«بٸرگە بارىپ, سولاردىڭ بارلىعىن ارالاپ شىقساق», – دەپ ٶتٸنگەن سوڭ, مەن دە سەرٸك بولىپ, دوسىما ٷي قاراۋعا شىقتىم. تەلەفون ارقىلى مەكەنجايىن ۇسىنعان بٸرٸنشٸ كٸسٸنٸڭ ٷيٸنە بارىپ, قوڭىراۋ تٷيمەسٸن باستىق. ەسٸكتٸ جاس شاماسى 45-50-لەر شاماسىنداعى كەلبەتتٸ جٸگٸت اعاسى اشتى. بٸزدٸڭ پەتەر جايىمەن كەلگەنٸمٸزدٸ بٸلگەن بەتتە جٸك-جاپپار بولىپ, ٷيدٸ كٶرٸپ شىعۋىمىزدى ٶتٸندٸ. زايىبى دا كٶزٸ اشىق مەدەنيەتتٸ ەيەل ەكەنٸ كٶرٸنٸپ تۇر. بايىپتى جٷرٸسٸمەن جول باستاپ, العا تٷستٸ دە, بٶلمەلەرٸن كەزەگٸمەن كٶرسەتە باستادى. ە دەگەننەن ٷيلەرٸن ماقتاي جٶنەلٸستٸ. قوناق بٶلمەسٸن دە, اس ٷيٸن دە كٶرسەتٸپ, جارنامالاپ جاتىر.
– بۇدان ارتىق پەتەر تاپپايسىزدار, – دەدٸ كٷيەۋٸ. – قاراڭىزدارشى, قانداي كەڭ. قوناق كەلگەندە كٶسٸلٸپ ەركٸن وتىرا الادى.
– بەرٸنەن دە اس ٷيٸن ايتساڭىزشى, – دەدٸ ەيەلٸ دە ەرٸن قوستاي. – ەيەلٸڭٸزدٸ بٸر قۋانتاتىن بولدىڭىز. تٸپتەن ەكٸ قولىن جىلى سۋعا مالىپ وتىراتىن بولادى.
حوش, سونىمەن بٶلمەلەردٸڭ تٷگٸن قالدىرماي اداقتاپ شىعىپ, ەڭ اقىرىندا جاتىن بٶلمەگە جاقىندادىق. تٷپكٸ بٶلمەنٸڭ ەسٸگٸن اشقان زاماتتان باستاپ-اق لاپ ەتكەن كٷلٸمسٸ يٸس قولقانى قاپتى. ەرٸكسٸز تىجىرىنىپ قالعانىمىزبەن, شەگٸنٸپ قالماي, الاكٶلەڭكەلەۋ بٶلمەگە ەنٸپ كەتتٸك. ٷي يەسٸ ول بٶلمەنٸ دە ەسەبٸن تاۋىپ ماقتاۋىن اسىرىپ جاتىر. مٷڭكٸگەن ساسىق يٸسكە تاناۋى ەبدەن ٷيرەنٸپ كەتكەن بە دەيمٸن, ونى مٷلدەم ەلەر ەمەس.
دوسىم مەن قوجايىن كەدٸمگٸ ساتۋشى مەن الۋشىنىڭ اراسىنداعى ٷيرەنشٸكتٸ قىزۋ ەڭگٸمەلەرٸنە كٸرٸسٸپ كەتكەن.
