قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك كەڭەسشٸسٸ ەرلان قاريننٸڭ «جاس الاش» گازەتٸنە جارييالانعان قوعامداعى يدەولوگييالىق ۇستانىمدار, ۇلتتىق قۇندىلىقتار جەنە كونستيتۋتسييانىڭ رٶلٸ تۋرالى كٶلەمدٸ ماقالاسىن ۇسىنامىز.
وسى رەتتە ەرلان قاريننٸڭ ماقالاسىندا يدەولوگييالىق ۇستانىمدارعا قاتىستى مەسەلەلەر نازارىمىزدى اۋداردى.
بۇرىن تٷرلٸ پٸكٸرتالاستاردا, سۇحباتتاردا «بٸزدٸڭ ەلدەگٸ يدەولوگييانىڭ مەنٸ قانداي?», «جالپى, قانداي يدەولوگييانى ۇستانامىز?» دەگەن سۇراقتار جيٸ قويىلاتىن. تٸپتٸ كەيدە «يدەولوگييامىز ايقىن ەمەس», «ناقتى يدەولوگييا جوق» دەپ سىن ايتۋشىلار دا تابىلاتىن.
نەسٸن جاسىرامىز, قوعامدا مۇنداي وي-پٸكٸرلەردٸڭ قالىپتاسۋىنا نەگٸز دە بار ەدٸ. ٶيتكەنٸ 1995 جىلى پوستكەڭەستٸك ستيلدە ەرٸ ترانزيتتٸك رۋحتا جازىلعان اتا زاڭنىڭ يدەولوگييالىق باعدارعا اينالاتىنداي قاۋقارى بولمادى. سەبەبٸ اتالعان كونستيتۋتسييا كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ قۇرساۋىنان ەندٸ عانا بوساپ, ەگەمەندٸگٸمٸزدٸ ەندٸ عانا الىپ جاتقان ەلەڭ-الاڭ شاقتا قابىلداندى. ول كەزدە ەڭ باستى تاريحي ماقسات مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ ٸرگەتاسىن قالاۋ بولدى. بۇل تۇرعىدان العاندا كونستيتۋتسييانى ەزٸرلەگەن اعا بۋىن ٶزدەرٸنە جٷكتەلگەن ميسسييانى ابىرويمەن اتقاردى. ونى ايرىقشا ايتىپ ٶتۋٸمٸز كەرەك. ەكٸنشٸ جاعىنان, بۇل كونستيتۋتسييادا ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸز, بولمىسىمىز, تاريحي تامىرىمىز, تٶل قۇندىلىقتارىمىز ايقىن كٶرسەتٸلمەگەنٸ دە راس.
اتا زاڭدا ناقتى كٶرٸنٸس تاپپاعاننان كەيٸن دە ٸشكٸ ساياساتتى ەگجەي-تەگجەيلٸ تٷسٸندٸرٸپ, باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەرەتٸن قانداي دا بٸر قۇجات, تۇجىرىمداما بولمادى. وسىدان سوڭ مەملەكەتتٸڭ قانداي قۇندىلىقتاردى ۇستاناتىنىن, قوعامدا قانداي قاعيداتتاردى ورنىقتىرىپ, ٸلگەرٸلەتەتٸنٸن بەلگٸلەۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. سول سەبەپتٸ, يدەولوگيياعا قاتىستى جوعارىداعى سۇراقتار قويىلعان كەزدە ناقتى جاۋاپ تا ايتىلمايتىن.
ال ەندٸ وسى ارالىقتا ەلەم دە, ەل دە, قوعام دا ٶزگەردٸ. كٷن تەرتٸبٸنە مٷلدەم باسقا مەسەلەلەر شىقتى, قوعامنىڭ ەلەۋمەتتٸك ٸشكٸ قۇرىلىمى تٷرلەندٸ, ازاماتتاردىڭ ەلەمدە بولىپ جاتقان جاڭاشىلدىقتاردى قابىلداۋى باسقاشا قالىپتاسا باستادى, جاڭا قۇندىلىقتار پايدا بولدى. سول سەبەپتٸ, قوعامنىڭ ٸشكٸ سۇرانىستارىنا بايلانىستى جاڭا كونستيتۋتسييانى قابىلداۋ قاجەتتٸلٸگٸ دە ٶزدٸگٸنەن تۋىندادى.
