Respýblikalyq referendým nátijesinde qabyldanǵan jańa Konstitýtsiia aldaǵy 1 shildede kúshine enedi. Sóitip, Qazaqstan tarihtyń jańa paraǵyn ashyp, damýdyń jańa kezeńine qadam basady. El jylnamasyndaǵy kezekti bir mańyzdy meje aiaqtalyp, jańa dáýirdiń tabaldyryǵyn attaimyz. Bul – Qazaqstan tarihyndaǵy aitýly oqiǵa.
Osylaisha, Qazaqstannyń saiasi-memlekettik júiesi múldem jańa modelge kóshedi. Ortalyqtandyrylǵan bilik júiesiniń negizgi tuǵyryn nyǵaitatyn jańa institýt – birpalataly Quryltai óz jumysyn bastaidy. Jańadan Vitse-Prezident, Qazaqstan Halyq Keńesi institýttary qurylady.
Budan bólek, saiasi praktikadaǵy memleket isiniń ishki mazmunyn túrlendiretin jańa konstitýtsiialyq qaǵidattar kúshine enedi. Máselen, kóptegen laýazymdy tulǵalardyń qyzmetine qatysty birrettik merzim belgilenip otyr. Konstitýtsiiaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar tek qana jalpyhalyqtyq referendým qorytyndysy boiynsha qabyldanady. Bizdiń óńirdiń quqyqtyq júiesindegi úlken jańashyldyq – áigili Miranda erejesi jańa qaǵidattardyń qataryna qosyldy. Qazaqstan alǵashqylardyń biri bolyp tsifrlyq derekterdi qorǵaý normasyn Negizgi Zańǵa engizdi. Elimizdiń zaiyrlyq sipaty tyń normalar arqyly kúsheitildi. Ǵylymdy, bilimdi, adam kapitalyn, innovatsiialardy damytý memleket qyzmetiniń strategiialyq baǵyty retinde aiqyndaldy. Osynyń barlyǵy budan bylai kúndelikti ómirde qaǵidat retinde ornyǵa bastaidy.
Sondai-aq ulttyq biregeiligimizdiń naqty aiqyndala túsýine mańyzdy qadam jasalady. Alǵash ret Ata Zańnyń preambýlasynda tarihi tamyrymyz qamtylǵany málim. Memleket qyzmetiniń negiz quraýshy qaǵidattarynyń qataryna tarihi-mádeni murany saqtaý, tól mádenietti qoldaý sekildi tyń normalar qosyldy. Dástúrli otbasy institýtyn saqtaý, ata-anaǵa qamqorlyq kórsetý, áielder men balalardyń quqyǵyn qorǵaý mańyzdy basymdyq bolyp bekitildi.
Airyqsha atap óterligi, qazir bolyp jatqan ózgeristerdiń mańyzdylyǵy – bir saiasi modelden ekinshisine kóshýde nemese jańa institýttardyń qurylýynda ǵana emes. Aldaǵy kezeńdegi eń úlken mańyzdy betburys – qoǵamdyq sananyń, qoǵamdyq saiasattyń kezekti ret jańǵyryp, jańarýy. Sebebi Prezident reformalary qazirdiń ózinde qoǵamdyq keńistikti jandandyryp, qozǵalysqa túsirdi. Qoǵam sahnasyna jańa tulǵalar, jańa kúshter shyǵa bastady.
Bul irgeli ózgeristerdiń basy ǵana. Óitkeni aldaǵy ýaqytta Quryltaiǵa, Qazaqstan Halyq Keńesine, odan keiin bolashaqta jergilikti máslihattarǵa otanshyl azamattardyń jańa býyny keledi. Olar jańa uǵymdar men tásilderdi, jańa ritorika men kózqarastardy alǵa shyǵarady. Munyń bári qoǵamnyń passionarlyq energiiasyna oń áser etip, tyń kúsh-jiger berip, eldiń órkendeýine jańa serpilis ákeledi. Sebebi ózgeristerdi óziniń óne-boiynan ótkizgen qoǵam qalyptasatyn energiiany belgili bir jańashyldyqtar, jańa basymdyqtar men ideialar arqyly paidalanýǵa tyrysady. Bul – qoǵamdyq damýdyń ózindik bir logikasy.
