رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم نەتيجەسٸندە قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسييا الداعى 1 شٸلدەدە كٷشٸنە ەنەدٸ. سٶيتٸپ, قازاقستان تاريحتىڭ جاڭا پاراعىن اشىپ, دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸنە قادام باسادى. ەل جىلناماسىنداعى كەزەكتٸ بٸر ماڭىزدى مەجە اياقتالىپ, جاڭا دەۋٸردٸڭ تابالدىرىعىن اتتايمىز. بۇل – قازاقستان تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعا.
وسىلايشا, قازاقستاننىڭ ساياسي-مەملەكەتتٸك جٷيەسٸ مٷلدەم جاڭا مودەلگە كٶشەدٸ. ورتالىقتاندىرىلعان بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ تۇعىرىن نىعايتاتىن جاڭا ينستيتۋت – بٸرپالاتالى قۇرىلتاي ٶز جۇمىسىن باستايدى. جاڭادان ۆيتسە-پرەزيدەنت, قازاقستان حالىق كەڭەسٸ ينستيتۋتتارى قۇرىلادى.
بۇدان بٶلەك, ساياسي پراكتيكاداعى مەملەكەت ٸسٸنٸڭ ٸشكٸ مازمۇنىن تٷرلەندٸرەتٸن جاڭا كونستيتۋتسييالىق قاعيداتتار كٷشٸنە ەنەدٸ. مەسەلەن, كٶپتەگەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ قىزمەتٸنە قاتىستى بٸررەتتٸك مەرزٸم بەلگٸلەنٸپ وتىر. كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار تەك قانا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم قورىتىندىسى بويىنشا قابىلدانادى. بٸزدٸڭ ٶڭٸردٸڭ قۇقىقتىق جٷيەسٸندەگٸ ٷلكەن جاڭاشىلدىق – ەيگٸلٸ ميراندا ەرەجەسٸ جاڭا قاعيداتتاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. قازاقستان العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ تسيفرلىق دەرەكتەردٸ قورعاۋ نورماسىن نەگٸزگٸ زاڭعا ەنگٸزدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ زايىرلىق سيپاتى تىڭ نورمالار ارقىلى كٷشەيتٸلدٸ. عىلىمدى, بٸلٸمدٸ, ادام كاپيتالىن, يننوۆاتسييالاردى دامىتۋ مەملەكەت قىزمەتٸنٸڭ ستراتەگييالىق باعىتى رەتٸندە ايقىندالدى. وسىنىڭ بارلىعى بۇدان بىلاي كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە قاعيدات رەتٸندە ورنىعا باستايدى.
سونداي-اق ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸڭ ناقتى ايقىندالا تٷسۋٸنە ماڭىزدى قادام جاسالادى. العاش رەت اتا زاڭنىڭ پرەامبۋلاسىندا تاريحي تامىرىمىز قامتىلعانى مەلٸم. مەملەكەت قىزمەتٸنٸڭ نەگٸز قۇراۋشى قاعيداتتارىنىڭ قاتارىنا تاريحي-مەدەني مۇرانى ساقتاۋ, تٶل مەدەنيەتتٸ قولداۋ سەكٸلدٸ تىڭ نورمالار قوسىلدى. دەستٷرلٸ وتباسى ينستيتۋتىن ساقتاۋ, اتا-اناعا قامقورلىق كٶرسەتۋ, ەيەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماڭىزدى باسىمدىق بولىپ بەكٸتٸلدٸ.
ايرىقشا اتاپ ٶتەرلٸگٸ, قازٸر بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەردٸڭ ماڭىزدىلىعى – بٸر ساياسي مودەلدەن ەكٸنشٸسٸنە كٶشۋدە نەمەسە جاڭا ينستيتۋتتاردىڭ قۇرىلۋىندا عانا ەمەس. الداعى كەزەڭدەگٸ ەڭ ٷلكەن ماڭىزدى بەتبۇرىس – قوعامدىق سانانىڭ, قوعامدىق ساياساتتىڭ كەزەكتٸ رەت جاڭعىرىپ, جاڭارۋى. سەبەبٸ پرەزيدەنت رەفورمالارى قازٸردٸڭ ٶزٸندە قوعامدىق كەڭٸستٸكتٸ جانداندىرىپ, قوزعالىسقا تٷسٸردٸ. قوعام ساحناسىنا جاڭا تۇلعالار, جاڭا كٷشتەر شىعا باستادى.
بۇل ٸرگەلٸ ٶزگەرٸستەردٸڭ باسى عانا. ٶيتكەنٸ الداعى ۋاقىتتا قۇرىلتايعا, قازاقستان حالىق كەڭەسٸنە, ودان كەيٸن بولاشاقتا جەرگٸلٸكتٸ مەسليحاتتارعا وتانشىل ازاماتتاردىڭ جاڭا بۋىنى كەلەدٸ. ولار جاڭا ۇعىمدار مەن تەسٸلدەردٸ, جاڭا ريتوريكا مەن كٶزقاراستاردى العا شىعارادى. مۇنىڭ بەرٸ قوعامنىڭ پاسسيونارلىق ەنەرگيياسىنا وڭ ەسەر ەتٸپ, تىڭ كٷش-جٸگەر بەرٸپ, ەلدٸڭ ٶركەندەۋٸنە جاڭا سەرپٸلٸس ەكەلەدٸ. سەبەبٸ ٶزگەرٸستەردٸ ٶزٸنٸڭ ٶنە-بويىنان ٶتكٸزگەن قوعام قالىپتاساتىن ەنەرگييانى بەلگٸلٸ بٸر جاڭاشىلدىقتار, جاڭا باسىمدىقتار مەن يدەيالار ارقىلى پايدالانۋعا تىرىسادى. بۇل – قوعامدىق دامۋدىڭ ٶزٸندٸك بٸر لوگيكاسى.
سوندىقتان قازٸر قازاقستاندا باستالعالى تۇرعان جاڭا ٶزگەرٸستەر اۋقىمدىلىعى, تەرەڭدٸگٸ, ەكپٸندٸلٸگٸ, قارقىندىلىعى جاعىنان سوڭعى ونجىلدىقتارداعى ەڭ ٷلكەن ٷدەرٸس بولماق. مۇنى قازاقستان تاريحىنداعى جاڭا ٶرلەۋ كەزەڭٸ دەپ اتاۋعا بولادى.
