وسىدان 10 جىل بۇرىن «انا تٸلٸ» تٸلشٸسٸمەن ساۋالداسقان ەمٸرجان قوسانوۆ اراعا ۋاقىت سالىپ پرەزيدەنت سايلاۋىنا تٷسەرٸن بولجاماعان بولار. ول تۇستا قوسانوۆ جسدپ قاتارىندا ەدٸ. ودان بەرٸ دە قانشاما سۋ اققانمەن, سول سۇحباتىنىڭ مەنٸ مەن مازمۇنى سولعىن تارتپاپتى. قوسانوۆتىڭ 10 جىل بۇرىنعى سۇحباتى مەن بٷگٸنگٸ ٶمٸردەن ەش ايىرماشىلىق تاپپاساڭىز, تاۋسىلماڭىز. سۇحباتتى جارييالاۋدىڭ سەبەبٸ سول-تۇعىن.
– ەمٸرجان اعا, پارلامەنت سايلاۋىنان بەرٸ دە بٸراز ۋاقىت ٶتتٸ. «نۇر-وتان» پارتيياسىن بيلٸكتٸڭ قولبالاسى دەپ قانشا سىناپ-مٸنەسەك تە, كٷن ٶتكەن سايىن دٷبٸرٸ كٷشەيٸپ كەلە جاتقان سەكٸلدٸ. كەرٸسٸنشە, «حالىقشىلمىز» دەپ جٷرگەن وپپوزيتسييالىق پارتييالاردىڭ ٷنٸ نەگە بەسەڭ? وپپوزيتسيياعا حالىقپەن جۇمىس ٸستەۋگە قۇلىقسىز, ولارعا حالىق ەمەس, بيلٸك پەن جايلى ورىن عانا كەرەك دەۋشٸلەرگە ٶزدەرٸڭٸزدٸ جىعىپ بەرٸپ وتىرگان جوقسىزدار ما?
– سايلاۋ كەزەڭٸ – ٶز زاڭدىلىعى بار ەرەكشە كەزەڭ. كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸ تانىلاتىن دا, كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن تانىتاتىن دا وسى تۇس.
سوندىقتان «ابىلايدىڭ اسىندا شاپپاعاندا... » دەپ, كەزٸ كەلٸپ تۇرعاندا قاي پارتييا بولسىن قامشىنى اياماي باسىپ قالادى.
ونىڭ ٸشٸندە «اققا قۇداي جاق» دەپ, «اللالاپ» ەلٸنە قاراپ شاباتىندار دا, ەلٸنە قاراماي ەلەك بولاتىندار دا بار. قاراپ شاباتىندار – ٶزٸنە جەنە حالىققا سەنەدٸ, قاراماي شاباتىندار مەرە الدىندا ٶزگەنٸ توبىقتان قاعش, ٶزٸن شىلبىردان سٷيرەپ ٶتكٸزەتٸن كٶكەسٸنە سەنەدٸ.
قاي پارتييا بولسىن سايلاۋشىلارعا ٶز تۇعىرناماسىن جەتكٸزٸپ, ونىڭ قولداۋىنا يە بولۋ ٷشٸن بارىن سالادى, ەل ارالاپ, اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ٷگٸت-ناسيحات جٷرگٸزەدٸ.
ونىڭ ٷستٸنە قازٸرگٸ زاماننىڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالعان «ساياسي تەحنولوگييا», «پيار» دەگەن بار. بۇلار – سايلاۋ كەزٸندەگٸ ساياسات تٸلٸ. سول سەبەپتٸ قالاسا دا, قالاماسا دا ساياسي پارتييالار سول ساياسات تٸلٸمەن سٶيلەۋگە مەجبٷر.
ەرينە مۇنداي سايلاۋالدى قام-قارەكەت بىلايعى كەزەڭدەرمەن سالىستىرعاندا, قىزۋ دا قاربالاسقا تولى بولاتىنى سٶزسٸز. ونداي ايىرماشىلىققا تٷسٸنٸستٸكپەن قاراۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. بٸراق ساياساتتا سىرتتاي سايابىر بولعانمەن, ٸشتەي سايابىر بولمايدى. ساياسي كٷرەستٸڭ كٶزگە كٶرٸنە بەرمەيتٸن تۇستارى, باسقا دا ەدٸس-تەسٸلدەرٸ كٶپ.
