ەدٸلەتتٸ قازاقستان قۇرۋ ەلٸمٸزدٸڭ سايلاۋ سايلاۋ جٷيەسٸنە دە ٶزٸنٸڭ جاڭالىعىن الا كەلدٸ. 2022 جىلى ٶتكەن جالپى حالىقتىق رەفرەندۋمدا كونستيتۋتسييا مەن سايلاۋ تۋرالى زاڭناماعا ٸرگەلٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلٸپ, ەلٸمٸزدٸڭ سايلاۋ جٷيەسٸ زامان تالابىنا ساي جاڭارعان بولاتىن. جاڭا ٶزگەرٸستەر ەلدەگٸ دەموكراتييالىق پروتسەستەردٸ ٶرٸستەتٸپ, ازاماتتارعا ٶز تاڭداۋىن جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرگەنٸ بەلگٸلٸ.
سايلاۋ جٷيەسٸ قالاي جاڭعىردى?
قازاقستاندا سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكٸزۋ جۇمىستارىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى (وسك) جٷرگٸزەدٸ. وسك سايلاۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ اشىقتىعى مەن ەدٸلدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە جاۋاپتى ورگان. سايلاۋ ٷدەرٸسٸن باقىلاۋعا, سونىمەن قاتار حالىقارالىق باقىلاۋشىلاردىڭ قاتىسۋىنا رۇقسات بەرٸلەتٸنٸن دە ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. بۇل شارالار قازاقستانداعى سايلاۋ جٷيەسٸنٸڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەستٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
سايلاۋ ناۋقاندارىنىڭ اشىقتىعى مەن زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستاندا سايلاۋعا دايىندىق پەن ٶتكٸزۋ شارالارى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنادى. سايلاۋ كەزەڭٸندە ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارى ارنايى ەرەجەلەرمەن رەتتەلٸپ, داۋىس بەرۋ كٷنٸ بارلىق ٷگٸت جۇمىستارىنا تىيىم سالىنادى.
وسى رەتتە ەلٸمٸزدە ٶتەتٸن سايلاۋ ناۋقانى كەزٸندەگٸ ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىنىڭ قالاي جٷرەتٸنٸ از-كەم توقتالا كەتۋٸدٸ جٶن ساناپ وتىرمىز. سايلاۋ كەزەڭٸندەگٸ ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارى زاڭمەن قاتاڭ رەتتەلٸپ, تٷرلٸ كەزەڭدەردەن تۇرادى. ايتالىق, سايلاۋالدى ٷگٸت-ناسيحات ناۋقانى رەسمي تٷردە كانديداتتاردىڭ تٸركەلۋ كەزەڭٸ اياقتالعاننان كەيٸن باستالىپ, سايلاۋعا بٸر كٷن قالعاندا, ياعني «تىنىشتىق كٷنٸ» توقتاتىلادى. بۇل ەرەجەلەر سايلاۋ پروتسەسٸنٸڭ ەدٸلدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى تالاپ.
ٷگٸت جۇمىستارى رەسمي تٷردە تٸركەۋ كەزەڭٸنەن كەيٸن باستالىپ, داۋىس بەرۋ كٷنٸ الدىنداعى كٷنگە دەيٸن جالعاسادى. ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن زاڭدا بەلگٸلەنگەن مەرزٸمنەن تىس جٷرگٸزۋگە تىيىم سالىنادى. وسى رەتتە ٷگٸت-ناسيحات كەزەڭٸندە بارلىق پارتييالار مەن كانديداتتارعا تەڭ مٷمكٸندٸك بەرٸلۋٸ شارت. جارييالاناتىن اقپاراتتار ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ باقىلاۋىندا بولادى, ال سايلاۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن باقىلاۋشىلار مەن باق ٶكٸلدەرٸنە رۇقسات بەرٸلەدٸ. ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىنا جۇمسالاتىن شىعىندار قاتاڭ باقىلانادى. كانديداتتار مەن پارتييالار قارجىلىق ەسەپتەردٸ وسك-گە تاپسىرىپ, بارلىق قارجى كٶزدەرٸ مەن شىعىندار ەسەپكە الىنۋى تيٸس.