Sondyqtan qazir Qazaqstanda bastalǵaly turǵan jańa ózgerister aýqymdylyǵy, tereńdigi, ekpindiligi, qarqyndylyǵy jaǵynan sońǵy onjyldyqtardaǵy eń úlken úderis bolmaq. Muny Qazaqstan tarihyndaǵy Jańa Órleý kezeńi dep ataýǵa bolady.
Konstitýtsiia – qundylyqtar kody
Buryn túrli pikirtalastarda, suhbattarda «Bizdiń eldegi ideologiianyń máni qandai?», «Jalpy, qandai ideologiiany ustanamyz?» degen suraqtar jii qoiylatyn. Tipti keide «Ideologiiamyz aiqyn emes», «Naqty ideologiia joq» dep syn aitýshylar da tabylatyn.
Nesin jasyramyz, qoǵamda mundai oi-pikirlerdiń qalyptasýyna negiz de bar edi. Óitkeni 1995 jyly postkeńestik stilde ári tranzittik rýhta jazylǵan Ata Zańnyń ideologiialyq baǵdarǵa ainalatyndai qaýqary bolmady. Sebebi atalǵan Konstitýtsiia Keńestik kezeńniń qursaýynan endi ǵana bosap, Egemendigimizdi endi ǵana alyp jatqan eleń-alań shaqta qabyldandy. Ol kezde eń basty tarihi maqsat memlekettiliktiń irgetasyn qalaý boldy. Bul turǵydan alǵanda Konstitýtsiiany ázirlegen aǵa býyn ózderine júktelgen missiiany abyroimen atqardy. Ony airyqsha aityp ótýimiz kerek. Ekinshi jaǵynan, bul Konstitýtsiiada ulttyq biregeiligimiz, bolmysymyz, tarihi tamyrymyz, tól qundylyqtarymyz aiqyn kórsetilmegeni de ras.
Ata Zańda naqty kórinis tappaǵannan keiin de ishki saiasatty egjei-tegjeili túsindirip, baǵyt-baǵdaryn aiqyndap beretin qandai da bir qujat, tujyrymdama bolmady. Osydan soń memlekettiń qandai qundylyqtardy ustanatynyn, qoǵamda qandai qaǵidattardy ornyqtyryp, ilgeriletetinin belgileý múmkin emes edi. Sol sebepti, ideologiiaǵa qatysty joǵarydaǵy suraqtar qoiylǵan kezde naqty jaýap ta aitylmaityn.
Al endi osy aralyqta álem de, el de, qoǵam da ózgerdi. Kún tártibine múldem basqa máseleler shyqty, qoǵamnyń áleýmettik ishki qurylymy túrlendi, azamattardyń álemde bolyp jatqan jańashyldyqtardy qabyldaýy basqasha qalyptasa bastady, jańa qundylyqtar paida boldy. Sol sebepti, qoǵamnyń ishki suranystaryna bailanysty jańa Konstitýtsiiany qabyldaý qajettiligi de ózdiginen týyndady.
Biyl jalpyhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan jańa Ata Zań – memlekettiligi ornyqqan, halyqaralyq keńistiktegi bedeli qalyptasqan, óziniń tarihi tamyryn aiqyndaǵan, bolashaǵyna zor senimmen qaraityn Qazaqstannyń Konstitýtsiiasy. Iaǵni bul postkeńestik tarih kezeńi birjola aiaqtaldy degendi bildiredi. Negizgi qujat zamanaýi saiasi júieni qurýǵa, tiimdi memlekettik apparatty qalyptastyrýǵa, ulttyq múddemizdi saqtaýǵa baǵyttalǵan.
Budan bylai «Biz ustanatyn qundylyqtarǵa ne jatady?», «Ideologiiamyz qandai?» degen suraqtarǵa anyq ári senimdi jaýapty Ata Zańnan tabamyz. Sebebi Konstitýtsiia – tek quqyqtyq qujat qana emes, ol – ómir saltymyzdy, biregeiligimizdi, baǵyt-baǵdarymyzdy kórsetetin qujat. Iaǵni Ata Zań – ideologiialyq qundylyqtar kody. Árine, Konstitýtsiiada da, memlekettik saiasatta da ideologiialyq kózqarastar men pikirlerdiń áralýandylyǵy moiyndalady jáne qorǵalady. Degenmen ultty uiystyratyn qundylyqtar da Ata Zańda aiqyn kórsetilýi qajet. Sondyqtan onyń preambýlasynda, negizgi bólimderi men baptarynda ulttyq bolmysymyz ben baǵdarymyz, qoǵamdyq qundylyqtarymyz, ustanýǵa tiis memlekettik qaǵidattarymyz naqty, júieli ári anyq bekitilgen.