بيىل جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان جاڭا اتا زاڭ – مەملەكەتتٸلٸگٸ ورنىققان, حالىقارالىق كەڭٸستٸكتەگٸ بەدەلٸ قالىپتاسقان, ٶزٸنٸڭ تاريحي تامىرىن ايقىنداعان, بولاشاعىنا زور سەنٸممەن قارايتىن قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيياسى. ياعني بۇل پوستكەڭەستٸك تاريح كەزەڭٸ بٸرجولا اياقتالدى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. نەگٸزگٸ قۇجات زاماناۋي ساياسي جٷيەنٸ قۇرۋعا, تيٸمدٸ مەملەكەتتٸك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋعا, ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸ ساقتاۋعا باعىتتالعان.
بۇدان بىلاي «بٸز ۇستاناتىن قۇندىلىقتارعا نە جاتادى?», «يدەولوگييامىز قانداي?» دەگەن سۇراقتارعا انىق ەرٸ سەنٸمدٸ جاۋاپتى اتا زاڭنان تابامىز. سەبەبٸ كونستيتۋتسييا – تەك قۇقىقتىق قۇجات قانا ەمەس, ول – ٶمٸر سالتىمىزدى, بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸ, باعىت-باعدارىمىزدى كٶرسەتەتٸن قۇجات. ياعني اتا زاڭ – يدەولوگييالىق قۇندىلىقتار كودى. ەرينە, كونستيتۋتسييادا دا, مەملەكەتتٸك ساياساتتا دا يدەولوگييالىق كٶزقاراستار مەن پٸكٸرلەردٸڭ ەرالۋاندىلىعى مويىندالادى جەنە قورعالادى. دەگەنمەن ۇلتتى ۇيىستىراتىن قۇندىلىقتار دا اتا زاڭدا ايقىن كٶرسەتٸلۋٸ قاجەت. سوندىقتان ونىڭ پرەامبۋلاسىندا, نەگٸزگٸ بٶلٸمدەرٸ مەن باپتارىندا ۇلتتىق بولمىسىمىز بەن باعدارىمىز, قوعامدىق قۇندىلىقتارىمىز, ۇستانۋعا تيٸس مەملەكەتتٸك قاعيداتتارىمىز ناقتى, جٷيەلٸ ەرٸ انىق بەكٸتٸلگەن.
بٸرٸنشٸدەن, كونستيتۋتسييانىڭ پرەامبۋلاسىن نەگٸزگٸ يدەولوگييالىق ۇستانىمداردىڭ تۇتاس ەرٸ قۇرىلىمدالعان دايىن جيىنتىعى دەۋگە بولادى. قولدانىستاعى قازٸرگٸ اتا زاڭ مەملەكەتتiلiكتٸ قۇرا وتىرىپ ەزٸرلەنسە, جاڭا كونستيتۋتسييا وسى جىلدار ارالىعىندا قۇرىلعان مەملەكەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋعا باعىتتالعان. پرەامبۋلادا بۇل جٶنٸندە ناقتى جازىلعان. سول سەكٸلدٸ وندا تاريح, زاڭ مەن تەرتٸپ, بٸرلٸك پەن ىنتىماق, ەتنوسارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق تاتۋلىق, مەدەنيەت پەن بٸلٸم, عىلىم مەن يننوۆاتسييا, تابيعاتتى ايالاۋ, بەيبٸتشٸلٸك پەن دوستىق قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارى قامتىلعان.
ەكٸنشٸدەن, نەگٸزگٸ زاڭ تاريحىمىزعا قاتىستى جاڭاشا كٶزقاراستى قالىپتاستىردى. ونى پرەامبۋلاداعى «ۇلى دالانىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاپ» دەگەن سٶيلەمنەن-اق اڭعارۋعا بولادى. ال 1995 جىلعى كونستيتۋتسييادا تاريحىمىز مٷلدەم قامتىلماعان ەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدٸڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قاتىستى ناقتى ۇستانىم بەلگٸلەندٸ. پرەامبۋلادا جازىلعانداي, اۋماقتىق تۇتاستىق ەشقاشان ٶزگەرمەيدٸ جەنە وعان قول سۇعىلمايدى. مۇنى 2-باپتىڭ 6-تارماعىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى ٶزگەرمەيدٸ» دەگەن نورما دا قۋاتتاي تٷستٸ. دەمەك, ەلٸمٸزدٸڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى بولاشاقتا مەسەلە رەتٸندە تالقىلانبايدى, تٸپتٸ رەفەرەندۋمعا دا شىعارىلمايدى.
