا جىل باسىنان بەرٸ 2 پايىزعا قۇنسىزدانۋى مەن دوللاردىڭ ٶزٸنٸڭ 4 پايىزدىق ينفلياتسيياسىن قوسىڭىز. شامامەن 6 پايىزعا قىمباتتاۋ تٸركەي الامىز. ەكٸنشٸ قۇبىلىس. ەت پەن داقىلداردىڭ ەكسپورتى. قازاقستان ازىق-تٷلٸكتٸ يمپورتتاپ قانا قويمايدى. قازٸر بٸز اگرارلى ەكسپورتتى مەملەكەتپٸز. ەسٸرەسە ەت مەسەلەسٸنە كەلگەندە قىمباتشىلىقتىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ – بٸزدٸڭ فەرمەرلەر ٷشٸن ەت پەن مالدى ٸشكٸ نارىققا ەمەس, ەكسپورتقا شىعارىپ ساتۋ اناعۇرلىم تيٸمدٸ جەنە پايدالى بولىپ وتىر. 12 اي بويى ەڭبەك ەتٸپ, مالىن ٶسٸرٸپ, تەرٸن تٶككەن شوپانعا «شەتەلگە قىمباتقا ساتپا, ٸشكٸ نارىققا ارزان سات» دەپ قالاي ايتا الامىز? قازٸردٸڭ ٶزٸندە مەملەكەت تٸرٸ بۇقالاردى سىرتقا ەكسپورتتاۋعا تيىم سالىپ وتىر. ەت باعاسىن قولدان ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن. ال ول بۇقالاردىڭ ستەيككە ارنالعان تٷرٸن ٶسٸرەتٸن, ەليتالىق بۇقا ٶسٸرۋشٸلەرگە اۋىر تييۋدە. ونى ٸشكٸ نارىققا سويىپ ساتسا, ەشكٸم ونىڭ ستەيك رەتٸندەگٸ جوعارعى ماركاسىنا قارامايدى, كەدٸمگٸ ەت رەتٸندە الايىن دەپ تۇر", دەگەن مامان بۇل مەسەلە شەشٸمٸن دە العا تارتادى.
قازاقستانداعى قىمباتشىلىقتى توقتاتۋ مٷمكٸن بە?
تاريفتەر بويىنشا مٷمكٸن ەمەس. كوممۋنالدى جەلٸلەردٸ تولىق جاڭالاپ المايىنشا 5-6 جىل شىداۋ كەرەك. بٸراق شىنىمەن دە, تاريفتەردەن تٷسكەن اقشانىڭ ماقساتتى جۇمسالىپ جاتقانىن ميكروسكوپپەن قاداعالاپ تۇرۋ كەرەك. بەنزين بويىنشا نارىق ٶز ورنىنا قويادى. دەفيتسيتتٸ ازايتۋ ٷشٸن BYD سيياقتى قىتايدىڭ ارزان كٶلٸكتەرٸن كٶپتەپ پوشليناسىز كٸرگٸزٸپ, تاكسي, ياندەكس بارلىعىن وسى ەلەكتروموبيلدەرگە اۋىستىرىپ تاستاۋ كەرەك. ال ازىق-تٷلٸك بويىنشا. ٶندٸرٸس اشىپ, تاماقتىڭ بەرٸن ٶزٸمٸز ٶندٸرە بەرۋ كەرەكپٸز.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شوس سامميتٸندە قازاقستان ٷشٸن قىتايدىڭ بارلىق ينۆەستيتسييالىق قورلارىن اشىپ كەلدٸ. 15 ميلليارد دوللارعا ناقتى ينۆەستيتسييالىق كونتراكتتار جاسالدى. وسىنى پايدالانىپ, ەلٸمٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن جاڭا ساتىعا كٶتەرٸپ الۋىمىز كەرەك. ەندٸگٸ ينۆەستيتسييانى جاڭا ەنەرگەتيكا مەن اۋىل-شارۋاشىلىعىنا جۇمساي بەرسەك, بٸز ەكٸ جىلدان كەيٸن قىمباتشىلىقتى توقتاتامىز.