كونستيتۋتسييا – قۇندىلىقتار كودى
بۇرىن تٷرلٸ پٸكٸرتالاستاردا, سۇحباتتاردا «بٸزدٸڭ ەلدەگٸ يدەولوگييانىڭ مەنٸ قانداي?», «جالپى, قانداي يدەولوگييانى ۇستانامىز?» دەگەن سۇراقتار جيٸ قويىلاتىن. تٸپتٸ كەيدە «يدەولوگييامىز ايقىن ەمەس», «ناقتى يدەولوگييا جوق» دەپ سىن ايتۋشىلار دا تابىلاتىن.
نەسٸن جاسىرامىز, قوعامدا مۇنداي وي-پٸكٸرلەردٸڭ قالىپتاسۋىنا نەگٸز دە بار ەدٸ. ٶيتكەنٸ 1995 جىلى پوستكەڭەستٸك ستيلدە ەرٸ ترانزيتتٸك رۋحتا جازىلعان اتا زاڭنىڭ يدەولوگييالىق باعدارعا اينالاتىنداي قاۋقارى بولمادى. سەبەبٸ اتالعان كونستيتۋتسييا كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ قۇرساۋىنان ەندٸ عانا بوساپ, ەگەمەندٸگٸمٸزدٸ ەندٸ عانا الىپ جاتقان ەلەڭ-الاڭ شاقتا قابىلداندى. ول كەزدە ەڭ باستى تاريحي ماقسات مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ ٸرگەتاسىن قالاۋ بولدى. بۇل تۇرعىدان العاندا كونستيتۋتسييانى ەزٸرلەگەن اعا بۋىن ٶزدەرٸنە جٷكتەلگەن ميسسييانى ابىرويمەن اتقاردى. ونى ايرىقشا ايتىپ ٶتۋٸمٸز كەرەك. ەكٸنشٸ جاعىنان, بۇل كونستيتۋتسييادا ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸز, بولمىسىمىز, تاريحي تامىرىمىز, تٶل قۇندىلىقتارىمىز ايقىن كٶرسەتٸلمەگەنٸ دە راس.
اتا زاڭدا ناقتى كٶرٸنٸس تاپپاعاننان كەيٸن دە ٸشكٸ ساياساتتى ەگجەي-تەگجەيلٸ تٷسٸندٸرٸپ, باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەرەتٸن قانداي دا بٸر قۇجات, تۇجىرىمداما بولمادى. وسىدان سوڭ مەملەكەتتٸڭ قانداي قۇندىلىقتاردى ۇستاناتىنىن, قوعامدا قانداي قاعيداتتاردى ورنىقتىرىپ, ٸلگەرٸلەتەتٸنٸن بەلگٸلەۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. سول سەبەپتٸ, يدەولوگيياعا قاتىستى جوعارىداعى سۇراقتار قويىلعان كەزدە ناقتى جاۋاپ تا ايتىلمايتىن.
ال ەندٸ وسى ارالىقتا ەلەم دە, ەل دە, قوعام دا ٶزگەردٸ. كٷن تەرتٸبٸنە مٷلدەم باسقا مەسەلەلەر شىقتى, قوعامنىڭ ەلەۋمەتتٸك ٸشكٸ قۇرىلىمى تٷرلەندٸ, ازاماتتاردىڭ ەلەمدە بولىپ جاتقان جاڭاشىلدىقتاردى قابىلداۋى باسقاشا قالىپتاسا باستادى, جاڭا قۇندىلىقتار پايدا بولدى. سول سەبەپتٸ, قوعامنىڭ ٸشكٸ سۇرانىستارىنا بايلانىستى جاڭا كونستيتۋتسييانى قابىلداۋ قاجەتتٸلٸگٸ دە ٶزدٸگٸنەن تۋىندادى.
بيىل جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان جاڭا اتا زاڭ – مەملەكەتتٸلٸگٸ ورنىققان, حالىقارالىق كەڭٸستٸكتەگٸ بەدەلٸ قالىپتاسقان, ٶزٸنٸڭ تاريحي تامىرىن ايقىنداعان, بولاشاعىنا زور سەنٸممەن قارايتىن قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيياسى. ياعني بۇل پوستكەڭەستٸك تاريح كەزەڭٸ بٸرجولا اياقتالدى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. نەگٸزگٸ قۇجات زاماناۋي ساياسي جٷيەنٸ قۇرۋعا, تيٸمدٸ مەملەكەتتٸك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋعا, ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸ ساقتاۋعا باعىتتالعان.
بۇدان بىلاي «بٸز ۇستاناتىن قۇندىلىقتارعا نە جاتادى?», «يدەولوگييامىز قانداي?» دەگەن سۇراقتارعا انىق ەرٸ سەنٸمدٸ جاۋاپتى اتا زاڭنان تابامىز. سەبەبٸ كونستيتۋتسييا – تەك قۇقىقتىق قۇجات قانا ەمەس, ول – ٶمٸر سالتىمىزدى, بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸ, باعىت-باعدارىمىزدى كٶرسەتەتٸن قۇجات. ياعني اتا زاڭ – يدەولوگييالىق قۇندىلىقتار كودى. ەرينە, كونستيتۋتسييادا دا, مەملەكەتتٸك ساياساتتا دا يدەولوگييالىق كٶزقاراستار مەن پٸكٸرلەردٸڭ ەرالۋاندىلىعى مويىندالادى جەنە قورعالادى. دەگەنمەن ۇلتتى ۇيىستىراتىن قۇندىلىقتار دا اتا زاڭدا ايقىن كٶرسەتٸلۋٸ قاجەت. سوندىقتان ونىڭ پرەامبۋلاسىندا, نەگٸزگٸ بٶلٸمدەرٸ مەن باپتارىندا ۇلتتىق بولمىسىمىز بەن باعدارىمىز, قوعامدىق قۇندىلىقتارىمىز, ۇستانۋعا تيٸس مەملەكەتتٸك قاعيداتتارىمىز ناقتى, جٷيەلٸ ەرٸ انىق بەكٸتٸلگەن.