Birinshiden, Konstitýtsiianyń preambýlasyn negizgi ideologiialyq ustanymdardyń tutas ári qurylymdalǵan daiyn jiyntyǵy deýge bolady. Qoldanystaǵy qazirgi Ata Zań memlekettilikti qura otyryp ázirlense, jańa Konstitýtsiia osy jyldar aralyǵynda qurylǵan memlekettilikti nyǵaitýǵa baǵyttalǵan. Preambýlada bul jóninde naqty jazylǵan. Sol sekildi onda tarih, zań men tártip, birlik pen yntymaq, etnosaralyq jáne konfessiiaaralyq tatýlyq, mádeniet pen bilim, ǵylym men innovatsiia, tabiǵatty aialaý, beibitshilik pen dostyq qaǵidattary men qundylyqtary qamtylǵan.
Ekinshiden, Negizgi Zań tarihymyzǵa qatysty jańasha kózqarasty qalyptastyrdy. Ony preambýladaǵy «Uly Dalanyń myńdaǵan jyldyq tarihynyń sabaqtastyǵyn saqtap» degen sóilemnen-aq ańǵarýǵa bolady. Al 1995 jylǵy Konstitýtsiiada tarihymyz múldem qamtylmaǵan edi.
Úshinshiden, elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵyna qatysty naqty ustanym belgilendi. Preambýlada jazylǵandai, aýmaqtyq tutastyq eshqashan ózgermeidi jáne oǵan qol suǵylmaidy. Muny 2-baptyń 6-tarmaǵyndaǵy «Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaqtyq tutastyǵy ózgermeidi» degen norma da qýattai tústi. Demek, elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵy bolashaqta másele retinde talqylanbaidy, tipti referendýmǵa da shyǵarylmaidy.
Tórtinshiden, Qazaqstan zaiyrly memleket ekenin naqty belgiledi. Buryn qoǵamda kóshede qara kiim jamylyp júretin din ókilderiniń kóbeiip ketýine bailanysty «Qaida bara jatyrmyz?», «Bolashaqta qandai el bolamyz?» degen alańdaýshylyq bar edi. Sol sebepti jańa Ata Zańda elimizdiń zaiyrlyq sipaty birjola aiqyndaldy. 7-baptyń 1-tarmaǵynda «Din memleketten bólek» dep jazylsa, 33-baptyń 5-tarmaǵynda bilim jáne tárbie júiesi zaiyrly sipatqa ie ekeni naqtylandy. Bul – mazmun, maǵyna jaǵynan óte mańyzdy sheshim.
Besinshiden, dástúrli qundylyqtar eń joǵary quqyqtyq deńgeide qorǵaldy. Bul qadam jat mádeni modelder men minez-qulyq normalaryn kúshtep engizý áreketterinen týyndady. Sondyqtan Konstitýtsiianyń 30-babynyń 2-tarmaǵyndaǵy «Neke – er men áieldiń memleket zańǵa sáikes tirkegen erikti jáne teń quqyqty odaǵy» dep naqty jazyldy. Bul normada eki mańyzdy uǵym bar: bir jaǵynan, er men áieldiń odaǵy arqyly dástúrli otbasy qundylyǵyn bekitemiz, ekinshi jaǵynan, osy odaqty «erikti» ári «teń quqyqty» dep naqtylaý arqyly áielderdiń quqyqtary men mártebesin órkenietti qoǵam talaptaryna sai qorǵaimyz.
