ونىمەن مىقتى ساياساتكەرلەردٸڭ تٸزٸمٸ جاسالىپ, توبى قۇرىلادى. سودان كەيٸن دە ول «توپوۆىي». ەلٸمٸزدە ٷزدٸك «توپوۆىي» ساياساتكەردٸڭ ٷشتٸگٸنە كٸرەتٸن تۇلعانىڭ بٸرٸ – بەردٸبەك ماشبەكۇلى ساپارباەۆ.
ەڭگٸمەنٸ رەيتينگدەن باستاعان ەكەنبٸز, ەندەشە سونىڭ ٶزٸن «سٶيلەتەيٸك».
«مىناۋ تٷسٸنٸپ وتىر ما ٶزٸ?»
«قازاقستان» ۇلتتىق اراسىنداعى «اپتا» باعدارلاماسىنىڭ ساراپتامالىق ورتالىعى زەرتتەپ, تٸزٸمٸن جارييالاعان قازاق تٸلٸندە قاپىسىز سٶيلەيتٸن اتقامٸنەرلەردٸڭ وندىعىنا ول كٸسٸ شٷبەسٸز كٸرگەن.
ينۆەستورعا مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى ايتقانى ەل ەسٸندە شىعار. تٸپتٸ, ينتەرنەتتە شەتەلدٸك اۋدارماشىعا: «مىناۋ تٷسٸنٸپ وتىر ما ٶزٸ?» دەگەن ەكٸمنٸڭ ۆيدەوسى ەلٸ كٷنگە «حيت».
بٸر جىل بۇرىن سالىنعان ول ۆيدەونى Youtobe-تا 100 مىڭعا جۋىق ادام قاراپ, 2 مىڭ ادام «لايك» باسقان. وسى جايتتان سوڭ ورىستٸلدٸ قاۋىم بٸر دٷرلٸككەندەي بولىپ ەدٸ. الايدا مۇنىڭ ولارعا تٷك قاتىسى جوق-تۇعىن.
كٶپ بٸلە بەرمەيتٸن شىعار, بٸزدٸڭ جەرٸمٸزگە كەلگەن كەيبٸر قىتاي ينۆەستورلارى قول استىنداعى جۇمىسشىلارىنان قىتاي تٸلٸن ٷيرەنۋدٸ تالاپ ەتە باستاعان. بەردٸبەك ساپارباەۆتىڭ وسى اتىشۋلى ۆيدەوسىنان كەيٸن بۇل مەسەلە ساپ تىيىلعانعا ۇقسايدى.
يە, ول كٸسٸنٸ داۋلى مەسەلەلەردٸ شەشۋدە مىقتى دەيدٸ. 90-شى جىلداردىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭٸندە-اق بەردٸبەك ماشبەكۇلى مۇنداي مەكتەپتەن ٶتٸپ ٷلگەرگەن. باس كٶتەرگەن تالاي كەنشٸمەن كەزدەسٸپ, تالاي ينۆەستوردى تٸزە بٷكتٸرمەسە دە, دەگەنٸنە كٶندٸرگەن. قازٸر دە سول!
جەر داۋى, ورامال داۋى سىندى ٶتە شەتٸن, بايقاماسا ٷزٸلٸپ كەتەتٸن قىلداي مەسەلەلەردٸڭ باسى-قاسىنان تاعى دا بەردٸبەك ساپارباەۆتىڭ تٶبەسٸن كٶرەمٸز. مۇنى كەزدەيسوقتىق دەۋگە بولا ما?..
«ساياسات» پورتالى تٷزگەن «بٸتٸمگەر ساياساتكەرلەر» توبىندا بەردٸبەك ساپارباەۆ اتىنىڭ جەكە-دارا كٶرسەتٸلۋٸنٸڭ مەنٸسٸ دە وسىندا بولسا كەرەك.
وسى باعىتتا اتقارعان جۇمىسىنا دەن ريزا بەلگٸلٸ ەلەۋمەتتانۋشى گٷلميرا يلەۋوۆا تٸپتٸ: «ساپارباەۆتىڭ دەڭگەيٸندەگٸدەي ٶڭٸر باسشىسى قازاقستان تٷگٸلٸ, رەسەيدە دە ساۋساقپەن سانارلىق» دەپ باعا بەرەدٸ.
بەردٸبەك ساپارباەۆپەن 1990-جىلداردان قىزمەتتەس بولعان قوعام بەلسەندٸسٸ ەمٸرجان قوسانوۆ ونى «سول كەزدە رەفورما جاساعان ٷكٸمەتتٸڭ بەدەلدٸ تۇلعالارىنىڭ بٸرٸ» ساناتىنا قوسادى.