پارتييالار سايلاۋ كەزٸندە رەسۋرستاردى تيٸمدٸرەك پايدالانانتىن بولدى
2022 جىلعى رەفەرەندۋم كەزٸندە قازاقستاننىڭ سايلاۋ زاڭناماسىندا بٸرقاتار ماڭىزدى ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلگەنٸ بەلگٸلٸ. بۇل رەفورمالار ساياسي جٷيەنٸ دەموكراتييالاندىرۋعا جەنە سايلاۋ پروتسەسٸن بارىنشا اشىق ەرٸ ەدٸل ەتۋگە باعىتتالعانى انىق. نەگٸزگٸ ٶزگەرٸس رەتٸندە پرەزيدەنت ٶكٸلەتتٸلٸگٸ بٸر كەزەڭمەن شەكتەلگەنٸن ايتۋعا بولادى. مۇنداي ٸس-تەجٸريبە تمد ەلدەرٸ اراسىندا كەزدەسپەگەن ماڭىزدى قادام دەسەك بولادى. كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر بويىنشا پرەزيدەنتتٸڭ جاقىن تۋىستارىنا ساياسي لاۋازىمداردى يەلەنۋگە جەنە كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارۋعا تىيىم سالىندى. بۇل ٶزگەرٸس ساياسي ەۋلەتتەنۋدٸ بولدىرماۋ ماقساتىندا جاسالعانىن بٸلەمٸز.
سونىمەن قاتار 2022 جىلعى ٶزگەرٸستەر ماجوريتارلىق جٷيەنٸ ەنگٸزۋ ارقىلى مەجٸلٸس سايلاۋىن ارالاس جٷيەگە ٶزگەرتۋدٸ كٶزدەدٸ. دەپۋتاتتاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ پارتييالىق تٸزٸم بويىنشا, ال ەكٸنشٸ بٶلٸگٸ ماجوريتارلىق وكرۋگتەردەن تٸكەلەي سايلانۋعا مٷمكٸندٸك الدى. بۇل رەفورمالار جەرگٸلٸكتٸ مٷددەلەردٸڭ دە ەسكەرٸلۋٸنە ىقپال ەتكەنٸ سٶزسٸز.
ماڭىزدى ساياسي رەفورمالار اياسىندا ساياسي پارتييالاردى تٸركەۋ ٷشٸن قاجەتتٸ مٷشەلەر سانى 20 مىڭنان 5 مىڭعا دەيٸن ازايتىلۋى ٶتە ورىندى شەشٸم بولدى دەسەك بولادى. سونىمەن قاتار, ٶڭٸرلٸك ٶكٸلدٸكتەر سانى 600-دەن 200-گە دەيٸن قىسقاردى. بۇل ٶزگەرٸستەر جاڭا پارتييالاردىڭ قۇرىلۋىنا جول اشىپ, ساياسي قاتىسۋدى كەڭەيتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
وسىلايشا 2022 جىلى ٶتكەن رەفەرەندۋم ساياسي پارتييالاردىڭ جاندانۋىنا ايتارلىقتاي سەرپٸلٸس ەكەلدٸ. بۇل ٶزگەرٸستەر ساياسي پارتييالاردىڭ جاڭا قاتىسۋشىلارعا اشىق بولۋىنا جەنە ساياسي قاتىسۋدىڭ ارتۋىنا مٷمكٸندٸك جاساعانى سٶزسٸز. ەسٸرەسە, بۇل جاڭا يدەيالار مەن ٶزگەرٸستەردٸ قولدايتىن جاس ۇرپاق ٶكٸلدەرٸ ٷشٸن ماڭىزدى بولدى. پارتييا قۇرۋدىڭ وڭتايلانۋى ساياسي كەڭٸستٸكتە جاڭا ويىنشىلاردىڭ پايدا بولۋىنا جەنە ەرتٷرلٸ ساياسي كٶزقاراستاردىڭ كەڭٸنەن تالقىلانۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ.
پارتييالار ٶزدەرٸنٸڭ ناسيحات جۇمىستارىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى عانا ەمەس, ەلەۋمەتتٸك مەديا جەنە ونلاين پلاتفورمالار ارقىلى دا كەڭەيتە الدى. بۇل ەسٸرەسە, جاستار مەن قالالىق تۇرعىندار ٷشٸن ٶتە تيٸمدٸ. سەبەبٸ, ولار جاڭا پارتييالاردىڭ يدەيالارىن كەڭٸنەن تاراتىپ, كٶپشٸلٸكتٸڭ قولداۋىنا يە بولۋعا ىقپال ەتتٸ. سونىمەن قاتار, پارتييالارعا سايلاۋعا قاتىسۋعا قاجەتتٸ رەسۋرستاردى تيٸمدٸرەك پايدالانۋ مٷمكٸندٸگٸ بەرٸلدٸ.
2022 جىلعى رەفەرەندۋمنان كەيٸنگٸ بۇل ٶزگەرٸستەر ساياسي مەدەنيەتتٸڭ جاڭارۋىنا, حالىقتىڭ ساياساتقا بەلسەندٸ قاتىسۋىنا جەنە دەموكراتييالىق پروتسەستەردٸڭ نىعايۋىنا جول اشتى. وسىلايشا, ساياسي پارتييالار ٷشٸن جاڭا پەرسپەكتيۆالار اشىلىپ, ولاردىڭ جۇمىسى زاماناۋي تالاپتارعا ساي جاندانا تٷستٸ.