Altynshydan, el damýynyń adami ólshemi engizildi. Adam quqyqtary negizgi basymdyq retinde aiqyndaldy. Máselen, «Prezident», «Úkimet», «Quryltai» degen bólimder 7-10 baptan tursa, azamattardyń quqyǵyn qorǵaýǵa arnalǵan bólimde 30 bap bar. Konstitýtsiiadaǵy 11 bólimniń eń úlkeni adam quqyqtary men bostandyqtaryna arnalǵan – «Negizgi quqyqtar, bostandyqtar men mindetter». Memlekettiń strategiialyq damýynyń negizi retinde tabiǵi qazbalar, basqa da bailyqtar emes, eń aldymen adami kapital belgilendi. Iaǵni adamdardyń bilimi, qabileti, eńbegi aldyńǵy orynǵa shyqty. 4-baptyń 1-tarmaǵynda jazylǵandai, «halyq – memlekettik biliktiń birden-bir bastaýy jáne Egemendik iesi». Mańyzdy normalardyń biri retinde bekitilgen sóz bostandyǵyn qorǵaý da – adami ólshemniń negizi. 23-baptyń 5-tarmaǵynda «Tsenzýraǵa tyiym salynady» dep jazylsa, osy baptyń 1-tarmaǵynda «Sóz erkindigine kepildik beriledi» dep kórsetilgen. Iaǵni sóz bostandyǵy burynǵymen salystyrǵanda barynsha keńeitildi.
Osylaisha, Konstitýtsiiada teńgerimdi ustanym belgilendi. Dástúrli qundylyqtardyń da, zamanaýi qundylyqtardyń da arajigi naqty aiqyndalǵan. Dástúrli dúniemizdi qorǵaimyz dep konservativti baǵytqa da túbegeili burylmai, zamanaýi qundylyqtarǵa sáikes bolamyz dep liberaldy baǵytqa da asa qatty urynbai, ideologiialyq jáne saiasi áralýandylyq teńdei saqtaldy.
Aita keterligi, Konstitýtsiianyń preambýlasy men negizgi baptary Memleket basshysynyń tujyrymdamalyq tezisteri negizinde ázirlendi. Tipti Konstitýtsiiadaǵy mańyzdy ózgeristerdi, túbegeili jańashyldyqtardy, ásirese qarapaiym azamattardyń múddesin qorǵaityn jańa normalardyń kóbin Prezident ózi usyndy. Buǵan deiin de aitylǵandai, Qasym-Jomart Kemeluly túrli qujattarmen jumys istegende, óziniń sóileitin sózderinde Egemendik jáne Táýelsizdik uǵymdaryn árdaiym bas árippen jazady. Ata Zańnyń jańa mátininde de osy ustanym saqtaldy. Óitkeni bul sózder qasietti de qasterli uǵymdar bolyp qoǵamdyq sanada birjola ornyǵyp, bekitilýge tiis. Munyń ózi Konstitýtsiiamyzdyń dál osyndai túrli ideialyq ustanymdardan turatyndyǵynyń taǵy bir kórinisi.
Sondyqtan Ata Zańda tól tarihymyz da, Ádiletti Qazaqstan ideiasy da, Zań men Tártip qaǵidaty da, «Taza Qazaqstan» da, birlik pen yntymaq ta, mádeniet pen bilim de, ǵylym men innovatsiia da tegis qamtylǵan. Bul – ulttyń biregeiligi bekemdelgen, qundylyqtary júielengen, memlekettilik qaǵidattary naqty belgilengen Konstitýtsiia. Eń bastysy, onda memleketimizdiń bolashaqtaǵy keskin-keipi, bolmysy naqty aiqyndalǵan. Iaǵni keleshekte progressivti, órkenietti, ǵylym men bilimge, innovatsiiaǵa arqa súiegen el ataný kózdelgen. Sondyqtan ishki saiasattyń endigi negizgi mindeti – Konstitýtsiiada bekitilgen qundylyqtardyń qoǵamda berik ornyǵýyn qamtamasyz etip, qorǵaý.
Qoǵamdyq sanadaǵy silkinis
Buǵan deiin de aitqam, qazir de qaitalaiyn: qurǵaq uran, jalań úgit-nasihat – bizdiń jolymyz emes. Buryn bir kezde bizdiń bilikte de, qoǵamda da tez nátije beretin jumystarmen ainalysqysy keletin jaman ádet boldy. Jurttyń aldynda jedel esep bere salatyn, jyldam upai jinaityn sharýalarmen áýestený beleń aldy. Sol tásil memlekettik basqarý júiesinde de, qoǵamdyq psihologiiada da qatty asqyndy. Eshkimniń irgeli reformalarmen, uzaq merzimdi sharýalarmen ainalysqysy kelmedi.