بيزنەستٸ شىمكەنتتٸكتەر دٶڭگەلەتەدٸ...
باسقا باسشىلاردان بولمىسىن بٶلەكتەيتٸن تاعى بٸر قاسيەت بار. بۇل ساياساتكەردٸڭ ارتىنان ٸلەستٸرٸپ جٷرەتٸن كومانداسى. بٸر قىزىعى, ول كٸسٸنٸڭ كومانداسىندا شىمكەنتتٸكتەر كٶپ.
1999 جىلى وڭتٷستٸكتٸ باسقارعانىن جاقسى بٸلەمٸز. سول كەزدە بٸرشاما ادامدى ٸرٸكتەپ العان سەكٸلدٸ. بٸراق نەگە شىمكەنتتٸكتەر?.. ونىڭ ٶزٸندٸك قۇپيياسى بار ەكەن. ەرينە, بۇل ارادا تٷرلٸ جورامال ايتىپ, ويدى سان-ساققا جٷگٸرتۋگە بولادى. بٸراق ونىڭ جاقسى قىرىن عانا سٶز ەتكٸمٸز كەلەدٸ.
بٸزدە يۋتۋبتىڭ نەگٸزٸندە قازتۋبتى جاساۋشىلاردىڭ بٸرٸ, ٸت سالاسىنىڭ بٸلٸكتٸ مامانى ازاماتحان ەمٸرتاەۆ دەگەن پىسىق جٸگٸت بار.
قازٸر الماتى مەن استانانى دامىعان ەلدەردٸڭ جاسىل جەلەككە ورانعان شاھارلارى سەكٸلدٸ تاپ-تازا ەتەمٸن دەپ الدىنا امبيتسييالىق ماقسات قويىپ جٷر. بەنزيندٸ گازعا, گازدى جاڭارتىلعان ەنەرگييا كٶزدەرٸنە كٶشٸرۋ ٷشٸن جاڭا تەحنولوگييالاردى قوس مەگاپوليسكە الىپ كەلٸپ, ونىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىن قاداعالاماق. ونىڭ ارتى نە بولادى, بولاشاقتا كٶرەرمٸز.
مٸنە, وسى باستى ٸستەيتٸن, قولىنان ٸس كەلەتٸن كرەاتيۆتٸ جاس جٷرگەن جەرٸندە «قازاقستاننىڭ بيزنەسٸن شىمكەنتتٸكتەر دٶڭگەلەتەدٸ» دەپ ٷنەمٸ ايتادى ەكەن. ول ٶزٸ الماتىنىڭ جٸگٸتٸ. شىمكەنتكە ەش قاتىسى جوق. ەرينە, باسقا ٶڭٸردٸڭ بيزنەسمەندەرٸ بۇل سٶزگە شامدانىپ قالۋى مٷمكٸن. بٸراق ازاماتحان بۇل ويىن بىلاي تۇجىرىمدايدى:
بٸرٸنشٸدەن,
شىمكەنت – قازاقستاندا حالقى ەڭ كٶپ ٶڭٸر.
ەكٸنشٸدەن, ول جاقتا استا-تٶك قازبا بايلىق دەگەن جوق, ياعني قازىپ الىپ, وپ-وڭاي تابىس تابا بەرەتٸن.
ٷشٸنشٸدەن, كەڭەس زامانىنىڭ ٶزٸندە شىمكەنتتٸكتەر بيزنەسپەن اينالىسقان, ياعني تەجٸريبەلەرٸ, كٶرگەن-تٷيگەندەرٸ كٶپ.
تٶرتٸنشٸدەن, بيزنەسكە كەلگەندە شىمكەنتتە عانا تامىر-تانىس رٶل اتقارمايدى. ناعىز دودا, ناعىز بەسەكەلەس ورتا وسىندا, قايسى مىقتى سول عانا جەتٸستٸككە, مول تابىسقا جەتەدٸ.
«مۇنداعى كەسٸپكەرلەردٸڭ قارىم-قابٸلەتٸ مٷلدە باسقا, تٷك شىقپادى دەپ قاراپ وتىرمايدى, بٸرەۋٸ بولماسا, ەكٸنشٸسٸن, ەكٸنشٸسٸ بولماسا, ٷشٸنشٸ ٸسكە قارمانادى. باستىسى لەكتەن قالمايدى, تٷبٸ بٸردەڭەگە قول جەتكٸزەدٸ. ال بيزنەس ناعىز وسىنداي ادامداردىڭ سالاسى. سودان كەيٸن دە قازاقستاننىڭ بيزنەسٸن دٶڭگەلەتەتٸن شىمكەنتتٸكتەر دەپ ٷنەمٸ ايتىپ جٷرەم», – دەيدٸ ول.
