Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik keńesshisi Erlan Qarinniń «Jas Alash» gazetine jariialanǵan qoǵamdaǵy ideologiialyq ustanymdar, ulttyq qundylyqtar jáne Konstitýtsiianyń róli týraly kólemdi maqalasyn usynamyz.
Osy rette Erlan Qarinniń maqalasynda ideologiialyq ustanymdarǵa qatysty máseleler nazarymyzdy aýdardy.
Buryn túrli pikirtalastarda, suhbattarda «Bizdiń eldegi ideologiianyń máni qandai?», «Jalpy, qandai ideologiiany ustanamyz?» degen suraqtar jii qoiylatyn. Tipti keide «Ideologiiamyz aiqyn emes», «Naqty ideologiia joq» dep syn aitýshylar da tabylatyn.
Nesin jasyramyz, qoǵamda mundai oi-pikirlerdiń qalyptasýyna negiz de bar edi. Óitkeni 1995 jyly postkeńestik stilde ári tranzittik rýhta jazylǵan Ata Zańnyń ideologiialyq baǵdarǵa ainalatyndai qaýqary bolmady. Sebebi atalǵan Konstitýtsiia Keńestik kezeńniń qursaýynan endi ǵana bosap, Egemendigimizdi endi ǵana alyp jatqan eleń-alań shaqta qabyldandy. Ol kezde eń basty tarihi maqsat memlekettiliktiń irgetasyn qalaý boldy. Bul turǵydan alǵanda Konstitýtsiiany ázirlegen aǵa býyn ózderine júktelgen missiiany abyroimen atqardy. Ony airyqsha aityp ótýimiz kerek. Ekinshi jaǵynan, bul Konstitýtsiiada ulttyq biregeiligimiz, bolmysymyz, tarihi tamyrymyz, tól qundylyqtarymyz aiqyn kórsetilmegeni de ras.
Ata Zańda naqty kórinis tappaǵannan keiin de ishki saiasatty egjei-tegjeili túsindirip, baǵyt-baǵdaryn aiqyndap beretin qandai da bir qujat, tujyrymdama bolmady. Osydan soń memlekettiń qandai qundylyqtardy ustanatynyn, qoǵamda qandai qaǵidattardy ornyqtyryp, ilgeriletetinin belgileý múmkin emes edi. Sol sebepti, ideologiiaǵa qatysty joǵarydaǵy suraqtar qoiylǵan kezde naqty jaýap ta aitylmaityn.
Al endi osy aralyqta álem de, el de, qoǵam da ózgerdi. Kún tártibine múldem basqa máseleler shyqty, qoǵamnyń áleýmettik ishki qurylymy túrlendi, azamattardyń álemde bolyp jatqan jańashyldyqtardy qabyldaýy basqasha qalyptasa bastady, jańa qundylyqtar paida boldy. Sol sebepti, qoǵamnyń ishki suranystaryna bailanysty jańa Konstitýtsiiany qabyldaý qajettiligi de ózdiginen týyndady.
Biyl jalpyhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan jańa Ata Zań – memlekettiligi ornyqqan, halyqaralyq keńistiktegi bedeli qalyptasqan, óziniń tarihi tamyryn aiqyndaǵan, bolashaǵyna zor senimmen qaraityn Qazaqstannyń Konstitýtsiiasy. Iaǵni bul postkeńestik tarih kezeńi birjola aiaqtaldy degendi bildiredi. Negizgi qujat zamanaýi saiasi júieni qurýǵa, tiimdi memlekettik apparatty qalyptastyrýǵa, ulttyq múddemizdi saqtaýǵa baǵyttalǵan.