بٸرٸنشٸدەن, كونستيتۋتسييانىڭ پرەامبۋلاسىن نەگٸزگٸ يدەولوگييالىق ۇستانىمداردىڭ تۇتاس ەرٸ قۇرىلىمدالعان دايىن جيىنتىعى دەۋگە بولادى. قولدانىستاعى قازٸرگٸ اتا زاڭ مەملەكەتتiلiكتٸ قۇرا وتىرىپ ەزٸرلەنسە, جاڭا كونستيتۋتسييا وسى جىلدار ارالىعىندا قۇرىلعان مەملەكەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋعا باعىتتالعان. پرەامبۋلادا بۇل جٶنٸندە ناقتى جازىلعان. سول سەكٸلدٸ وندا تاريح, زاڭ مەن تەرتٸپ, بٸرلٸك پەن ىنتىماق, ەتنوسارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق تاتۋلىق, مەدەنيەت پەن بٸلٸم, عىلىم مەن يننوۆاتسييا, تابيعاتتى ايالاۋ, بەيبٸتشٸلٸك پەن دوستىق قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارى قامتىلعان.
ەكٸنشٸدەن, نەگٸزگٸ زاڭ تاريحىمىزعا قاتىستى جاڭاشا كٶزقاراستى قالىپتاستىردى. ونى پرەامبۋلاداعى «ۇلى دالانىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاپ» دەگەن سٶيلەمنەن-اق اڭعارۋعا بولادى. ال 1995 جىلعى كونستيتۋتسييادا تاريحىمىز مٷلدەم قامتىلماعان ەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدٸڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قاتىستى ناقتى ۇستانىم بەلگٸلەندٸ. پرەامبۋلادا جازىلعانداي, اۋماقتىق تۇتاستىق ەشقاشان ٶزگەرمەيدٸ جەنە وعان قول سۇعىلمايدى. مۇنى 2-باپتىڭ 6-تارماعىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى ٶزگەرمەيدٸ» دەگەن نورما دا قۋاتتاي تٷستٸ. دەمەك, ەلٸمٸزدٸڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى بولاشاقتا مەسەلە رەتٸندە تالقىلانبايدى, تٸپتٸ رەفەرەندۋمعا دا شىعارىلمايدى.
تٶرتٸنشٸدەن, قازاقستان زايىرلى مەملەكەت ەكەنٸن ناقتى بەلگٸلەدٸ. بۇرىن قوعامدا كٶشەدە قارا كيٸم جامىلىپ جٷرەتٸن دٸن ٶكٸلدەرٸنٸڭ كٶبەيٸپ كەتۋٸنە بايلانىستى «قايدا بارا جاتىرمىز?», «بولاشاقتا قانداي ەل بولامىز?» دەگەن الاڭداۋشىلىق بار ەدٸ. سول سەبەپتٸ جاڭا اتا زاڭدا ەلٸمٸزدٸڭ زايىرلىق سيپاتى بٸرجولا ايقىندالدى. 7-باپتىڭ 1-تارماعىندا «دٸن مەملەكەتتەن بٶلەك» دەپ جازىلسا, 33-باپتىڭ 5-تارماعىندا بٸلٸم جەنە تەربيە جٷيەسٸ زايىرلى سيپاتقا يە ەكەنٸ ناقتىلاندى. بۇل – مازمۇن, ماعىنا جاعىنان ٶتە ماڭىزدى شەشٸم.
بەسٸنشٸدەن, دەستٷرلٸ قۇندىلىقتار ەڭ جوعارى قۇقىقتىق دەڭگەيدە قورعالدى. بۇل قادام جات مەدەني مودەلدەر مەن مٸنەز-قۇلىق نورمالارىن كٷشتەپ ەنگٸزۋ ەرەكەتتەرٸنەن تۋىندادى. سوندىقتان كونستيتۋتسييانىڭ 30-بابىنىڭ 2-تارماعىنداعى «نەكە – ەر مەن ەيەلدٸڭ مەملەكەت زاڭعا سەيكەس تٸركەگەن ەرٸكتٸ جەنە تەڭ قۇقىقتى وداعى» دەپ ناقتى جازىلدى. بۇل نورمادا ەكٸ ماڭىزدى ۇعىم بار: بٸر جاعىنان, ەر مەن ەيەلدٸڭ وداعى ارقىلى دەستٷرلٸ وتباسى قۇندىلىعىن بەكٸتەمٸز, ەكٸنشٸ جاعىنان, وسى وداقتى «ەرٸكتٸ» ەرٸ «تەڭ قۇقىقتى» دەپ ناقتىلاۋ ارقىلى ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارى مەن مەرتەبەسٸن ٶركەنيەتتٸ قوعام تالاپتارىنا ساي قورعايمىز.
التىنشىدان, ەل دامۋىنىڭ ادامي ٶلشەمٸ ەنگٸزٸلدٸ. ادام قۇقىقتارى نەگٸزگٸ باسىمدىق رەتٸندە ايقىندالدى. مەسەلەن, «پرەزيدەنت», «ٷكٸمەت», «قۇرىلتاي» دەگەن بٶلٸمدەر 7-10 باپتان تۇرسا, ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا ارنالعان بٶلٸمدە 30 باپ بار. كونستيتۋتسيياداعى 11 بٶلٸمنٸڭ ەڭ ٷلكەنٸ ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا ارنالعان – «نەگٸزگٸ قۇقىقتار, بوستاندىقتار مەن مٸندەتتەر». مەملەكەتتٸڭ ستراتەگييالىق دامۋىنىڭ نەگٸزٸ رەتٸندە تابيعي قازبالار, باسقا دا بايلىقتار ەمەس, ەڭ الدىمەن ادامي كاپيتال بەلگٸلەندٸ. ياعني ادامداردىڭ بٸلٸمٸ, قابٸلەتٸ, ەڭبەگٸ الدىڭعى ورىنعا شىقتى. 4-باپتىڭ 1-تارماعىندا جازىلعانداي, «حالىق – مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ بٸردەن-بٸر باستاۋى جەنە ەگەمەندٸك يەسٸ». ماڭىزدى نورمالاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە بەكٸتٸلگەن سٶز بوستاندىعىن قورعاۋ دا – ادامي ٶلشەمنٸڭ نەگٸزٸ. 23-باپتىڭ 5-تارماعىندا «تسەنزۋراعا تىيىم سالىنادى» دەپ جازىلسا, وسى باپتىڭ 1-تارماعىندا «سٶز ەركٸندٸگٸنە كەپiلدiك بەرiلەدٸ» دەپ كٶرسەتٸلگەن. ياعني سٶز بوستاندىعى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا بارىنشا كەڭەيتٸلدٸ.