ال, ەندٸ, تەك قانا جايلى ورىن كەرەك بولسا, باياعىدا-اق استانا جاقتا جٷرەر ەدٸك قوي. شىنىن ايتقاندا, ونداي شاقىرۋلار اراگٸدٸك بولىپ تا تۇرادى. ول دا ساياسي ويىنداعى استىرتىن جٷرٸستەردٸڭ بٸرٸ. ەسٸرەسە, سايلاۋلار مەن سوتتاۋلار الدىندا جيٸلەپ كەتەدٸ ونداي بايلانىستار.
مەنٸڭ دە, مەنٸڭ دەموكراتتار ساپىنداعى ەرٸپتەستەرٸمنٸڭ دە ماڭدايىنا «عۇمىر بويى وپپوزيتسييادا جٷرسٸن» دەپ جازىلىپ قويماعان شىعار. زامان دا ٶزگەرەر, بيلٸك تە ٶزگەرەر. مەملەكەتتٸك قىزمەتكە دە شىنىمەن حالىقتىڭ قامىن ويلايتىن ازاماتتار كٶپتەپ كەلەر.
ساياسي جٷيەنٸ قانشاما سىناساق تا, سول جٷيەدە قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن, ەلٸ مەن ۇلتىنا جاناشىر بٸرتالاي ازامات بار ەكەنٸن مويىنداۋ كەرەك. ولاردىڭ تٷر-تٷسٸن حالىق جاقسى بٸلەدٸ. ەگەر دە شىنايى ساياسي رەفورمالار قولعا الىنسا, ولاردىڭ دا قاتارى مولايا تٷسەر ەدٸ.
ال «حالىقپەن جۇمىس ٸستەۋگە قۇلىقسىز» دەگەنگە كەلسەك... ەرينە, قالىڭ كٶپشٸلٸككە, ەسٸرەسە, اۋىلداعى اعايىنعا ويىمىزدى, قوعامداعى قۇبىلىستارعا بالاما كٶزقاراسىمىزدى جەتكٸزۋ بٸزگە وڭاي بولىپ جاتقان جوق. قۇلقىمىزدىڭ جوقتىعىنان ەمەس, مٷمكٸندٸگٸمٸزدٸڭ جوقتىعىنان. ونىڭ وبەكتيۆتٸ دە, سۋبەكتيۆتٸ دە سەبەپتەرٸ بار. ٶزگەنٸڭ كٷبٸرٸن دٷبٸرگە اينالدىرىپ جاتقان تەلەارنالار بٸزگە كەلگەندە, ەسٸگٸن ايقارا اشىپ: «كەل, ەفيرگە شىعا قوي» دەپ وتىرعان جوق.
جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ شەنەۋنٸكتەردٸڭ شولاق بەلسەندٸلٸگٸ بٸرٸنەن بٸرٸ ٶتەدٸ. بٸراق حالىقتىڭ كٶزٸ اشىق: ول بيلٸكتٸڭ دە, بٸزدٸڭ دە ٶتٸرٸگٸمٸز بولسا, سٶزٸمٸز بەن ٸسٸمٸز جاناسپاي جاتسا, لەزدە سەزە قويادى.
ٶزٸمٸزدەن دە كٸنە جوق ەمەس. وسى باعىتتاعى جۇمىسىمىزدى جەتٸلدٸرە تٷسۋ كەرەكتٸگٸن سەزەمٸز. سايلاۋعا قاتىسۋ – بٸزدٸڭ جٷمىسىمىزدىڭ بٸر عانا بٶلٸگٸ. نەگٸزگٸ ماقساتىمىز – حالىقتىڭ ساياسي مەدەنيەتٸن كٶتەرۋ, قالىڭ بۇقاراعا ٶز قۇقى مەن بوستاندىقتارىن تالاپ ەتە بٸلۋدٸ ۇعىندىرۋ.
– ٷلكەن ساياسات «ٷلكەن» اقشاسىز جٷرمەيدٸ. ٶتكەن پارلامەنت سايلاۋىندا «نۇر وتان» پارتيياسى مەن وپپوزيتسييالىق جسدپ پارتيياسىنىڭ سايلاۋ قورىنداعى قارجى كٶلەمٸ ٶزگەلەردەن قارا ٷزٸپ, دارا شىقتى. قىرۋار اقشانى وپپوزيتسييا قايدان الىپ وتىر?