Budan bylai «Biz ustanatyn qundylyqtarǵa ne jatady?», «Ideologiiamyz qandai?» degen suraqtarǵa anyq ári senimdi jaýapty Ata Zańnan tabamyz. Sebebi Konstitýtsiia – tek quqyqtyq qujat qana emes, ol – ómir saltymyzdy, biregeiligimizdi, baǵyt-baǵdarymyzdy kórsetetin qujat. Iaǵni Ata Zań – ideologiialyq qundylyqtar kody. Árine, Konstitýtsiiada da, memlekettik saiasatta da ideologiialyq kózqarastar men pikirlerdiń áralýandylyǵy moiyndalady jáne qorǵalady. Degenmen ultty uiystyratyn qundylyqtar da Ata Zańda aiqyn kórsetilýi qajet. Sondyqtan onyń preambýlasynda, negizgi bólimderi men baptarynda ulttyq bolmysymyz ben baǵdarymyz, qoǵamdyq qundylyqtarymyz, ustanýǵa tiis memlekettik qaǵidattarymyz naqty, júieli ári anyq bekitilgen.
Birinshiden, Konstitýtsiianyń preambýlasyn negizgi ideologiialyq ustanymdardyń tutas ári qurylymdalǵan daiyn jiyntyǵy deýge bolady. Qoldanystaǵy qazirgi Ata Zań memlekettilikti qura otyryp ázirlense, jańa Konstitýtsiia osy jyldar aralyǵynda qurylǵan memlekettilikti nyǵaitýǵa baǵyttalǵan. Preambýlada bul jóninde naqty jazylǵan. Sol sekildi onda tarih, zań men tártip, birlik pen yntymaq, etnosaralyq jáne konfessiiaaralyq tatýlyq, mádeniet pen bilim, ǵylym men innovatsiia, tabiǵatty aialaý, beibitshilik pen dostyq qaǵidattary men qundylyqtary qamtylǵan.
Ekinshiden, Negizgi Zań tarihymyzǵa qatysty jańasha kózqarasty qalyptastyrdy. Ony preambýladaǵy «Uly Dalanyń myńdaǵan jyldyq tarihynyń sabaqtastyǵyn saqtap» degen sóilemnen-aq ańǵarýǵa bolady. Al 1995 jylǵy Konstitýtsiiada tarihymyz múldem qamtylmaǵan edi.
Úshinshiden, elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵyna qatysty naqty ustanym belgilendi. Preambýlada jazylǵandai, aýmaqtyq tutastyq eshqashan ózgermeidi jáne oǵan qol suǵylmaidy. Muny 2-baptyń 6-tarmaǵyndaǵy «Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaqtyq tutastyǵy ózgermeidi» degen norma da qýattai tústi. Demek, elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵy bolashaqta másele retinde talqylanbaidy, tipti referendýmǵa da shyǵarylmaidy.
Tórtinshiden, Qazaqstan zaiyrly memleket ekenin naqty belgiledi. Buryn qoǵamda kóshede qara kiim jamylyp júretin din ókilderiniń kóbeiip ketýine bailanysty «Qaida bara jatyrmyz?», «Bolashaqta qandai el bolamyz?» degen alańdaýshylyq bar edi. Sol sebepti jańa Ata Zańda elimizdiń zaiyrlyq sipaty birjola aiqyndaldy. 7-baptyń 1-tarmaǵynda «Din memleketten bólek» dep jazylsa, 33-baptyń 5-tarmaǵynda bilim jáne tárbie júiesi zaiyrly sipatqa ie ekeni naqtylandy. Bul – mazmun, maǵyna jaǵynan óte mańyzdy sheshim.
Besinshiden, dástúrli qundylyqtar eń joǵary quqyqtyq deńgeide qorǵaldy. Bul qadam jat mádeni modelder men minez-qulyq normalaryn kúshtep engizý áreketterinen týyndady. Sondyqtan Konstitýtsiianyń 30-babynyń 2-tarmaǵyndaǵy «Neke – er men áieldiń memleket zańǵa sáikes tirkegen erikti jáne teń quqyqty odaǵy» dep naqty jazyldy. Bul normada eki mańyzdy uǵym bar: bir jaǵynan, er men áieldiń odaǵy arqyly dástúrli otbasy qundylyǵyn bekitemiz, ekinshi jaǵynan, osy odaqty «erikti» ári «teń quqyqty» dep naqtylaý arqyly áielderdiń quqyqtary men mártebesin órkenietti qoǵam talaptaryna sai qorǵaimyz.