تٶسەكتە 70-75-تەر شاماسىنداعى كەرٸ ورىس ەجەي نە اۋىرىپ, نە بولماسا ۇيىقتاپ جاتىر. ۇزاق ۋاقىت شومىلماعاندىقتان نە بولماسا بٸرەۋلەر شومىلدىرماعاندىقتان, جاعىمسىز يٸس سول كٸسٸدەن شىعىپ تۇر ەكەن. مەن ٸشتەي ولاردىڭ نە سەبەپتەن ەكٸ بٶلمەلٸ ٷيگە تەزٸرەك كٶشكٸسٸ كەلٸپ, اسىعىپ تۇرعانىن ۇعا باستادىم. بالاسى دا, كەلٸنٸ دە كەرٸ كەمپٸرگە بارىنشا نازار اۋدارتپاۋعا تىرىسىپ, بارىن سالىپ, بەيەك بولىپ جاتىر. سودان بىلاي شىققان سوڭ: «جٸگٸتتەر, مٷمكٸندٸك بولىپ جاتسا, تەزٸرەك كٶشسەك. كٶرٸپ تۇرسىڭدار عوي, ٷيدٸڭ ٸشٸ سونشالىقتى جايلى بولماي تۇر», – دەپ مەڭزەدٸ. بٸز: «يە, باسقا دا ٷيلەردٸ ارالاپ كٶرەمٸز, ۇناسا, حابارلاسامىز», – دەپ اسىعىس شىعىپ كەتتٸك.
شاعىن اۋدانداعى ٷش بٶلمەلٸ ەكٸنشٸ پەتەردٸڭ قوڭىراۋىن باستىق. بۇل جولى دا ساۋاتتى, كٶزٸ اشىق وتباسى مٷشەلەرٸ ەسٸك اشىپ قارسى الدى. تاعى دا پەتەرلەرٸن جەر-كٶككە سىيعىزباي ماقتاپ الا جٶنەلدٸ. مەن تاعى دا الدىڭعى جاعىمسىز كٷلٸمسٸ يٸستٸ سەزٸپ تۇردىم. سوسىن تاعى دا جاتىن بٶلمەنٸ كٸرٸپ كٶرەتٸن سىڭاي تانىتتىق. ەسكٸ تٶسەكتە كٷتٸمٸ جەتكٸلٸكسٸز بولىپ, قينالىپ جاتقان كەرٸ كەمپٸردٸڭ بەينەسٸ كٶز الدىما ەلەستەپ تۇرا قالدى. ەسٸك اشىلدى, ٸزٸنشە بٸز دە ٸشكە كٸردٸك. كٶڭٸل شٸركٸن الداماپتى, بٸرٸنشٸ باس سۇققان ٷيدەگٸ كٶرٸنٸس اينا-قاتەسٸز شىعا كەلدٸ. سٸرە, بۇل ورىس اپانىڭ قولىن جارا قاپتاپ كەتسە كەرەك, وڭ بٸلەگٸن قالىڭ قىلىپ دەكەمەن وراپ تاستاپتى. «ۆيشنەۆسكيي» مايىنىڭ ساسىق يٸسٸ بٶلمە ٸشٸنە سٸڭٸپ قالعان. ٷيدٸ جارنامالاپ, اۋزى-اۋزىنا جۇقپاي, تىنباي سٶيلەپ تۇرعان ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ كەرٸ انادان قۇتىلعاندى قالاپ, ٷيدٸ ساتۋعا اسىعاتىندارى جٷرەك شٸركٸنگە سەزٸلٸپ-اق تۇر. بۇلار دا كەڭ پەتەردەن ەكٸ بٶلمەلٸ تار ٷيگە اۋىسىپ العانشا اسىق. بٸزگە بۇل ماقسات ٷيلەردٸ ارالاعان سايىن انىق بولا باستادى جەنە بٸر قىزىعى: كەڭشٸلٸكتەن تارشىلىققا اۋىسقىسى كەلٸپ اسىعىپ جٷرگەن