«شەتەلدٸك ۇيىمدار استىرتىن قارجىلاندىرادى, وتاندىق الپاۋىتتار تاسادا جاتىپ, قولتىقتان دەمەيدٸ, ونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸڭ ەلدە شىنايى دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردىڭ ورنىعۋىنا مٷددەلٸلەر دە, بەلگٸلٸ بٸر ادامدى پارتييا كٶسەمٸ ەتۋ ارقىلى بيلٸكتٸ قولعا تٷسٸرگٸسٸ كەلەتٸندەر دە بار» دەيتٸن جورامالداردا قيسىن بار ما?
– «اقشانى قايدان الدىڭ?» دەگەن سۇراقتى بٸزدەن گٶرٸ, بٸزدٸڭ قارسىلاستارىمىزعا قويعانىڭىز دۇرىس بولار. ٶيتكەنٸ بٸز قايدان الساق تا, ۇرلاپ الماعانىمىز انىق.
ەگەر بٸز ۇرلاساق, ەنشەيٸندە سىنىققا سىلتاۋ تاپپاي وتىرعاندار بٸر-اق كٷندە ەشكەرەلەپ, «ۋا, حالايىق, مىنالار ۇرى» دەپ, ايداي ەلەمگە پاش ەتەر ەدٸ. ەلٸمٸزدە ساياسي پارتييالارعا شەتەلدەن قارجىلىق كٶمەك الۋعا زاڭ جٷزٸندە تىيىم سالىنعان. دۇرىس, ٶيتكەنٸ ٶز ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعىن مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعىلار ەمەس, ٶزٸمٸز انىقتاۋىمىز كەرەك.
باسقاسىن بٸلمەيمٸن, دەل بٸزدٸڭ جسدپ ەشبٸر بانكتٸڭ, نە وليگارحتىڭ شىلاۋىندا جٷرگەن جوق. بٸزدٸڭ قولداۋشىلارىمىز قاراپايىم حالىق, شاعىن جەنە ورتا بيزنەس.
سوندىقتان دا قالتاسى قالىڭ توپتاردىڭ مٷددەسٸنە ساي كەلمەيتٸن جايتتاردى, مەسەلەن, ٸرٸ كاپيتالعا يە وليگارحتاردى تەجەپ, ەكونوميكاعا مەملەكەتتٸك رەتتەۋ مەحانيزمدەرٸن ەنگٸزۋ, حالىقتى سٷلٸكتەي سورىپ وتىرعان مونوپوليستەردٸ تەۋباسىنا كەلتٸرۋ سەكٸلدٸ شىمبايعا باتار شىندىقتى ەشكٸمنەن يمەنبەي ايتىپ جٷرمٸز. مۇنداي ٶتكٸرلٸك بيلٸككە عانا ەمەس, دەموكرات اتاعىن جامىلعىسى كەلەتٸن كەيبٸرەۋلەرگە دە جاعا قويمايتىنىن بٸلەمٸز.
ٶز باسىم بيزنەستە جٷرٸپ, ٸشتەي تىنىپ, ەدٸلەتتٸ كٶكسەپ جٷرگەن كٶپ ازاماتتى تانيمىن. سٸز بەن بٸزگە بەلگٸلٸ سەبەپتەرمەن ولار بيلٸككە اشىقتان-اشىق سىن ايتا المايدى. بەلكٸم, ولار بٸزگە قول ۇشىن بەرۋ ارقىلى اڭساعان ماقساتتارىنا جەتۋگە ٷمتىلاتىن دا شىعار.
ال كٶسەمدٸككە كەلسەك. ساياسي قىزمەتتٸڭ بٸر شارتى بەلگٸلٸ بٸر تۇلعانىڭ ازاماتتىق بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ ٶزگەلەردەن ەرەكشەلەنۋٸ. وسى جاعىن بەز بٸرەۋلەر جالپى پروتسەسس مۇراتتارى ٷشٸن ەمەس, جەكە باسىنىڭ قامىنا پايدالانىپ, ەل كٶزٸنە قوراش كٶرٸنەتٸنٸ راس.
مٷمكٸن سوندىقتان دا بٸزدٸڭ كەيبٸر ەرەكەتتەرٸمٸز «كٶسەمشٸلدٸكتٸ كٶكسەۋشٸلٸك» سيياقتى كٶرٸنەر.