Sóitip, keibir kúrdeli problemalardyń sheshimi tabylmai, jinaqtala berdi. Bir óńirlerde jer astyndaǵy injenerlik jeliler tozyp, ýaqytynda jańartylmady. Basqa bir aimaqtarda aýyzsý tapshylyǵy máselesi rettelmese de, jarqyraǵan ǵimarattar salynyp jatty. Mine, osyndai kereǵar jaǵdailar oryn aldy. Mundai ádettiń eń aýyr zardaby – kúrdeli máselelerdiń túiini der kezinde tarqatylmai, keiingi býynǵa ysyryla berýi edi. Al qazir bilik, kerisinshe, eń mańyzdy, tereń de túiindi, aýqymdy jumystardy atqarýǵa umtylýda. Keibiriniń kúrdeliligi sonshalyq, qoǵamda árkelki qabyldanýy múmkin bolsa da, memlekettiń bolashaq damýyna degen qajettilikten keiin onymen erteń emes, tap qazir ainalysýǵa týra keldi.
Mysaly, kólik, infraqurylym, energetika salasyndaǵy ondaǵan jyldar boiy qordalanǵan máseleler qolǵa alynyp jatyr. Jańadan jylý elektr stantsiialary, áýejailar men saparjailar, joldar men kópirler, injenerlik jeliler salynýda. Sondai jumystyń taǵy bir kórinisi – qoǵamdyq sanadaǵy oń ózgerister. Buǵan Memleket basshysynyń tabandy ári tiianaqty saiasatynyń nátijesinde qol jetkizilip otyr.
Prezident reformalarynyń eń úlken nátijeleriniń biri – ózgeristerdiń qoǵamdyq mentalitetke yqpal ete bastaýy. Ony neden baiqaimyz? Memleket basshysy únemi kóterip júrgen ádeptilik, únemdilik, tazalyq, tártiptilik sekildi ustanymdardy búginde jurtshylyq jaqsy qabyldap, qoǵam bolyp ony ári qarai ilip alyp ketýde.
Osydan birneshe jyl buryn tártipti saqtaýdy, tazalyqty ustanýdy ákimshilik-quqyqtyq tetikter arqyly qamtamasyz etý bastalǵan edi. Onsyz múmkin emes ekenin jurttyń ózi de jaqsy biledi. Al qazir bolsa, mundai keleńsizdikterge azamattarymyzdyń ózderi aldymen qarsy shyǵady. Búginde otandastarymyz qoǵamdyq oryndardaǵy zańsyzdyqtarǵa, quqyq buzýshylyqtarǵa, ysyrapshyldyqtyń dóreki formalaryna kóz jumyp qarai almaidy. Olar mundai oǵash áreketterdi birinshi bolyp ózderi synap, aiyptaidy.
Bul – Memleket basshysy aityp júrgen ustanymdardyń qoǵamdyq sanaǵa ornyǵa bastaǵanynyń bir kórinisi. Memleket basshysy nasihattaityn qarapaiym qundylyqtardy eń aldymen azamattardyń ózderi qorǵaýǵa tyrysýy – órkenietti qoǵamǵa umtylýdyń belgisi. Sondyqtan da Prezident reformalarynyń eń úlken jemisi institýtsionaldyq ózgeristermen qatar, qoǵamdyq sanadaǵy silkinis der edik.
Prezident saiasatyndaǵy mańyzdy qaǵidattardyń ishinde, ásirese «Taza Qazaqstan» men «Zań jáne Tártipti» erekshe bólip aitý kerek. Olardy dáriptep, sanaǵa sińirý arqyly ulttyń boiynda basqa da úlken jetistikterge jol ashatyn jaqsy qasietterdi qalyptastyrýǵa bolady. Sonda biz bolashaqta óziniń tiianaqtylyǵymen, tártibimen, eńbekqorlyǵymen, tazalyǵymen erekshelenetin ozyq oily órkenietti ulttardyń qataryna qosylamyz.