تٶرتٸنشٸدەن, قازاقستان زايىرلى مەملەكەت ەكەنٸن ناقتى بەلگٸلەدٸ. بۇرىن قوعامدا كٶشەدە قارا كيٸم جامىلىپ جٷرەتٸن دٸن ٶكٸلدەرٸنٸڭ كٶبەيٸپ كەتۋٸنە بايلانىستى «قايدا بارا جاتىرمىز?», «بولاشاقتا قانداي ەل بولامىز?» دەگەن الاڭداۋشىلىق بار ەدٸ. سول سەبەپتٸ جاڭا اتا زاڭدا ەلٸمٸزدٸڭ زايىرلىق سيپاتى بٸرجولا ايقىندالدى. 7-باپتىڭ 1-تارماعىندا «دٸن مەملەكەتتەن بٶلەك» دەپ جازىلسا, 33-باپتىڭ 5-تارماعىندا بٸلٸم جەنە تەربيە جٷيەسٸ زايىرلى سيپاتقا يە ەكەنٸ ناقتىلاندى. بۇل – مازمۇن, ماعىنا جاعىنان ٶتە ماڭىزدى شەشٸم.
بەسٸنشٸدەن, دەستٷرلٸ قۇندىلىقتار ەڭ جوعارى قۇقىقتىق دەڭگەيدە قورعالدى. بۇل قادام جات مەدەني مودەلدەر مەن مٸنەز-قۇلىق نورمالارىن كٷشتەپ ەنگٸزۋ ەرەكەتتەرٸنەن تۋىندادى. سوندىقتان كونستيتۋتسييانىڭ 30-بابىنىڭ 2-تارماعىنداعى «نەكە – ەر مەن ەيەلدٸڭ مەملەكەت زاڭعا سەيكەس تٸركەگەن ەرٸكتٸ جەنە تەڭ قۇقىقتى وداعى» دەپ ناقتى جازىلدى. بۇل نورمادا ەكٸ ماڭىزدى ۇعىم بار: بٸر جاعىنان, ەر مەن ەيەلدٸڭ وداعى ارقىلى دەستٷرلٸ وتباسى قۇندىلىعىن بەكٸتەمٸز, ەكٸنشٸ جاعىنان, وسى وداقتى «ەرٸكتٸ» ەرٸ «تەڭ قۇقىقتى» دەپ ناقتىلاۋ ارقىلى ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارى مەن مەرتەبەسٸن ٶركەنيەتتٸ قوعام تالاپتارىنا ساي قورعايمىز.
التىنشىدان, ەل دامۋىنىڭ ادامي ٶلشەمٸ ەنگٸزٸلدٸ. ادام قۇقىقتارى نەگٸزگٸ باسىمدىق رەتٸندە ايقىندالدى. مەسەلەن, «پرەزيدەنت», «ٷكٸمەت», «قۇرىلتاي» دەگەن بٶلٸمدەر 7-10 باپتان تۇرسا, ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا ارنالعان بٶلٸمدە 30 باپ بار. كونستيتۋتسيياداعى 11 بٶلٸمنٸڭ ەڭ ٷلكەنٸ ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا ارنالعان – «نەگٸزگٸ قۇقىقتار, بوستاندىقتار مەن مٸندەتتەر». مەملەكەتتٸڭ ستراتەگييالىق دامۋىنىڭ نەگٸزٸ رەتٸندە تابيعي قازبالار, باسقا دا بايلىقتار ەمەس, ەڭ الدىمەن ادامي كاپيتال بەلگٸلەندٸ. ياعني ادامداردىڭ بٸلٸمٸ, قابٸلەتٸ, ەڭبەگٸ الدىڭعى ورىنعا شىقتى. 4-باپتىڭ 1-تارماعىندا جازىلعانداي, «حالىق – مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ بٸردەن-بٸر باستاۋى جەنە ەگەمەندٸك يەسٸ». ماڭىزدى نورمالاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە بەكٸتٸلگەن سٶز بوستاندىعىن قورعاۋ دا – ادامي ٶلشەمنٸڭ نەگٸزٸ. 23-باپتىڭ 5-تارماعىندا «تسەنزۋراعا تىيىم سالىنادى» دەپ جازىلسا, وسى باپتىڭ 1-تارماعىندا «سٶز ەركٸندٸگٸنە كەپiلدiك بەرiلەدٸ» دەپ كٶرسەتٸلگەن. ياعني سٶز بوستاندىعى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا بارىنشا كەڭەيتٸلدٸ.