قايتالاپ ايتايىپ, ەڭ باستى سىنشى – حالىق. قىرۋار قارجى جۇمساپ, جەكە ۇيىمنىڭ باستىعى بولىپ, قونجيىپ وتىرا قالۋعا بولادى. ونداي مىسالدار جەتٸپ جاتىر. الايدا كٶسەمشٸلدٸكتٸ قولدان جاساۋعا بولسا دا, كٶسەمدٸك ساتىلمايدى!
– وپپوزيتسييا بيلٸكتٸ, بيلٸك وپپوزيتسييانى سىناسا دا, ۇلت مەسەلەسٸنە كەلگەندە ەكەۋٸنٸڭ دە ۇستانىمى ەگٸز قوزىداي ۇقساس بولاتىنى قالاي? «كٶپتٸلدٸ», «كٶپدٸندٸ» سايلاۋشىلاردان ايىرىلىپ قالماس ٷشٸن قازاق حالقىنىڭ مٷددەسٸن ەلەمەۋ قاشانعا دەيٸن جالعاسادى?
– يە, وسى ۋاقىتقا دەيٸن ساياسي پارتييالار «قازاق مەسەلەسٸن» اشىق كٶتەرە العان جوق.
كەرٸسٸنشە, بيلٸك پارتييالارى قازاقستانداگى ورىس مەسەلەسٸن كٶتەرگەنٸ, ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ جٶنٸ وسى دەپ, ورىستٸلدٸ ەلەكتوراتتىڭ كٶڭٸلٸن اۋلاعانى ەسٸڭٸزدە شىعار. بۇل دا ساياسي تەحنولوگييانىڭ بٸر تٷرٸ.
ۇلت مەسەلەسٸ, سٶز جوق, شەتٸن مەسەلە. «ۋرالاپ» ۇرانداتقانمەن دٷنيە اياق استىنان ٶزگەرٸپ كەتپەيدٸ. «مۇسىلمان بولماق ەستە-ەستە» دەگەندەي, «اقىرىپ تەڭدٸك سۇرايتىن كٷن» دە الىس ەمەس.
مەنٸڭشە, زامان دا, قوعام دا ٶزگەردٸ. ەڭ باستىسى, قازاق ۇلتىنىڭ ٶزگەدەن ٶزگەشە تٶل مٷددەلەرٸ بار ەكەنٸنە باسقالاردىڭ دا كٶزٸ جەتە باستادى. مەسەلەن, الماتى قالاسىنداعى قازاق گيمنازيياسىندا وقيتىن كٸشكەنتاي قىزىمدى اپارعاندا مەن سول مەكتەپكە بالالارىن وقىتىپ جٷرگەن باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸن جيٸ كٶرەمٸن.
سوڭىڭ بٸرەۋٸنٸڭ ماعان: «بولاشاق قازاق تٸلٸندە عوي. ٶزٸم تولىق ٷيرەنە الماسپىن, جاس كەلٸپ قالدى. ال بالام قازاق تٸلٸندە سۋداي اعىپ تۇرۋى تيٸس! سوندا عانا مەن ەكە رەتٸندە ونىڭ بولاشاعىنا سەنٸمدٸ بولامىن!», – دەگەنٸ بار-دى. بۇل – قازاقستان سەكٸلدٸ ەرەكشە ۇلتتىق تاريحى بار مەملەكەت ٷشٸن ٶتە-مٶتە ماڭىزدى جايت.
جالپى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸ «كٶپتٸلدٸ», «كٶپدٸندٸ» ەلدەر قاتارىنا قوسىپ, ونى حالىق ساناسىنا سٸڭٸرۋدٸڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. بۇل تٸركەستەردٸ – كەشەگٸ ناقتى ۇلتتىق تۇعىرى جوق «سوتسياليستٸك ينتەرناتسيوناليزم» يدەولوگيياسىنان قالعان سارقىنشاق دەپ بٸلەمٸن.
قاتىپ-سەمٸپ قالعان جاساندى ساياسي ۇرانداردى قوياتىن ۋاقىت جەتتٸ. ۇلت ساياساتىن, XXI عاسىرداعى قازاق حالقىنىڭ ٶز ەلٸندەگٸ ورنىن انىقتاپ الۋ جولىندا بٸزگە ەڭ ەۋەلٸ جاڭا ساياسات, ەل باسشىلىعىنىڭ ساياسي ەرٸك-جٸگەرٸ كەرەك! «ۇلتىم!» دەپ بيلٸك تە, بٸز دە از ايتىپ جٷرگەن جوقپىز.