كٶردٸڭٸز بە, شىمكەنتتٸكتەردٸڭ وسىنداي قاسيەتٸن بەردٸبەك ماشبەكۇلى دا جاقسى اڭعارعان. سوندىقتان كومانداسىنان ولاردى بٸر ەلٸ قالدىرمايدى.
ەكٸم بول...
ەكٸمنەن ٶزٸ نە تالاپ ەتٸلۋشٸ ەدٸ? ەرينە, ٶڭٸردٸڭ ەل-اۋقاتىنىڭ جاقسارعانى, ادامداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلعانى. ال جۇمىسپەن قامتۋ ٷشٸن جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلۋى كەرەك. ال جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ ٷشٸن بيزنەس تٸلٸن بٸلەتٸن بٸلٸكتٸ ادامدار قاجەت. تەك بيزنەس ەمەس...
بەردٸبەك ماشبەكۇلى يدەولوگييا جاعىنا دا مىقتى. ٶز كومانداسىمەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اتقارىلماق تٷگٸلٸ, ەلٸ سٶز بولماعان كٷندەرٸ وسى ٸستٸ الاۋلاتىپ-جالاۋلاتپاي-اق, ىم-جىمىن بٸلدٸرمەي جٷزەگە اسىرعان. يە, تاعى دا شىمكەنتتٸك ادام كاپيتالىن پايدالانا وتىرىپ.
مەسەلەن,
ول كٸسٸ 5 جىلدان اسا باسقارعان شىعىس قازاقستاندى الالىق. ورىستانعان ٶڭٸر. تٷبەگەيلٸ ەمەس, ەرينە. بٸراق مۇندا كەيبٸر شىعىستىقتار اقپەن دوس بوپ, شوشقا ەتٸن جەڭسٸك اس رەتٸندە جەپ جٷرگەنٸنە قاراماستان, ٶزٸنٸڭ ورىستانعانىن ەستە مويىندامايدى.
قالاي مويىنداسىن, بٸر-بٸرٸنە ۇقساس, سول ٶزدەرٸ قالىپتاستىرعان بٸرقالىپتى ورتا, بٸرقالىپتى سالت-دەستٷر, بٸرقالىپتى جٶن-جورالعى. سوندىقتان ونىڭ بەرٸن جٶن, دۇرىس كٶرەدٸ. ال سىرتتان بارعان ادام سىنشى, ٶزٸمەن بٸرگە ٶز تانىمى مەن بولمىسىن دا الا بارادى ەمەس پە? ەسٸرەسە, قايماعى بۇزىلماعان قازاقى ورتا – شىمكەنتتٸڭ جٶنٸ بٸر بٶلەك.
ەرينە, شىعىستى 100 پروتسەنت قازاقتاندىرعان شىمكەنتتٸكتەر دەسەك, بۇل – جاڭساقتىق. بٸراق ونىڭ بەلگٸلٸ بٸر ٷلەسٸ بارىن تاعى جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
يە, بەردٸبەكتٸڭ كەزٸندە بيزنەس اشىپ, قىزمەتكە بارعان شىمكەنتتٸكتەر قازٸر ەلٸ سول ورنىن سۋىتپاعان, تۇراقتى مەكەنگە اينالدىرعان. شىعىستىڭ قالاسى تٷگٸلٸ اۋدان-اۋداندا, اۋىل-اۋىلدا قازٸر جەكەمەنشٸك جەر تەلٸمٸ بار, دٶڭگەلەتٸپ وتىرعان بيزنەسٸ بار شىمكەنتتٸكتەردٸ كەزدەستٸرۋگە بولادى.
تاعى بٸر جاعىنان, ساياسي تٸلدە مۇنى قان جٷگٸرتۋ دەيدٸ. قازٸر «وڭتٷستٸكتەن سولتٷستٸككە كٶش» دەگەن باعدارلاما بار عوي. مٸنە, وسىنى كەزٸندە بەردٸبەك ماشبەكۇلى وسىلاي ٸستەپ ٷلگەرگەن.
مٸنەز
بۇدان بٶلەك, جٷزٸ يماندى, تٷرٸ يبالى بولعانىمەن بەردٸبەك ساپارباەۆتىڭ شالت كەتەتٸن, مٸنەزگە سالاتىن كەزدەرٸ دە بولادى. كٶپ ودان وندايدى كٷتپەيدٸ. بٸراق اشۋعا مٸنسە, مٸنەزدٸڭ تٸزگٸنٸن قويا بەرەدٸ ول كٸسٸ دە. مٸنەز بولعاندا دا جاعا جىرتىسىپ, بەت جۇلىسۋدان اۋلاق.