قازاقتى ەلٸ كەزدەستٸرگەن جوقپىز. اتا-اناسىن قارتايعاندا باعىپ-قاعىپ, سوڭعى ساپارعا ابىرويمەن شىعارىپ سالۋدى ازاپ ساناعان بۇل اعايىندار قارتتىق جەڭگەن اتا-انالارىنان قۇتىلا الماي ەلەك. ەگەر سەتٸن سالىپ, ەكٸ بٶلمەلٸ ٷيگە كٶشٸپ السا, ٷستٸندەگٸ اقشاعا بٸر بٶلمەلٸ جاتاقحانا بٶلمەسٸن ساتىپ الىپ, كەرٸ كٸسٸنٸ سول جاققا جالعىز جايعاستىرىپ كەتپەكشٸ. ەرينە, اقشاعا تاعى دا كٷتۋشٸ جالداپ قويماق. ەڭ باستىسى, كٷتٸمدٸ قاجەت ەتەتٸن كٷلٸمسٸ يٸستٸ قارت ەجەمەن بٸر شاتىردىڭ استىندا تۇرماسا بولدى. بٸز تەۋەكەل دەپ ٷشٸنشٸ قاريدارعا باردىق. ەڭ ۇناعانى وسى ٷي بولدى. قالانىڭ قاق ورتاسىندا, ٷشٸنشٸ قاباتتا. امال نەشٸك, ٷيگە كٸرمەي جاتىپ-اق مەن الدىڭعى تانىس يٸستٸ اپ-انىق سەزٸپ, امالسىز جۇتىپ تۇردىم. بۇل جولى 40-تار شاماسىنداعى سۋىق ديدارلى سۇپ-سۇر كەلٸنشەك ەسٸك اشتى. ٷيٸنٸڭ ٸشٸ شاشىلىپ, يٸسٸ قولقانى قاۋىپ بارا جاتسا دا, پەتەرٸن كەلٸستٸرٸپ ماقتاۋدان قىمسىنعان جوق. زالدا تۇرىپ-اق جاتىن بٶلمەدە جاسى ٷلكەن اۋرۋ ادام بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولىپ تۇردى. سەبەبٸ قابىرعاداعى كٸلەمگە اينالدىرا پراۆوسلاۆ شٸركەۋٸندە كٶپ تاراتىلاتىن قاعاز يكونداردى سامساتىپ ٸلٸپ تاستاپتى. كٶبٸسٸن قالاي بولسا سولاي ينەمەن شانشي بەرگەن. بۇل ٷيدە, نە دە بولسا, قۇدايعا سەنەتٸن كەيۋانا تۇراتىنعا ۇقسايدى. سونىمەن كەزەك ەدەتتەگٸدەي جاتىن بٶلمەسٸن قاراۋعا كەلدٸ. ەسٸك اشىلدى, بٸز ٸشكە كٸردٸك. بۇل جولعى كٶرٸنٸس سەل باسقاشالاۋ بولدى, ەسەسٸنە بۇرىنعىدان ەلدەقايدا قورقىنىشتى. وتباسى ٶتە جۇپىنى تۇراتىن بولعاندىقتان, ادام جاتاتىن جۇمساق جيھاز جوق. بٸراق ەكٸ كەرەۋەتتٸ بٸر-بٸرٸنە قاراما-قارسى قويىپتى. بٸرەۋٸندە بەت-ەلپەتٸ ەجٸمنەن كٶرٸنبەيتٸن, باسىنا ورىسشا ورامال تاققان, ەبدەن شٶگٸپ بٸتكەن, ٶتە كەرٸ ورىس اپا وتىر. ونىڭ قاسىندا بالداققا سٷيەنٸپ شىلىم شەگٸپ, ٶمٸردەن تٷڭٸلگەن ەرەسەك ەر ادام وتىر. ونىڭ وڭ اياعىن قالىڭ ورامالمەن