وسىلايشا, كونستيتۋتسييادا تەڭگەرٸمدٸ ۇستانىم بەلگٸلەندٸ. دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردىڭ دا, زاماناۋي قۇندىلىقتاردىڭ دا اراجٸگٸ ناقتى ايقىندالعان. دەستٷرلٸ دٷنيەمٸزدٸ قورعايمىز دەپ كونسەرۆاتيۆتٸ باعىتقا دا تٷبەگەيلٸ بۇرىلماي, زاماناۋي قۇندىلىقتارعا سەيكەس بولامىز دەپ ليبەرالدى باعىتقا دا اسا قاتتى ۇرىنباي, يدەولوگييالىق جەنە ساياسي ەرالۋاندىلىق تەڭدەي ساقتالدى.
ايتا كەتەرلٸگٸ, كونستيتۋتسييانىڭ پرەامبۋلاسى مەن نەگٸزگٸ باپتارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇجىرىمدامالىق تەزيستەرٸ نەگٸزٸندە ەزٸرلەندٸ. تٸپتٸ كونستيتۋتسيياداعى ماڭىزدى ٶزگەرٸستەردٸ, تٷبەگەيلٸ جاڭاشىلدىقتاردى, ەسٸرەسە قاراپايىم ازاماتتاردىڭ مٷددەسٸن قورعايتىن جاڭا نورمالاردىڭ كٶبٸن پرەزيدەنت ٶزٸ ۇسىندى. بۇعان دەيٸن دە ايتىلعانداي, قاسىم-جومارت كەمەلۇلى تٷرلٸ قۇجاتتارمەن جۇمىس ٸستەگەندە, ٶزٸنٸڭ سٶيلەيتٸن سٶزدەرٸندە ەگەمەندٸك جەنە تەۋەلسٸزدٸك ۇعىمدارىن ەردايىم باس ەرٸپپەن جازادى. اتا زاڭنىڭ جاڭا مەتٸنٸندە دە وسى ۇستانىم ساقتالدى. ٶيتكەنٸ بۇل سٶزدەر قاسيەتتٸ دە قاستەرلٸ ۇعىمدار بولىپ قوعامدىق سانادا بٸرجولا ورنىعىپ, بەكٸتٸلۋگە تيٸس. مۇنىڭ ٶزٸ كونستيتۋتسييامىزدىڭ دەل وسىنداي تٷرلٸ يدەيالىق ۇستانىمداردان تۇراتىندىعىنىڭ تاعى بٸر كٶرٸنٸسٸ.
سوندىقتان اتا زاڭدا تٶل تاريحىمىز دا, ەدٸلەتتٸ قازاقستان يدەياسى دا, زاڭ مەن تەرتٸپ قاعيداتى دا, «تازا قازاقستان» دا, بٸرلٸك پەن ىنتىماق تا, مەدەنيەت پەن بٸلٸم دە, عىلىم مەن يننوۆاتسييا دا تەگٸس قامتىلعان. بۇل – ۇلتتىڭ بٸرەگەيلٸگٸ بەكەمدەلگەن, قۇندىلىقتارى جٷيەلەنگەن, مەملەكەتتٸلٸك قاعيداتتارى ناقتى بەلگٸلەنگەن كونستيتۋتسييا. ەڭ باستىسى, وندا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ بولاشاقتاعى كەسكٸن-كەيپٸ, بولمىسى ناقتى ايقىندالعان. ياعني كەلەشەكتە پروگرەسسيۆتٸ, ٶركەنيەتتٸ, عىلىم مەن بٸلٸمگە, يننوۆاتسيياعا ارقا سٷيەگەن ەل اتانۋ كٶزدەلگەن. سوندىقتان ٸشكٸ ساياساتتىڭ ەندٸگٸ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ – كونستيتۋتسييادا بەكٸتٸلگەن قۇندىلىقتاردىڭ قوعامدا بەرٸك ورنىعۋىن قامتاماسىز ەتٸپ, قورعاۋ.
قوعامدىق ساناداعى سٸلكٸنٸس
بۇعان دەيٸن دە ايتقام, قازٸر دە قايتالايىن: قۇرعاق ۇران, جالاڭ ٷگٸت-ناسيحات – بٸزدٸڭ جولىمىز ەمەس. بۇرىن بٸر كەزدە بٸزدٸڭ بيلٸكتە دە, قوعامدا دا تەز نەتيجە بەرەتٸن جۇمىستارمەن اينالىسقىسى كەلەتٸن جامان ەدەت بولدى. جۇرتتىڭ الدىندا جەدەل ەسەپ بەرە سالاتىن, جىلدام ۇپاي جينايتىن شارۋالارمەن ەۋەستەنۋ بەلەڭ الدى. سول تەسٸل مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸندە دە, قوعامدىق پسيحولوگييادا دا قاتتى اسقىندى. ەشكٸمنٸڭ ٸرگەلٸ رەفورمالارمەن, ۇزاق مەرزٸمدٸ شارۋالارمەن اينالىسقىسى كەلمەدٸ.