قازاقشا ىممەن, ىممەن بولماسا, دىممەن دىمىن شىعارادى. مىسالى, ۇزاق ۋاقىت بويىنا جارىق بەرٸلمەگەن اۋىل ەكٸمٸنٸڭ سۆەتٸن قيدىرتىپ تاستاعان. قايتادان قوستىرعاندا جارىق بەرٸنە بٸردەي بەرٸلدٸ.
ونى قويشى, جوعارىداعىلاردى دا تەربيەلەپ الاتىن ەدەتٸ بار ول كٸسٸنٸڭ.
بەردٸبەك ساپارباەۆتىڭ قر پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالار الدىندا جوعارى لاۋازىمدى ىعاي-سىعاي جينالعان ساياسي كەڭەستٸڭ وتىرىسىندا بايانداماسىن قازاقشا جاساعان جالعىز شەنەۋنٸك بولعانىن دا ەل ۇمىتا قويماعان بولار.
«ٶستٸسەك قايتەدٸ» دەپ ەرٸپتەستەرٸنە ٷلگٸ كٶرسەتسە, «ٶستٸسەك بٸرەۋ بٸردەمە دەي مە, دەسە مەن دايىن» دەپ ٶزٸن تاعى بٸر قىرىنان كٶرسەتتٸ.
كەرەكۋ
بٸلەسٸزدەر مە, نەگٸزٸ بۇل كٸسٸ كەرەكۋگە كەرەك. كەرەكۋلٸكتەر تۋرا وسىنداي باسشىعا قازٸر قاتتى زەرۋ. قازاق تٸلٸ نە كەرەك? تۋرا وسىلاي اۋىز اشقىزبايدى ونداعىلار. ەلٸ سول كەڭەس زامانىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانداي سەزٸنەدٸ. ونى ايتاسىز, بەس كٶشەنٸڭ اتىن ٶزگەرتكەندە ٶلٸپ قالا جازداعان كەرەكۋلٸكتەر.
قازاقتٸلدٸڭ جاناشىرى جالعىز رۋزا اپايىمىز قولىنان كەلگەنشە «شايقاسۋدا». بٸراق جالعىزدىڭ ٷنٸ شىقپاس, جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس دەيدٸ عوي قازاق...
قازٸر زامان باسقا ەكەنٸن بٸر دە بٸر ەكٸم ولارعا ۇعىندىرا الماعان. «قازاق تٸلٸڭ نە كەرەك?» دەگەندەرگە وبلىس ەكٸمٸ بولات بوقاۋوۆتىڭ ٶزٸ دىم دەي المادى.
كەرٸسٸنشە, جانى كٷيگەن رۋزا اپايدى سوتقا اپارىپ, شىج ەتكٸزدٸ. ەدٸلەتسٸزدٸك, ەرينە. مٷمكٸن بۇل ٶڭٸرگە ساپارباەۆ بارسا, جاعداي ٶزگەرەر.
قۇداي قولداپ, سول ٸس وڭ بوپ كەتسە, ساپارباەۆتىڭ ارتىنان ٸلەسكەن بٸر بولمايتىن دابىرا ەڭگٸمەنٸڭ دە جەلكەسٸ قيىلار ەدٸ.
ەرينە, اينالىسقانى ساياسات بولسا, ونداي ادامداردىڭ ارتىنان «ٷردٸرتٸپ», جابىستىرا قوياتىن جامان سٶز مٸندەتتٸ تٷردە بولادى.
بۇل كٸسٸنٸڭ سوڭىنا ٸلەسەتٸن وسىنداي سٶز: ٸسٸمەن ەمەس, ٶز-ٶزٸن جارنامالاۋمەن اتىن شىعارعان باسشى دەگەنگە سايىپ كەلەدٸ. مٸنە, وسىنىڭ كٶزٸن جوياتىن بۇل دا جاقسى مٷمكٸندٸك. كەرەكۋگە بارسا, ساپارباەۆتىڭ اتى تاريحتا سٶزسٸز قالادى.
ال ساپارباەۆ كەرەكۋگە بارا ما? بۇل ەندٸ باسقا ەڭگٸمە...
ال بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز, «باسشىعا جارىمادىق دەگەننەن قۇداي ساقتاسىن!». «توپوۆىي» باسشىلارىمىز كٶپ بولسىن, باسقا ەندٸ نە دەيمٸز?..
كەمشات سەتيەۆا
ارنايى «قالا مەن دالا» گازەتٸ ٷشٸن