تاڭىپ, جىلى سۋ قۇيىلعان شىلاپشىنعا سالىپ قويىپتى. بٸر بٶلمەدە ەكٸ بٸردەي عارٸپ جان جاتقان سوڭ, جاعداي قايبٸر وڭسىن?! قارت انا تٸپتٸ الجىپ قالعان بولسا كەرەك: بٸزدٸڭ دابىر-دٷبٸر ەڭگٸمەگە سەلت ەتپەستەن مەڭٸرەۋ كەيٸپتە كٷبٸرلەپ ٶزٸمەن-ٶزٸ بٸردەمە ايتىپ وتىر. (بەلكٸم, دۇعا وقىپ وتىر). كەلٸنشەك تە, بٸز دە بۇل بٶلمەدەن شىققانشا اسىقتىق. نەگٸزگٸ ەڭگٸمە اس ٷيگە كٸرگەن سوڭ باستالدى. «ٷيلەرٸڭ قايدا, قانداي, قاي قاباتتا, جٶندەۋ بار ما, جوق پا, تەلەفون تارتىلعان با?», – دەگەن سەكٸلدٸ سۇراق-جاۋاپتار بٸتكەن سوڭ, كەلٸنشەك ەڭگٸمەنٸڭ توق ەتەرٸن ٶزٸ ايتتى: «جٸگٸتتەر, قولدارىڭنان كەلسە, بارىنشا تەز قيمىلداڭدارشى. كٶرٸپ تۇرسىڭدار عوي, ٷي قالانىڭ قاق ورتاسىندا بولعانىمەن, مەن ٷشٸن بۇل ٷي – قازٸر توزاق. انا وتىرعان اناسى 80-نەن اسىپ كەتكەن, اۋىرىپ ەلٸ وتىر. ونى باعىپ-قاعىپ, اس-اۋقاتىن ۋاقىتىلى بەرەتٸن مەنٸڭ شامام جوق. قاسىندا وتىرعان بالداقتى ادام – سونىڭ بالاسى, مەنٸڭ كٷيەۋٸم. بىلتىر اياعىن سىندىرىپ, سٷيەگٸ بٸتپەي اسقىنىپ كەتتٸ. بيىل دەرٸگەرلەر «سٷيەكتٸڭ راگى» دەپ جامان دياگنوز قويدى. ەندٸ ەرٸ كەتسە بٸر جىل ٶمٸرٸ يا بار, يا جوق. ەكٸ بٸردەي مٷگەدەكتٸ اسىرايتىن جايىم جوق. ەكٸ بٶلمەلٸ ٷيلەرٸڭە جالعىز بالاممەن بٸر ٶزٸم كٶشٸپ بارام. ال انا ەكەۋٸنە جەكەمەنشٸك جاتاقحانادان نە بولماسا تالعار جاقتان بٸر بٶلمەلٸ جەر ٷي ساتىپ الىپ بەرٸڭدەر. سوسىن ٶلگەنشە نە ٸستەيدٸ, ونى ٶزدەرٸ بٸلەدٸ. زەينەتاقىلارىنا تاماق ساتىپ الا ما, كٷتۋشٸ جالداي ما, ول جاعىن ٶزدەرٸ شەشەدٸ. ماعان تەز ارادا بۇل جەردەن كەتۋ كەرەك. ەڭ باستىسى, اجىراسىپ ٷلگەردٸم. تٷسٸندٸڭدەر عوي», – دەدٸ. بٸز تٷسٸنگەن بولدىق. سوسىن دالاعا شىعىپ, ەكەۋٸمٸز از-كەم ويلانىپ قالدىق.
– يە, – دەدٸ دوسىم, – قالانىڭ جاقسى جەرٸندە «ۇلى» حالىق تۇرادى دەگەن جاي سٶز-اۋ دەيمٸن, جەتٸسٸپ جاتقان بۇلار جوق. كەرٸسٸنشە, بۇلاردىڭ پروبلەماسىن شەشۋمەن بٸز اينالىسىپ كەتەيٸن دەپ تۇرعان سيياقتىمىز.
