ەلەمدٸك باق پەن ساراپشىلار ساۋد ارابيياسىنىڭ مۇناي ٶندٸرٸسٸن ۇلعايتىپ, ەلەمدٸك نارىقتاعى باعانى تٶمەندەتۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن ايتىپ, دابىرا بولۋدا. بۇعان دونالد ترامپتىڭ ساۋد ارابيياسىنىڭ كورولٸنە جاساعان ٷندەۋٸ تٷرتكٸ. ترامپ باعانى قۇلدىراتۋ ٷشٸن ٶندٸرٸستٸ ارتتىرۋدى سۇراپ وتىر. ونىڭ ويىنشا, مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋى رەسەيدٸڭ بيۋدجەتٸنە تٷسەتٸن تٷسٸمدٸ ازايتىپ, ۋكرايناداعى ەسكەري قاقتىعىستى دوعارۋعا ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن. راسىندا, بۇل قانشالىقتى ىقتيمال جاعداي? مۇندايدا قازاقستانعا قايتپەك كەرەك? بۇل تۋرالى مۇناي سالاسىنىڭ ساراپشى مامان ولجاس بايدٸلدينوۆ وي تولعايدى, دەپ جازادى Dalanews.kz.
ول مۇناي باعاسىن تٶمەندەتۋ ارقىلى رەسەي ارميياسىنىڭ ٸس-قيمىلى ەلٸ دە جالعاسىپ جاتقان ۋكرايناداعى سوعىستى توقتاتۋعا بولادى دەگەنگە كٷمەنمەن قارايدى. سٶيتٸپ تٶمەندە قىسقا-نۇسقا ٶز بولجامى مەن تالداۋلارىن ۇسىنادى:
- وپەك+ كەلٸسٸمٸ اياسىندا بٸرقاتار ەلدەر تەۋلٸگٸنە ٶندٸرٸلەتٸن مۇناي كٶلەمٸن 2 ميلليوننان استام باررەلگە شەكتەپ وتىر. بۇل كٶلەم قازاقستاننىڭ بٸر جىل بويى ٶندٸرەتٸن مۇنايىنا پارا-پار. دەگەنمەن بارلىق مەملەكەت بٸردەي ٶندٸرٸسٸن شەكتەپ وتىرعان جوق: مىسالى, قازاقستان ٶز مٸندەتتەمەلەرٸن تولىق ورىنداي بەرمەيتٸنٸ ايتىلىپ قالىپ جٷر.
- ال ساۋد ارابيياسى - ٶندٸرٸس كٶلەمٸن ايتارلىقتاي قىسقارتقان نارىقتاعى باستى ويىنشى. سوڭعى مەلٸمەتتەرگە قاراعاندا, كورولدٸك جالپى تەۋلٸگٸنە 1,5 ميلليوننان استام باررەل مۇنايدى نارىققا شىعارماي, شەكتەپ وتىر.
- بۇعان قوسا, وپەك+ ٸشٸندەگٸ تاعى بٸر ماڭىزدى ەل – بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸ (باە) – كەلٸسٸمنٸڭ كەيبٸر تۇستارىمەن كەلٸسپەي وتىرعانى بەلگٸلٸ. ولار 2025 جىلى مۇناي ٶندٸرٸسٸ كٶلەمٸن تەۋلٸگٸنە 3,5 ملن باررەلگە دەيٸن جەتكٸزۋگە قاۋقارلى, ال 2027 جىلعا قاراي بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 5 ملن باررەلگە ارتتىرۋ ٷشٸن ينۆەستيتسييا سالىپ تا جاتىر. سالىستىرا قاراستىرساق, بۇل – قازاقستان ٶندٸرەتٸن مۇنايدان ٷش ەسە, ال "قازمۇنايگازدىڭ" ٶندٸرٸسٸنەن 11-12 ەسە كٶپ كٶلەم.
- قازٸرگٸ تاڭدا ساۋد ارابيياسى شامامەن تەۋلٸگٸنە 9 ملن باررەل مۇناي ٶندٸرەدٸ. ساراپشىلاردىڭ ەسەبٸنشە, ەگەر ولار بۇرىنعى «وپەك-كە دەيٸنگٸ» دەڭگەيگە ورالسا, تٸپتٸ ٶندٸرٸستٸ ودان اسىرىپ 12 ملن باررەلگە جەتكٸزۋگە تىرىسسا, نارىق تەۋلٸگٸنە 2-3 ملن باررەل قوسىمشا مۇنايمەن تولىعادى.
- دەگەنمەن مۇنداي قادام باعانى بٸردەن قۇلدىراتادى, بٸراق, ەرينە 40 دوللارعا دەيٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ نارىقتاعى سۇرانىس پەن باسقا ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ەرەكەتٸ دە باعانىڭ قالىپتاسۋىندا ماڭىزدى رٶل اتقارادى.
- مۇنايدىڭ ارزانداۋى رەسەيدٸڭ تابىسىنا كەرٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. جوقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن مەسكەۋ رۋبلٸ باعامىن تٶمەندەتۋگە مەجبٷر بولادى. كەيبٸر ساراپشىلار جىل سوڭىنا قاراي رۋبلگە شاققاندا 1 اقش دوللارى 120-150 رۋبل بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن بولجايدى.