سٶيتٸپ, كەيبٸر كٷردەلٸ پروبلەمالاردىڭ شەشٸمٸ تابىلماي, جيناقتالا بەردٸ. بٸر ٶڭٸرلەردە جەر استىنداعى ينجەنەرلٸك جەلٸلەر توزىپ, ۋاقىتىندا جاڭارتىلمادى. باسقا بٸر ايماقتاردا اۋىزسۋ تاپشىلىعى مەسەلەسٸ رەتتەلمەسە دە, جارقىراعان عيماراتتار سالىنىپ جاتتى. مٸنە, وسىنداي كەرەعار جاعدايلار ورىن الدى. مۇنداي ەدەتتٸڭ ەڭ اۋىر زاردابى – كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸڭ تٷيٸنٸ دەر كەزٸندە تارقاتىلماي, كەيٸنگٸ بۋىنعا ىسىرىلا بەرۋٸ ەدٸ. ال قازٸر بيلٸك, كەرٸسٸنشە, ەڭ ماڭىزدى, تەرەڭ دە تٷيٸندٸ, اۋقىمدى جۇمىستاردى اتقارۋعا ۇمتىلۋدا. كەيبٸرٸنٸڭ كٷردەلٸلٸگٸ سونشالىق, قوعامدا ەركەلكٸ قابىلدانۋى مٷمكٸن بولسا دا, مەملەكەتتٸڭ بولاشاق دامۋىنا دەگەن قاجەتتٸلٸكتەن كەيٸن ونىمەن ەرتەڭ ەمەس, تاپ قازٸر اينالىسۋعا تۋرا كەلدٸ.
مىسالى, كٶلٸك, ينفراقۇرىلىم, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ونداعان جىلدار بويى قوردالانعان مەسەلەلەر قولعا الىنىپ جاتىر. جاڭادان جىلۋ ەلەكتر ستانتسييالارى, ەۋەجايلار مەن ساپارجايلار, جولدار مەن كٶپٸرلەر, ينجەنەرلٸك جەلٸلەر سالىنۋدا. سونداي جۇمىستىڭ تاعى بٸر كٶرٸنٸسٸ – قوعامدىق ساناداعى وڭ ٶزگەرٸستەر. بۇعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاباندى ەرٸ تيياناقتى ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸندە قول جەتكٸزٸلٸپ وتىر.
پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ ەڭ ٷلكەن نەتيجەلەرٸنٸڭ بٸرٸ – ٶزگەرٸستەردٸڭ قوعامدىق مەنتاليتەتكە ىقپال ەتە باستاۋى. ونى نەدەن بايقايمىز? مەملەكەت باسشىسى ٷنەمٸ كٶتەرٸپ جٷرگەن ەدەپتٸلٸك, ٷنەمدٸلٸك, تازالىق, تەرتٸپتٸلٸك سەكٸلدٸ ۇستانىمداردى بٷگٸندە جۇرتشىلىق جاقسى قابىلداپ, قوعام بولىپ ونى ەرٸ قاراي ٸلٸپ الىپ كەتۋدە.
وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن تەرتٸپتٸ ساقتاۋدى, تازالىقتى ۇستانۋدى ەكٸمشٸلٸك-قۇقىقتىق تەتٸكتەر ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ باستالعان ەدٸ. ونسىز مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن جۇرتتىڭ ٶزٸ دە جاقسى بٸلەدٸ. ال قازٸر بولسا, مۇنداي كەلەڭسٸزدٸكتەرگە ازاماتتارىمىزدىڭ ٶزدەرٸ الدىمەن قارسى شىعادى. بٷگٸندە وتانداستارىمىز قوعامدىق ورىندارداعى زاڭسىزدىقتارعا, قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا, ىسىراپشىلدىقتىڭ دٶرەكٸ فورمالارىنا كٶز جۇمىپ قاراي المايدى. ولار مۇنداي وعاش ەرەكەتتەردٸ بٸرٸنشٸ بولىپ ٶزدەرٸ سىناپ, ايىپتايدى.
بۇل – مەملەكەت باسشىسى ايتىپ جٷرگەن ۇستانىمداردىڭ قوعامدىق ساناعا ورنىعا باستاعانىنىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ. مەملەكەت باسشىسى ناسيحاتتايتىن قاراپايىم قۇندىلىقتاردى ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ ٶزدەرٸ قورعاۋعا تىرىسۋى – ٶركەنيەتتٸ قوعامعا ۇمتىلۋدىڭ بەلگٸسٸ. سوندىقتان دا پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ ەڭ ٷلكەن جەمٸسٸ ينستيتۋتسيونالدىق ٶزگەرٸستەرمەن قاتار, قوعامدىق ساناداعى سٸلكٸنٸس دەر ەدٸك.
پرەزيدەنت ساياساتىنداعى ماڭىزدى قاعيداتتاردىڭ ٸشٸندە, ەسٸرەسە «تازا قازاقستان» مەن «زاڭ جەنە تەرتٸپتٸ» ەرەكشە بٶلٸپ ايتۋ كەرەك. ولاردى دەرٸپتەپ, ساناعا سٸڭٸرۋ ارقىلى ۇلتتىڭ بويىندا باسقا دا ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە جول اشاتىن جاقسى قاسيەتتەردٸ قالىپتاستىرۋعا بولادى. سوندا بٸز بولاشاقتا ٶزٸنٸڭ تيياناقتىلىعىمەن, تەرتٸبٸمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن, تازالىعىمەن ەرەكشەلەنەتٸن وزىق ويلى ٶركەنيەتتٸ ۇلتتاردىڭ قاتارىنا قوسىلامىز.
تۇراقتىلىقتىڭ نەگٸزٸ – تەرتٸپ
جاقىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتٸك تۋ كٶتەرۋ رەسٸمٸندە سٶيلەگەن سٶزٸندە: «اۋقىمدى رەفورمالار بارلىق سالاعا تىڭ سەرپٸن بەرۋدە. تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر, ەسٸرەسە قوعامدىق ساناعا زور سٸلكٸنٸس ەكەلدٸ. ٸشكٸ ساياساتتىڭ مازمۇنى جاڭاردى, باعىت-باعدارى ايقىندالا تٷستٸ. ەل ٸشٸندە جاناشىرلىق, ەڭبەكقورلىق, ۇقىپتىلىق, ٷنەمشٸلدٸك قاسيەتتەرٸ ورنىعا باستادى. ازاماتتارىمىزدىڭ كٶزقاراسى جەنە ۇستانىمى ٶزگەرۋدە», – دەدٸ.