ەرتەسٸنە بٸز دالباسالاپ تالعار مەن ساياحاتتىڭ اينالاسىنان جەر ٷي ٸزدەپ بٸراز ساندالدىق. بٸراق جاعدايىن كٶرٸپ, جاعامىزدى ۇستادىق. جٷز پەتەرگە دالادا جالعىز دەرەتحانا. ىستىق سۋ جوق. قوقىس تٶگەتٸن جەشٸكتەرٸ اتام زاماندا تولىپ, اينالاسى تاۋ بوپ ٷيٸلٸپ جاتىر. ەكٸ بٶلمەلٸ ارزان ٷيدٸ رازۆيلكادان تاۋىپ تا الدىق. ارزان باعاعا قۋانا-قۋانا ساتىپ جٸبەرۋگە دايىن وتىر. بٸراق وسى ارادا ادامي پرينتسيپتەر كەدەرگٸ بولدى. دوسىم سوڭعى شەشٸم قابىلدار الدىندا ٷنسٸز وتىرىپ, ۇزاق ويلاندى. سوسىن بارىپ ماعان تٸل قاتتى:
– قالاي ويلايسىڭ, بٸز وسى جاقسى پەتەردٸ قولعا تٷسٸرۋ ٷشٸن ادامشىلىقتان اتتاپ بارا جاتقان جوقپىز با? اسىقپاي اقىلعا سالىپ ويلانايىقشى. بٸزدٸڭ ٷيگە بەزبٷيرەك كەلٸنشەك كٶشٸپ باردى دەلٸك. سوسىن بٸز جاڭا ٷيدٸ ٶز اتىمىزعا اۋدارىپ العان سوڭ, انا ەكٸ مٷگەدەكتٸ مەشينەگە سالىپ الىپ, مىنا ادام تٷگٸل, اڭ تۇرا المايتىن اۋدانعا ەكەپ تاستاپ كەتەمٸز. سوسىن 80-دەگٸ الجىعان كەمپٸر مەن جارتى جىل ٶمٸرٸ قالعان اۋرۋ بالاسى بۇل ارادا قايتٸپ كٷن كٶرمەك? بٸز ٶزارا ورىس, قازاق بوپ بٶلٸنگەنمەن, قۇدايدىڭ زاڭىندا ول جوق قوي. بٸلٸپ تۇرىپ اۋرۋ ادامداردى ايدالاعا تاستاپ كەتكەن سوڭ, زاۋالى بولماي قويمايدى. تٸپتٸ بٷكٸل زاۋال ولاردى بٸرٸنشٸ بوپ تاستاپ قاشقان كەلٸندەرٸنە بولادى دەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە جاڭا ٷيٸمدە بەرەكە بولا ما, جوق پا, ونى قۇداي بٸلەدٸ. نە دە بولسا, مەنٸڭ جٷرەگٸم قوبالجىپ, وسى ٸستٸ قۇپ كٶرٸپ تۇرعان جوق, – دەدٸ. مەن دە ونىڭ پٸكٸرٸن جاقتاپ: «يە, شىنىمدى ايتسام, كەشەدەن بەرٸ كەرٸ اپا مەن اۋرۋ بالاسى كٶزٸمنەن كەتپەي تۇرىپ الدى. دەل وسىلاردى كٶشٸرۋگە بٸز سەبەپ بولماي-اق قويساق قايتەدٸ», – دەدٸم. سونىمەن قول جەتٸپ تۇرعان ارزان پەتەردەن سانالى تٷردە باس تارتۋعا تۋرا كەلدٸ. ودان كەيٸن دە سابىلىپ تالاي ٷيدٸ ارالاپ شىقتىق. دەل ونداي سەتتٸ باسپانا كەزدەسپەدٸ. كەزدەسكەننٸڭ بەرٸندە بٸردەي پروبلەما بولىپ شىقتى. اۋرۋ اتا-انالارىنان قۇتىلا الماي وتىرعان مۇسىلمان ەمەس باۋىرلار. سٶيتٸپ جٷرگەندە بۇل شارۋا كٷزگە قالدى. كٷزگە دەيٸن قولدا بار اقشانى اعايىن-تۋىس قارىزعا سۇراپ تاۋىستى. قارىز قايتىپ بٸتەمٸن دەگەنشە ٷي مەن جەردٸڭ قىمباتتاۋى دەگەن جاڭا زامان باستالدى. سونىمەن ٷي اۋىستىرۋ 8 جىلعا دوعارىلدى. قالانىڭ ٸشٸندەگٸ مىنا سۇمدىقتى كٶزبەن كٶرگەن دوسىم اقىرىندا پەتەرٸن ساتىپ, قالانىڭ سىرتىنان جەر الىپ, ٷلكەن ٷي تۇرعىزىپ الدى.