"ەكونوميكانىڭ تٶرەسٸ – مٸنەز-قۇلىق ەكونوميكاسى. 2017 جىلى ريچارد تالەر وسى مٸنەز-قۇلىق ەكونوميكاسىن زەرتتەگەنٸ ٷشٸن نوبەل سىيلىعىن الدى. قۇرمەتتٸ وقىرماندار! بٸزدٸڭ بارلىعىمىز ٶمٸر بويى قىمباتشىلىقتى كٶرگەننەن كەيٸن, ىلعي قىمباتشىلىق بولاتىنىنا, تەڭگەنٸڭ قۇلدىراي بەرەتٸنٸنە دنك دەڭگەيٸندە ەبدەن ٷيرەنٸپ العانبىز. بۇل قوعامدىق شارتتى رەفلەكسكە اينالدى. ال يمپەريكالىق زەرتتەۋلەر مىنانى دەلەلدەپ وتىر: ەشقانداي ەكونوميكالىق فۋندامەنتالدى سەبەپ بولماسا دا, ەگەر بٷكٸل قوعامنىڭ, ەكونوميكالىق اگەنتتەردٸڭ ينفلياتسييا بويىنشا بولجامى مەن كٷتۋلەرٸ جوعارى بولسا, ينفلياتسييا ٶز-ٶزٸمەن پايدا بولادى ەكەن. ونى مەن موركوۆچا سالاتىن ساتاتىن كەرٸس اپا تۋرالى مىسالمەن كەلتٸرە كەتسەم. بازاردا سالات ساتاتىن كٶرشٸ اپامىز 30 جىل بويى ساۋدا جاسادى. بيىل قايتىس بولدى. ول كٸسٸ باستاعان 90 جىلدارى, ەرينە قىمباتشىلىق زور بولدى, ارەندا شارىقتاپ قىمباتتادى, سەبٸز قىمباتتاي بەردٸ, رەكەتيرلەر مازانى الدى. سوندىقتان اپا جىل سايىن سالاتتى 50 پايىزعا قىمباتتاتىپ كەلدٸ. جەنە سوعان ٷيرەنٸپ قالدى. بٸراق سوڭعى 5 جىلدا شيكٸزات رەتٸندەگٸ سەبٸزدٸڭ دە باعاسى, ارەندا دا ارى كەتسە جىلىنا 5 پايىزعا كٶتەرٸلٸپ وتىردى. بٸراق اپانىڭ ەدەتٸ قالىپ قالدى دا, ول سوڭعى 5 جىلدا ەشقانداي فۋندامەنتالدى نەگٸزسٸز ٶز ٶنٸمٸن ارتىق 45 پايىزعا قىمباتتاتا بەردٸ. ول اپاعا ٷيرەنٸپ قالعان كليەنتتەرٸ دە قانشا قىمبات بولسا دا سالاتتى ساتىپ الىپ جٷرە بەردٸ. وسىلاي, جوق جەردەن بەلگٸلٸ بٸر بازاردا موركوۆچا سالاتىنىڭ نەگٸزسٸز ينفلياتسيياسى پايدا بولدى. قىمباتشىلىقتىڭ فۋندامەنتالدى ەكونوميكالىق نەگٸزٸ بار جەنە ەكونوميكا تٷسٸندٸرە المايتىن ەموتسيونالدى پسيحولوگييالىق نەگٸزٸ بار. قازاقستاندا ول 50 دە 50 دەپ ويلايمىن. ياعني, قىمباتشىلىقتىڭ جارتىسى بٸزدٸڭ باسىمىزدا, ال ەكٸنشٸ جارتىسى شىن مەنٸندە قىمباتتاپ جاتقان ەت پەن بەنزيندە", دەپ سٶزٸن تٷيٸندەيدٸ ايبار ولجاەۆ.