Turaqtylyqtyń negizi – tártip
Jaqynda Prezident Qasym-Jomart Toqaev Memlekettik Tý kóterý rásiminde sóilegen sózinde: «Aýqymdy reformalar barlyq salaǵa tyń serpin berýde. Túbegeili ózgerister, ásirese qoǵamdyq sanaǵa zor silkinis ákeldi. Ishki saiasattyń mazmuny jańardy, baǵyt-baǵdary aiqyndala tústi. El ishinde janashyrlyq, eńbekqorlyq, uqyptylyq, únemshildik qasietteri ornyǵa bastady. Azamattarymyzdyń kózqarasy jáne ustanymy ózgerýde», – dedi.
Rasynda, Prezident reformalarynyń nátijesinde elimizdiń ishki saiasatynda túbegeili ózgerister júzege asty. Salada ortaq tártip ornyǵa bastady. Onomastikada, eskertkishter ornatýda, vedomstvolyq nagradalardy taǵaiyndaýda naqty reglamentter bekitildi. Tipti kinony prokatqa shyǵarýǵa qatysty da arnaiy kriteriiler engizildi.
Máselen, buryn kósheler men eldi mekenderge ataý berýde júiesizdik únemi aldan shyǵatyn. Aiǵai-shý da kóp edi. Qazir onyń kóbi tyiyldy. Óitkeni ortaq tártip, naqty algoritm bar. «Tarihi tulǵalar», «Jer-sý ataýlary», «Dástúrli ataýlar» tizimderi bekitildi. Kósheler men eldi mekenderge árkim oiyna kelgen ataýdy bere almaityn boldy. Sol sekildi jekemenshik bilim berý uiymdaryna ataý berý isi de qatańdatyldy.
Eskertkishter ornatýdaǵy júiesizdikterge de tosqaýyl qoiylýda. Buryn azamattardyń kóbi atasynyń atyna kóshe berýge, babasynyń qurmetine eskertkish ornatýǵa qoldaý suraityn edi. Tarihymyzdaǵy belgili tulǵalardy nasihattaý týraly másele kóterilse, áńgime bólek, árine. Alaida kóp ótinishter men hattardyń arǵy jaǵynan jershildik pen rýshyldyqtyń qulaǵy qyltiyp turatyn. Endi buǵan qatysty jańa erejeler bekitildi. Tas músinder kez kelgen ýaqytta ári kez kelgen jerge qoiylmaityn boldy. Naqty sharalardyń nátijesinde bul sala da bir júiege keltirilýde.
Sondai-aq vedomstvolyq nagradalardy taǵaiyndaýda da naqty erejeler bekitildi. Buryn ár mekeme, ár uiym óz deńgeiinde túrli tósbelgiler shyǵaryp, marapattardy ońdy-soldy tarata beretin. Qazir bul is te bir izge túsirildi. Ári memlekettik nagradalarǵa uqsaityn orden-medaldar men tósbelgiler shyǵarýǵa zańnamalyq turǵydan tyiym salyndy. Sebebi túrli qoǵamdyq uiymdar men jekelegen azamattar «Qazaqstannyń qurmetti azamaty», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri», «Ult ustazy» siiaqty memlekettik nagradalarǵa múldem qatysy joq marapattardy oilap taýyp, aqshaǵa satyp, biznestiń bir túrine ainaldyryp alǵan.
Sol sekildi qoǵamdaǵy keibir qubylystarǵa qatysty quqyqtyq tosqaýyldar qoiylǵanyn eske sala keteiik. Aitalyq, LGBT men pedofiliiany nasihattaýǵa qatysty jaýapkershilik engizildi. Qoǵamdyq oryndarda bet-beineni tanýǵa kedergi keltiretin kiim kiiýge, iaǵni betti tumshalap júrýge qatysty ákimshilik jaýapkershilik taǵaiyndaldy. Quqyqqa qaishy keletin, onyń ishinde ultaralyq, dini arazdyqty qozdyrýǵa baǵyttalǵan kontentti taratýǵa qatysty jaýapkershilik qatańdatyldy.