- مۇندايدا قازاقستان دا زارداپ شەگەرٸ سٶزسٸز. بٸرٸنشٸدەن, مۇناي باعاسىنىڭ تٶمەندەۋٸ بيۋدجەت كٸرٸسٸن قىسقارتادى. ەكٸنشٸدەن, باس سەرٸكتەس ەل – رەسەيدەگٸ دەۆالۆاتسييا تەڭگەگە دە قىسىم جاسايدى.
دەگەنمەن بۇل اراداعى باستى مەسەلە – "ساۋدييالىقتار ٶندٸرٸستٸ ۇلعايتا الادى ما, شىنىمەن دە بۇل ولارعا كەرەك پە?". بۇل تەك ەكٸ جاعدايدا مٷمكٸن:
- اقش كورولدٸككە تاياۋ شىعىستاعى جەنە ٶزگە ايماقتارداعى باستى مٷددەلەرٸن قورعاۋدا اۋقىمدى كەپٸلدٸكتەر بەرۋٸ ىقتيمال.
- ۆاشينگتون قانداي دا بٸر ەلدٸڭ مۇنايى نارىققا جەتپەيتٸندەي ەتۋگە كەپٸلدٸك بەرۋٸ مٷمكٸن, مۇندايدا ەلەمدٸك نارىقتا ۇسىنىس ازايىپ, بولاشاقتا باعانى جوعارى ۇستاپ تۇرۋعا تۇراقتى جاعداي تۋار ەدٸ. بۇل رەسەي نەمەسە يراننىڭ, سول سەكٸلدٸ, تٸپتٸ قازاقستاننىڭ مۇنايى دا بولۋى ىقتيمال.
ەيتپەسە ساۋد ارابيياسىنىڭ ٶندٸرٸستٸ ٶز ەركٸمەن ارتتىرۋعا, ٶز باسىم, باسقا لوگيكالىق نەگٸز كٶرٸپ تۇرعانىم جوق.
"ەگەر تەۋلٸگٸنە 9 ملن باررەل ٶندٸرٸپ, ونى 80 دوللاردان ساتقاندا كٷنٸنە 720 ملن دوللار تٷسٸم تٷسەدٸ, ال 12 ملن باررەل بولسا, وندا باعا كەم دەگەندە 60 دوللار بولۋى قاجەت, ەيتپەسە ٶندٸرٸس شىعىنىنا بايلانىستى تازا پايدا ازايادى. ال مۇنايدىڭ بٸر باررەلٸ 60 دوللار بولسا, ول رەسەيگە قاتتى قىسىم جاسايدى دەۋ قيسىنعا كەلمەيدٸ. ول ٷشٸن رەسەي كەلٸسسٶز ٷستەلٸنٸڭ باسىنا بارا قويمايدى. قازٸردٸڭ ٶزٸندە باتىس ەلدەرٸ رەسەي مۇنايىنا 60 دوللاردان باعالىق شەكتەۋ قويىپ تاستاعان. ال ساۋدا ارابيياسى جەنە باە-نٸڭ مۇناي ٶندٸرٸسٸن ۇلعايتۋىنسىز باعانى تٶمەندەتۋ مٷمكٸن بە? جوق... رەسەي بيۋدجەتٸنە ايتارلىقتاي سالماق تٷسٸرۋ ٷشٸن 40 دوللار باعانى 2-3 جىل بويى ۇستاپ تۇرۋ كەرەك بولادى (وندا دا ونى رۋبل دەۆالۆاتسيياسى ارقىلى ٶتەۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى)", - دەيدٸ ساراپشى.
تٷيٸن: بٷگٸندەرٸ تاياۋ شىعىستىڭ مۇنايلى مونارحيياسى اقش پەن ەۋروپانىڭ مۇناي كومپانييالارىمەن قولايسىز كەلٸسٸمدەردٸ قايتا قاراپ شىققان 1970-جىلداردان بەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ تابيعي رەسۋرسقا قاتىستى ساياساتىن تابىستى جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. سودان بەرٸ ولار ٶز مۇنايى مەن نارىقتىق تەتٸكتەرٸنٸڭ تولىققاندى قوجاسىنا اينالىپ, جاھاندىق مۇناي باعاسىن باقىلاۋ ارقىلى باتىستىڭ ٶزٸنە ىقپال ەتەتٸن دەڭگەيگە جەتكەن. ەرٸ ەكسپورتى ارقىلى مول قارجى تاۋىپ, ەكونوميكالىق قۋاتىن نىعايتتى. سونىڭ نەتيجەسٸندە "تەڭٸزشەۆرويل" سىندى حالىقارالىق كونسورتسيۋمدار ٶندٸرٸستٸ ۇلعايتا ما, جوق پا , ونى تاياۋ شىعىستاعى ٶندٸرۋشٸلەر ەمەس, نارىقتىڭ ٶزٸ شەشەتٸن جاعداي تۋدى. سوندىقتان بۇل ارادا بەرٸن, ياعني باعانىڭ قانداي بولاتىنىن, قانشا مۇناي ٶندٸرەتٸنٸن ساۋد ارابيياسى مەن باە ٶزٸ شەشەدٸ.
بۇعان دەيٸن سايتىمىزدا وسى تاقىرىپقا تيەك "مۇناي باعاسىن تٷسٸرۋ,پۋتينمەن كەزدەسۋ, قىتايدى قولقالاۋ: ترامپ داۆوس فورۋمىندا نە ايتتى" دەگەن ماقالا جارييالانعان بولاتىن.