وسىلايشا, كونستيتۋتسييادا تەڭگەرٸمدٸ ۇستانىم بەلگٸلەندٸ. دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردىڭ دا, زاماناۋي قۇندىلىقتاردىڭ دا اراجٸگٸ ناقتى ايقىندالعان. دەستٷرلٸ دٷنيەمٸزدٸ قورعايمىز دەپ كونسەرۆاتيۆتٸ باعىتقا دا تٷبەگەيلٸ بۇرىلماي, زاماناۋي قۇندىلىقتارعا سەيكەس بولامىز دەپ ليبەرالدى باعىتقا دا اسا قاتتى ۇرىنباي, يدەولوگييالىق جەنە ساياسي ەرالۋاندىلىق تەڭدەي ساقتالدى.
ايتا كەتەرلٸگٸ, كونستيتۋتسييانىڭ پرەامبۋلاسى مەن نەگٸزگٸ باپتارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇجىرىمدامالىق تەزيستەرٸ نەگٸزٸندە ەزٸرلەندٸ. تٸپتٸ كونستيتۋتسيياداعى ماڭىزدى ٶزگەرٸستەردٸ, تٷبەگەيلٸ جاڭاشىلدىقتاردى, ەسٸرەسە قاراپايىم ازاماتتاردىڭ مٷددەسٸن قورعايتىن جاڭا نورمالاردىڭ كٶبٸن پرەزيدەنت ٶزٸ ۇسىندى. بۇعان دەيٸن دە ايتىلعانداي, قاسىم-جومارت كەمەلۇلى تٷرلٸ قۇجاتتارمەن جۇمىس ٸستەگەندە, ٶزٸنٸڭ سٶيلەيتٸن سٶزدەرٸندە ەگەمەندٸك جەنە تەۋەلسٸزدٸك ۇعىمدارىن ەردايىم باس ەرٸپپەن جازادى. اتا زاڭنىڭ جاڭا مەتٸنٸندە دە وسى ۇستانىم ساقتالدى. ٶيتكەنٸ بۇل سٶزدەر قاسيەتتٸ دە قاستەرلٸ ۇعىمدار بولىپ قوعامدىق سانادا بٸرجولا ورنىعىپ, بەكٸتٸلۋگە تيٸس. مۇنىڭ ٶزٸ كونستيتۋتسييامىزدىڭ دەل وسىنداي تٷرلٸ يدەيالىق ۇستانىمداردان تۇراتىندىعىنىڭ تاعى بٸر كٶرٸنٸسٸ.
سوندىقتان اتا زاڭدا تٶل تاريحىمىز دا, ەدٸلەتتٸ قازاقستان يدەياسى دا, زاڭ مەن تەرتٸپ قاعيداتى دا, «تازا قازاقستان» دا, بٸرلٸك پەن ىنتىماق تا, مەدەنيەت پەن بٸلٸم دە, عىلىم مەن يننوۆاتسييا دا تەگٸس قامتىلعان. بۇل – ۇلتتىڭ بٸرەگەيلٸگٸ بەكەمدەلگەن, قۇندىلىقتارى جٷيەلەنگەن, مەملەكەتتٸلٸك قاعيداتتارى ناقتى بەلگٸلەنگەن كونستيتۋتسييا. ەڭ باستىسى, وندا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ بولاشاقتاعى كەسكٸن-كەيپٸ, بولمىسى ناقتى ايقىندالعان. ياعني كەلەشەكتە پروگرەسسيۆتٸ, ٶركەنيەتتٸ, عىلىم مەن بٸلٸمگە, يننوۆاتسيياعا ارقا سٷيەگەن ەل اتانۋ كٶزدەلگەن. سوندىقتان ٸشكٸ ساياساتتىڭ ەندٸگٸ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ – كونستيتۋتسييادا بەكٸتٸلگەن قۇندىلىقتاردىڭ قوعامدا بەرٸك ورنىعۋىن قامتاماسىز ەتٸپ, قورعاۋ.