Ókinishke qarai, joǵaryda atalǵan normalardy qabyldar kezde ishten de, syrttan da yqpal etý áreketteri oryn aldy. Tipti keibir sarapshylar «bul máseleni qozǵaýdyń qajeti joq edi, bilik ózine joq jerden jumys pen jaý taýyp aldy» degen pikirlerdi de aityp jatty. Endi bireýleri «mundai sheshim myna toptyń ókilderine unamaidy», «mundai norma qoǵamdaǵy myna toptyń qolaiyna jaqpaidy» degen ustanymdy alǵa tartty. Shyn máninde, bireýge unaý ia unamaý maqsat bolmaýy kerek. Negizgi ólshem – eldiń múddesine sai ma, bolashaqqa kerek pe degen suraq. Sondyqtan Memleket basshysy aitqandai, biz syrtqy saiasatty da, ishki saiasatty da áldekimderge jaǵyný, unaý nemese upai jinaý úshin júrgizbeimiz. Eń basty maqsat – memlekettiń múddesi.
Jańa qoǵamdyq etika – ishki saiasattyń ózegi
Qazirgi ýaqytta bizdiń qoǵamdy ekige jaratyndai qandai da bir saiasi daý-damailar joq. El ishinde kún tártibindegi negizgi máseleler boiynsha belgili bir konsensýs bar. Ári azamattardyń kóbi Prezident júrgizip jatqan reformalardy qoldaidy. Qazaqstan strategiialyq zertteýler institýty júrgizgen sońǵy saýalnama nátijelerine sáikes, azamattardyń 84%-y Qazaqstan durys baǵytta damyp keledi dep esepteidi. Iaǵni qoǵamda optimizm basym.
Árine, úlken rezonans týdyratyn jaǵdailar da aragidik oryn alyp turady. Keide til, din, tarih, syrtqy saiasat máselelerine qatysty keibir kikiljińder túrli saiasi-qoǵamdyq diskýssiialarǵa da túrtki bolyp jatady. Ásirese qoǵamdyq oryndar men kólikterdegi jekelegen jaǵdailardyń sońy osyndai daý-damailarǵa ulasatynyn bilemiz.
Ókinishtisi, mundai oqiǵalardyń sebebin anyqtap, astaryna úńilsek, kóbi sol azamattardyń mádenietsizdiginen, daraqylyǵy men ádepsizdiginen týyndaǵan bolyp shyǵady. Iaǵni adamdardyń qarapaiym ádep normalaryn saqtamaýy, bir-birin qurmettemeýi sebep. Kei kezde tipti saýatsyzdyq pen bilimsizdik te keleńsiz jaǵdailarǵa uryndyrady. Degenmen jeke bir adamdardyń tárbiesizdigine bola, tutas qoǵam arandap qalmaýy kerek. Sondyqtan qazirgi tańda ideologiialyq jumys negizinen bilimsizdikpen, saýatsyzdyqpen, ádepsizdikpen kúreske baǵyttalýǵa tiis.
Kerisinshe, qoǵamdy mádeniettilikke, eńbekqorlyqqa, bilim-ǵylymǵa, jaýapty ári jasampaz otanshyldyqqa shaqyrý mańyzdy. Ádepti, tárbieli adam ainalasyn lastamaidy, ózgelerge qoqan-loqy kórsetpeidi. Qarapaiym adami qundylyqtardy boiyna sińirmegen adamdy patriotizmge baýlý múmkin emes. Áýeli adamgershiligi mol, taza, adal azamatty qalyptastyrýdy maqsat etýimiz kerek. Al patriotizm – soǵan egiletin dán. Bul qaǵidat Konstitýtsiiada da bekitilgen. Qazaqstan Respýblikasy qyzmetiniń negiz quraýshy qaǵidattarynyń qataryna jaýapty ári jasampaz otanshyldyq ideiasyn ilgeriletý normasynyń qosylýy tegin emes. Onyń ólshemi – paidaly is pen jaýapkershilik.
Qoǵamdaǵy kez kelgen kikiljińniń, kez kelgen daýdyń aldyn alýdyń birden bir joly – jeke bastyń mádenietin damytý. Bul – bir-birimizge syilastyqpen qaraý, óz isimizge adal bolý, zańdy qurmetteý, tazalyq pen tártipti saqtaý. Adamdardyń sanasyna osy uǵymdardy sińirip, qoǵamda qundylyq retinde ornyqtyrý qajet.