راسىندا, پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ نەتيجەسٸندە ەلٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ ساياساتىندا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر جٷزەگە استى. سالادا ورتاق تەرتٸپ ورنىعا باستادى. ونوماستيكادا, ەسكەرتكٸشتەر ورناتۋدا, ۆەدومستۆولىق ناگرادالاردى تاعايىنداۋدا ناقتى رەگلامەنتتەر بەكٸتٸلدٸ. تٸپتٸ كينونى پروكاتقا شىعارۋعا قاتىستى دا ارنايى كريتەرييلەر ەنگٸزٸلدٸ.
مەسەلەن, بۇرىن كٶشەلەر مەن ەلدٸ مەكەندەرگە اتاۋ بەرۋدە جٷيەسٸزدٸك ٷنەمٸ الدان شىعاتىن. ايعاي-شۋ دا كٶپ ەدٸ. قازٸر ونىڭ كٶبٸ تىيىلدى. ٶيتكەنٸ ورتاق تەرتٸپ, ناقتى الگوريتم بار. «تاريحي تۇلعالار», «جەر-سۋ اتاۋلارى», «دەستٷرلٸ اتاۋلار» تٸزٸمدەرٸ بەكٸتٸلدٸ. كٶشەلەر مەن ەلدٸ مەكەندەرگە ەركٸم ويىنا كەلگەن اتاۋدى بەرە المايتىن بولدى. سول سەكٸلدٸ جەكەمەنشٸك بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىنا اتاۋ بەرۋ ٸسٸ دە قاتاڭداتىلدى.
ەسكەرتكٸشتەر ورناتۋداعى جٷيەسٸزدٸكتەرگە دە توسقاۋىل قويىلۋدا. بۇرىن ازاماتتاردىڭ كٶبٸ اتاسىنىڭ اتىنا كٶشە بەرۋگە, باباسىنىڭ قۇرمەتٸنە ەسكەرتكٸش ورناتۋعا قولداۋ سۇرايتىن ەدٸ. تاريحىمىزداعى بەلگٸلٸ تۇلعالاردى ناسيحاتتاۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەرٸلسە, ەڭگٸمە بٶلەك, ەرينە. الايدا كٶپ ٶتٸنٸشتەر مەن حاتتاردىڭ ارعى جاعىنان جەرشٸلدٸك پەن رۋشىلدىقتىڭ قۇلاعى قىلتيىپ تۇراتىن. ەندٸ بۇعان قاتىستى جاڭا ەرەجەلەر بەكٸتٸلدٸ. تاس مٷسٸندەر كەز كەلگەن ۋاقىتتا ەرٸ كەز كەلگەن جەرگە قويىلمايتىن بولدى. ناقتى شارالاردىڭ نەتيجەسٸندە بۇل سالا دا بٸر جٷيەگە كەلتٸرٸلۋدە.
سونداي-اق ۆەدومستۆولىق ناگرادالاردى تاعايىنداۋدا دا ناقتى ەرەجەلەر بەكٸتٸلدٸ. بۇرىن ەر مەكەمە, ەر ۇيىم ٶز دەڭگەيٸندە تٷرلٸ تٶسبەلگٸلەر شىعارىپ, ماراپاتتاردى وڭدى-سولدى تاراتا بەرەتٸن. قازٸر بۇل ٸس تە بٸر ٸزگە تٷسٸرٸلدٸ. ەرٸ مەملەكەتتٸك ناگرادالارعا ۇقسايتىن وردەن-مەدالدار مەن تٶسبەلگٸلەر شىعارۋعا زاڭنامالىق تۇرعىدان تىيىم سالىندى. سەبەبٸ تٷرلٸ قوعامدىق ۇيىمدار مەن جەكەلەگەن ازاماتتار «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى», «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قىزمەتكەرٸ», «ۇلت ۇستازى» سيياقتى مەملەكەتتٸك ناگرادالارعا مٷلدەم قاتىسى جوق ماراپاتتاردى ويلاپ تاۋىپ, اقشاعا ساتىپ, بيزنەستٸڭ بٸر تٷرٸنە اينالدىرىپ العان.
سول سەكٸلدٸ قوعامداعى كەيبٸر قۇبىلىستارعا قاتىستى قۇقىقتىق توسقاۋىلدار قويىلعانىن ەسكە سالا كەتەيٸك. ايتالىق, لگبت مەن پەدوفيلييانى ناسيحاتتاۋعا قاتىستى جاۋاپكەرشٸلٸك ەنگٸزٸلدٸ. قوعامدىق ورىنداردا بەت-بەينەنٸ تانۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن كيٸم كييۋگە, ياعني بەتتٸ تۇمشالاپ جٷرۋگە قاتىستى ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸك تاعايىندالدى. قۇقىققا قايشى كەلەتٸن, ونىڭ ٸشٸندە ۇلتارالىق, دٸني ارازدىقتى قوزدىرۋعا باعىتتالعان كونتەنتتٸ تاراتۋعا قاتىستى جاۋاپكەرشٸلٸك قاتاڭداتىلدى.
ٶكٸنٸشكە قاراي, جوعارىدا اتالعان نورمالاردى قابىلدار كەزدە ٸشتەن دە, سىرتتان دا ىقپال ەتۋ ەرەكەتتەرٸ ورىن الدى. تٸپتٸ كەيبٸر ساراپشىلار «بۇل مەسەلەنٸ قوزعاۋدىڭ قاجەتٸ جوق ەدٸ, بيلٸك ٶزٸنە جوق جەردەن جۇمىس پەن جاۋ تاۋىپ الدى» دەگەن پٸكٸرلەردٸ دە ايتىپ جاتتى. ەندٸ بٸرەۋلەرٸ «مۇنداي شەشٸم مىنا توپتىڭ ٶكٸلدەرٸنە ۇنامايدى», «مۇنداي نورما قوعامداعى مىنا توپتىڭ قولايىنا جاقپايدى» دەگەن ۇستانىمدى العا تارتتى. شىن مەنٸندە, بٸرەۋگە ۇناۋ يا ۇناماۋ ماقسات بولماۋى كەرەك. نەگٸزگٸ ٶلشەم – ەلدٸڭ مٷددەسٸنە ساي ما, بولاشاققا كەرەك پە دەگەن سۇراق. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, بٸز سىرتقى ساياساتتى دا, ٸشكٸ ساياساتتى دا ەلدەكٸمدەرگە جاعىنۋ, ۇناۋ نەمەسە ۇپاي جيناۋ ٷشٸن جٷرگٸزبەيمٸز. ەڭ باستى ماقسات – مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸ.