Altynshydan, el damýynyń adami ólshemi engizildi. Adam quqyqtary negizgi basymdyq retinde aiqyndaldy. Máselen, «Prezident», «Úkimet», «Quryltai» degen bólimder 7-10 baptan tursa, azamattardyń quqyǵyn qorǵaýǵa arnalǵan bólimde 30 bap bar. Konstitýtsiiadaǵy 11 bólimniń eń úlkeni adam quqyqtary men bostandyqtaryna arnalǵan – «Negizgi quqyqtar, bostandyqtar men mindetter». Memlekettiń strategiialyq damýynyń negizi retinde tabiǵi qazbalar, basqa da bailyqtar emes, eń aldymen adami kapital belgilendi. Iaǵni adamdardyń bilimi, qabileti, eńbegi aldyńǵy orynǵa shyqty. 4-baptyń 1-tarmaǵynda jazylǵandai, «halyq – memlekettik biliktiń birden-bir bastaýy jáne Egemendik iesi». Mańyzdy normalardyń biri retinde bekitilgen sóz bostandyǵyn qorǵaý da – adami ólshemniń negizi. 23-baptyń 5-tarmaǵynda «Tsenzýraǵa tyiym salynady» dep jazylsa, osy baptyń 1-tarmaǵynda «Sóz erkindigine kepildik beriledi» dep kórsetilgen. Iaǵni sóz bostandyǵy burynǵymen salystyrǵanda barynsha keńeitildi.
Osylaisha, Konstitýtsiiada teńgerimdi ustanym belgilendi. Dástúrli qundylyqtardyń da, zamanaýi qundylyqtardyń da arajigi naqty aiqyndalǵan. Dástúrli dúniemizdi qorǵaimyz dep konservativti baǵytqa da túbegeili burylmai, zamanaýi qundylyqtarǵa sáikes bolamyz dep liberaldy baǵytqa da asa qatty urynbai, ideologiialyq jáne saiasi áralýandylyq teńdei saqtaldy.
Aita keterligi, Konstitýtsiianyń preambýlasy men negizgi baptary Memleket basshysynyń tujyrymdamalyq tezisteri negizinde ázirlendi. Tipti Konstitýtsiiadaǵy mańyzdy ózgeristerdi, túbegeili jańashyldyqtardy, ásirese qarapaiym azamattardyń múddesin qorǵaityn jańa normalardyń kóbin Prezident ózi usyndy. Buǵan deiin de aitylǵandai, Qasym-Jomart Kemeluly túrli qujattarmen jumys istegende, óziniń sóileitin sózderinde Egemendik jáne Táýelsizdik uǵymdaryn árdaiym bas árippen jazady. Ata Zańnyń jańa mátininde de osy ustanym saqtaldy. Óitkeni bul sózder qasietti de qasterli uǵymdar bolyp qoǵamdyq sanada birjola ornyǵyp, bekitilýge tiis. Munyń ózi Konstitýtsiiamyzdyń dál osyndai túrli ideialyq ustanymdardan turatyndyǵynyń taǵy bir kórinisi.
Sondyqtan Ata Zańda tól tarihymyz da, Ádiletti Qazaqstan ideiasy da, Zań men Tártip qaǵidaty da, «Taza Qazaqstan» da, birlik pen yntymaq ta, mádeniet pen bilim de, ǵylym men innovatsiia da tegis qamtylǵan. Bul – ulttyń biregeiligi bekemdelgen, qundylyqtary júielengen, memlekettilik qaǵidattary naqty belgilengen Konstitýtsiia. Eń bastysy, onda memleketimizdiń bolashaqtaǵy keskin-keipi, bolmysy naqty aiqyndalǵan. Iaǵni keleshekte progressivti, órkenietti, ǵylym men bilimge, innovatsiiaǵa arqa súiegen el ataný kózdelgen. Sondyqtan ishki saiasattyń endigi negizgi mindeti – Konstitýtsiiada bekitilgen qundylyqtardyń qoǵamda berik ornyǵýyn qamtamasyz etip, qorǵaý.