Ult sapasyn arttyrý, azamattardyń minez-qulqyn ózgertý, jańa ádetterdi qalyptastyrý bir kúndik sharýa emes ekendigin, uzaq ýaqytty qajet etetindigin syltaý etip, qol qýsyryp otyra berýge bolmaidy. Prezidentimiz aitqandai, bizde artyq ýaqyt joq. Aldymyzǵa naqty maqsat qoimasaq, bir orynda turyp qalamyz. Óitkeni ainalanyń bári jyldam damyp jatyr. Álem úlken ózgeristerdiń aldynda tur. Osyǵan beiimdelip, órkeniet kóshine ileskender ǵana básekege qabiletti ári ozyq oily ultqa ainalady. Sondyqtan mundai taǵdyrsheshti sátterde arqany keńge salyp otyrýǵa bolmaidy. Árdaiym alǵa umtylý kerek.
Eń bastysy, mundai ózgeriske jyltyraq ideologiiamen qol jetkizý – bos áýreshilik. Buryn bilbordqa qanatty sózderdi jazyp qoiyp, túrli taqyryptaǵy rolikterdi taratyp, sonymen esep bere salatyn. Iaǵni negizgi jumys jalań úgit-nasihatpen ǵana shekteletin. Al qazir naqty isterge kóshý maqsat etip qoiyldy. Mysaly, orta bilim berý júiesine «Adal azamat» birtutas tárbie baǵdarlamasy engizildi. «Qazaqstan balalary» baǵdarlamasy qabyldandy. Tarihi sanany júieleýge nazar aýdaryldy. Tól muramyzdy álemdik deńgeide nasihattaýǵa kóńil bólindi. Memleket basshysynyń qoǵamda kitap oqý mádenietin damytyp, zerdeli ult qalyptastyrý jóninde arnaiy Jarlyq shyǵarýynyń astarynda da úlken mán jatyr.
Qoǵamdyq ádepti qalyptastyrǵanda eń birinshi el aldynda júrgen azamattar jaýapkershilikti sezinýi kerek. Bul sheneýnikterge ǵana emes, barlyq azamattarǵa, ásirese ziialy qaýym ókilderine de qatysty dúnie. Óitkeni olar – mádeniettiń ainasy. Sondyqtan sóilegen sózine, júris-turysyna, tipti syrtqy kelbetine de durys qaraýy kerek. Áitpese, óńirlerde uiymdastyrylatyn keibir memlekettik mańyzy bar resmi is-sharalardyń kúndelikti ótip jatatyn toidan ia astardan aiyrmasy bolmai qalady. Sol sekildi elge tanymal adamdar ómirden ozǵan kezde de aragidik keleńsiz jaǵdailarǵa kýá bolyp qalamyz. Máselen, belgili tulǵalardyń janazasyn óner ordalarynan shyǵarý saltymyzda da, dinimizde de joq, keńestik kezeńde qalyptasqan joralǵy. Keibir adamdar muny ómirden ótken álgi tulǵaǵa kórsetilgen qurmet dep qabyldaidy. Biraq dini salt-joralǵy jasalatyn arnaiy oryndar turǵanda, marqumdy án men bi oryndalatyn, oiyn-saýyq ótetin jerden sońǵy saparǵa attandyrý durys emes. Óner ordalaryn mundai maqsatqa paidalanbaǵan abzal.
Sondyqtan óreskel ketken osyndai tustarymyzdy jariiaǵa jar salmai, muqiiat zerdelep, júieli túrde rettei berýimiz kerek. Ótken onjyldyqtarda memlekettilikti qurý isimen ainalyssaq, endi azamattardyń boiyna memlekettiliktiń ustyny – memleketshildik sanany sińirý qajet. Ol osyndai qarapaiym dúnielerden bastalady. Óitkeni memleket isinde usaq-túiek degen bolmaidy. Eleýsiz degen nárseniń ózi eldik turǵydan alǵanda mańyzdy.
Abaidyń «aqyryn júrip, anyq bas» degen ulaǵatyn Prezident óz sózinde jii aitady. Hakimniń paiymy – elimizdiń saiasi filosofiiasy. Bul – jaibasarlyq tanytyp, sylbyr qimyldaý emes, kerisinshe, ár qadamdy jan-jaqty oilastyryp, salmaqtap jasaý, sondai-aq reformalardy senimdi, tabandy, tiianaqty júrgizý degen sóz. Kez kelgen jumysty dál osyndai stilde júzege asyra alsaq, ult upaiy da túgel bolady. Buǵan sońǵy jyldardaǵy oń ózgerister dálel.