جاڭا قوعامدىق ەتيكا – ٸشكٸ ساياساتتىڭ ٶزەگٸ
قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸزدٸڭ قوعامدى ەكٸگە جاراتىنداي قانداي دا بٸر ساياسي داۋ-دامايلار جوق. ەل ٸشٸندە كٷن تەرتٸبٸندەگٸ نەگٸزگٸ مەسەلەلەر بويىنشا بەلگٸلٸ بٸر كونسەنسۋس بار. ەرٸ ازاماتتاردىڭ كٶبٸ پرەزيدەنت جٷرگٸزٸپ جاتقان رەفورمالاردى قولدايدى. قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جٷرگٸزگەن سوڭعى ساۋالناما نەتيجەلەرٸنە سەيكەس, ازاماتتاردىڭ 84%-ى قازاقستان دۇرىس باعىتتا دامىپ كەلەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. ياعني قوعامدا وپتيميزم باسىم.
ەرينە, ٷلكەن رەزونانس تۋدىراتىن جاعدايلار دا اراگٸدٸك ورىن الىپ تۇرادى. كەيدە تٸل, دٸن, تاريح, سىرتقى ساياسات مەسەلەلەرٸنە قاتىستى كەيبٸر كيكٸلجٸڭدەر تٷرلٸ ساياسي-قوعامدىق ديسكۋسسييالارعا دا تٷرتكٸ بولىپ جاتادى. ەسٸرەسە قوعامدىق ورىندار مەن كٶلٸكتەردەگٸ جەكەلەگەن جاعدايلاردىڭ سوڭى وسىنداي داۋ-دامايلارعا ۇلاساتىنىن بٸلەمٸز.
ٶكٸنٸشتٸسٸ, مۇنداي وقيعالاردىڭ سەبەبٸن انىقتاپ, استارىنا ٷڭٸلسەك, كٶبٸ سول ازاماتتاردىڭ مەدەنيەتسٸزدٸگٸنەن, داراقىلىعى مەن ەدەپسٸزدٸگٸنەن تۋىنداعان بولىپ شىعادى. ياعني ادامداردىڭ قاراپايىم ەدەپ نورمالارىن ساقتاماۋى, بٸر-بٸرٸن قۇرمەتتەمەۋٸ سەبەپ. كەي كەزدە تٸپتٸ ساۋاتسىزدىق پەن بٸلٸمسٸزدٸك تە كەلەڭسٸز جاعدايلارعا ۇرىندىرادى. دەگەنمەن جەكە بٸر ادامداردىڭ تەربيەسٸزدٸگٸنە بولا, تۇتاس قوعام ارانداپ قالماۋى كەرەك. سوندىقتان قازٸرگٸ تاڭدا يدەولوگييالىق جۇمىس نەگٸزٸنەن بٸلٸمسٸزدٸكپەن, ساۋاتسىزدىقپەن, ەدەپسٸزدٸكپەن كٷرەسكە باعىتتالۋعا تيٸس.
كەرٸسٸنشە, قوعامدى مەدەنيەتتٸلٸككە, ەڭبەكقورلىققا, بٸلٸم-عىلىمعا, جاۋاپتى ەرٸ جاسامپاز وتانشىلدىققا شاقىرۋ ماڭىزدى. ەدەپتٸ, تەربيەلٸ ادام اينالاسىن لاستامايدى, ٶزگەلەرگە قوقان-لوقى كٶرسەتپەيدٸ. قاراپايىم ادامي قۇندىلىقتاردى بويىنا سٸڭٸرمەگەن ادامدى پاتريوتيزمگە باۋلۋ مٷمكٸن ەمەس. ەۋەلٸ ادامگەرشٸلٸگٸ مول, تازا, ادال ازاماتتى قالىپتاستىرۋدى ماقسات ەتۋٸمٸز كەرەك. ال پاتريوتيزم – سوعان ەگٸلەتٸن دەن. بۇل قاعيدات كونستيتۋتسييادا دا بەكٸتٸلگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىزمەتٸنٸڭ نەگٸز قۇراۋشى قاعيداتتارىنىڭ قاتارىنا جاۋاپتى ەرٸ جاسامپاز وتانشىلدىق يدەياسىن ٸلگەرٸلەتۋ نورماسىنىڭ قوسىلۋى تەگٸن ەمەس. ونىڭ ٶلشەمٸ – پايدالى ٸس پەن جاۋاپكەرشٸلٸك.
قوعامداعى كەز كەلگەن كيكٸلجٸڭنٸڭ, كەز كەلگەن داۋدىڭ الدىن الۋدىڭ بٸردەن بٸر جولى – جەكە باستىڭ مەدەنيەتٸن دامىتۋ. بۇل – بٸر-بٸرٸمٸزگە سىيلاستىقپەن قاراۋ, ٶز ٸسٸمٸزگە ادال بولۋ, زاڭدى قۇرمەتتەۋ, تازالىق پەن تەرتٸپتٸ ساقتاۋ. ادامداردىڭ ساناسىنا وسى ۇعىمداردى سٸڭٸرٸپ, قوعامدا قۇندىلىق رەتٸندە ورنىقتىرۋ قاجەت.
ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ, ازاماتتاردىڭ مٸنەز-قۇلقىن ٶزگەرتۋ, جاڭا ەدەتتەردٸ قالىپتاستىرۋ بٸر كٷندٸك شارۋا ەمەس ەكەندٸگٸن, ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەتٸندٸگٸن سىلتاۋ ەتٸپ, قول قۋسىرىپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. پرەزيدەنتٸمٸز ايتقانداي, بٸزدە ارتىق ۋاقىت جوق. الدىمىزعا ناقتى ماقسات قويماساق, بٸر ورىندا تۇرىپ قالامىز. ٶيتكەنٸ اينالانىڭ بەرٸ جىلدام دامىپ جاتىر. ەلەم ٷلكەن ٶزگەرٸستەردٸڭ الدىندا تۇر. وسىعان بەيٸمدەلٸپ, ٶركەنيەت كٶشٸنە ٸلەسكەندەر عانا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەرٸ وزىق ويلى ۇلتقا اينالادى. سوندىقتان مۇنداي تاعدىرشەشتٸ سەتتەردە ارقانى كەڭگە سالىپ وتىرۋعا بولمايدى. ەردايىم العا ۇمتىلۋ كەرەك.
ەڭ باستىسى, مۇنداي ٶزگەرٸسكە جىلتىراق يدەولوگييامەن قول جەتكٸزۋ – بوس ەۋرەشٸلٸك. بۇرىن بيلبوردقا قاناتتى سٶزدەردٸ جازىپ قويىپ, تٷرلٸ تاقىرىپتاعى روليكتەردٸ تاراتىپ, سونىمەن ەسەپ بەرە سالاتىن. ياعني نەگٸزگٸ جۇمىس جالاڭ ٷگٸت-ناسيحاتپەن عانا شەكتەلەتٸن. ال قازٸر ناقتى ٸستەرگە كٶشۋ ماقسات ەتٸپ قويىلدى. مىسالى, ورتا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە «ادال ازامات» بٸرتۇتاس تەربيە باعدارلاماسى ەنگٸزٸلدٸ. «قازاقستان بالالارى» باعدارلاماسى قابىلداندى. تاريحي سانانى جٷيەلەۋگە نازار اۋدارىلدى. تٶل مۇرامىزدى ەلەمدٸك دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋعا كٶڭٸل بٶلٸندٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قوعامدا كٸتاپ وقۋ مەدەنيەتٸن دامىتىپ, زەردەلٸ ۇلت قالىپتاستىرۋ جٶنٸندە ارنايى جارلىق شىعارۋىنىڭ استارىندا دا ٷلكەن مەن جاتىر.
قوعامدىق ەدەپتٸ قالىپتاستىرعاندا ەڭ بٸرٸنشٸ ەل الدىندا جٷرگەن ازاماتتار جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنۋٸ كەرەك. بۇل شەنەۋنٸكتەرگە عانا ەمەس, بارلىق ازاماتتارعا, ەسٸرەسە زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنە دە قاتىستى دٷنيە. ٶيتكەنٸ ولار – مەدەنيەتتٸڭ ايناسى. سوندىقتان سٶيلەگەن سٶزٸنە, جٷرٸس-تۇرىسىنا, تٸپتٸ سىرتقى كەلبەتٸنە دە دۇرىس قاراۋى كەرەك. ەيتپەسە, ٶڭٸرلەردە ۇيىمداستىرىلاتىن كەيبٸر مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار رەسمي ٸس-شارالاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶتٸپ جاتاتىن تويدان يا استاردان ايىرماسى بولماي قالادى. سول سەكٸلدٸ ەلگە تانىمال ادامدار ٶمٸردەن وزعان كەزدە دە اراگٸدٸك كەلەڭسٸز جاعدايلارعا كۋە بولىپ قالامىز. مەسەلەن, بەلگٸلٸ تۇلعالاردىڭ جانازاسىن ٶنەر وردالارىنان شىعارۋ سالتىمىزدا دا, دٸنٸمٸزدە دە جوق, كەڭەستٸك كەزەڭدە قالىپتاسقان جورالعى. كەيبٸر ادامدار مۇنى ٶمٸردەن ٶتكەن ەلگٸ تۇلعاعا كٶرسەتٸلگەن قۇرمەت دەپ قابىلدايدى. بٸراق دٸني سالت-جورالعى جاسالاتىن ارنايى ورىندار تۇرعاندا, مارقۇمدى ەن مەن بي ورىندالاتىن, ويىن-ساۋىق ٶتەتٸن جەردەن سوڭعى ساپارعا اتتاندىرۋ دۇرىس ەمەس. ٶنەر وردالارىن مۇنداي ماقساتقا پايدالانباعان ابزال.
سوندىقتان ٶرەسكەل كەتكەن وسىنداي تۇستارىمىزدى جاريياعا جار سالماي, مۇقييات زەردەلەپ, جٷيەلٸ تٷردە رەتتەي بەرۋٸمٸز كەرەك. ٶتكەن ونجىلدىقتاردا مەملەكەتتٸلٸكتٸ قۇرۋ ٸسٸمەن اينالىسساق, ەندٸ ازاماتتاردىڭ بويىنا مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ ۇستىنى – مەملەكەتشٸلدٸك سانانى سٸڭٸرۋ قاجەت. ول وسىنداي قاراپايىم دٷنيەلەردەن باستالادى. ٶيتكەنٸ مەملەكەت ٸسٸندە ۇساق-تٷيەك دەگەن بولمايدى. ەلەۋسٸز دەگەن نەرسەنٸڭ ٶزٸ ەلدٸك تۇرعىدان العاندا ماڭىزدى.
ابايدىڭ «اقىرىن جٷرٸپ, انىق باس» دەگەن ۇلاعاتىن پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە جيٸ ايتادى. حاكٸمنٸڭ پايىمى – ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي فيلوسوفيياسى. بۇل – جايباسارلىق تانىتىپ, سىلبىر قيمىلداۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە, ەر قادامدى جان-جاقتى ويلاستىرىپ, سالماقتاپ جاساۋ, سونداي-اق رەفورمالاردى سەنٸمدٸ, تاباندى, تيياناقتى جٷرگٸزۋ دەگەن سٶز. كەز كەلگەن جۇمىستى دەل وسىنداي ستيلدە جٷزەگە اسىرا الساق, ۇلت ۇپايى دا تٷگەل بولادى. بۇعان سوڭعى جىلدارداعى وڭ ٶزگەرٸستەر دەلەل.