بٸراق بٸر نەرسە ايقىن – قازاق مەسەلەسٸ تەك قانا تٸل مەن تاريحقا, مەدەنيەت پەن رۋحاني مەسەلەلەرگە تٸرەلمەيدٸ! ول مەسەلەنٸڭ اياسى اناعۇرلىم كەڭ.
– قازاقستاندىق وپپوزيتسييانىڭ ورتاق ۇستانىمى نەمەسە يدەياسى بار ما?
– قازاقستاندىق وپپوزيتسييا دا كەز كەلگەن قوعامدىق قٷرىلىم سەكٸلدٸ بٸركەلكٸ ەمەس. قوعامنىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولعاندىقتان, بارشاعا تەن جاقسىلىقتار دا, كەمشٸلٸكتەر دە ونىڭ بويىنان تابىلارى حاق.
بٸزدٸڭ قاتارىمىزدا سولشىل دا, وڭشىل دا, تسەنتريستەر دە بار. بۇل – زاڭدى نەرسە. مەسەلەن, بٸز ۇستانىپ وتىرعان سوتسيال-دەموكراتييالىق يدەيانىڭ باسقا پارتييالاردىڭ باعدارلاماسىنا ۇقسامايتىن, كەيدە كەرەعار تۇستارى از ەمەس. الايدا بۇل – «دەموكراتييالىق كٷشتەر ىردۋ-دىردۋ» دەگەن سٶز ەمەس. كەرٸسٸنشە, يدەيالىق الۋانتٷرلٸلٸك – بٸزدٸڭ بايلىعىمىز. ياعني, دەموكراتييا مۇراتتارىن قولداۋشىلاردىڭ جالپى قاتارىن كٶبەيتە تٷسۋگە مٷمكٸندٸك ارتادى. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ ورتاق ماقسات بٸرەۋ جەنە بارشامىز سونىڭ ماڭىنا توپتاسقانبىز. ول – ەلدەگٸ ساياسي جٷيەنٸ ودان سايىن دەموكراتييالاندىرۋ, شىنايى حالىق بيلٸگٸنە قول جەتٸكٸزۋ.
– وپپوزيتسييالىق باسىلىمداردى وقىساق, وپپوزيتسييادا كەمشٸلٸك جوق سيياقتى. ارتىقشىلىعى قايىسى?
– كەمشٸلٸكسٸز ەشنەرسە جوق. جاندى جاراتىلىم بولعاندىقتان بٸزدە و جاعى دا جەتەدٸ. مەسەلەن, ٶز يدەيالارىمىزدى اۋىل-ايماقتارعا جەتكٸزۋ, قالىڭ بۇقارامەن تىعىز جۇمىس ٸستەۋ جاعى بٸزدە اقساپ جاتىر. جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ كادرلارىمىز دا كەيدە كٶڭٸلدەن شىعا بەرمەيدٸ. ساياساتتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا بويلاي بەرمەيتٸن اعايىنعا بٸزدٸڭ بٸرٸگٸپ, سوسىن بٶلٸنٸپ جاتۋىمىز دا تٷسٸنٸكسٸزدەۋ بوپ جاتادى.
ال ارتىقشىلىعىمىزدى تٸزبەلەمەي-اق قويايىن. ماقتانۋ ەدەتٸمدە جوق. ەل ٶزٸ ايتار.
تەك قوسارىم مىناۋ:
ەدٸلەتتٸكتٸ, ەركٸندٸكتٸ مۇرات ەتكەن بٸزدٸڭ سٶزٸمٸز قايمانا حالىقتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعىپ جاتىر.
تٷپتەپ كەلگەندە, شىندىق بٸزدٸڭ جاقتا.
سايلاۋ ەدٸل دە اشىق ٶتسە; بارلىق دەڭگەيدەگٸ ەكٸمدەر سايلانىپ, جوعارعى جاقتاعى باستىقتارىنىڭ الدىندا دٸردەكتەمەي, سايلاۋشىلارىمەن ساناسىپ, قىزمەت اتقارسا; سوتتاردى دا حالىق ٶزٸ تٸكەلەي سايلاپ السا; مەملەكەت ەكونوميكاداعى رٶلٸن كٷشەيتسە; باعا مەن تاريفتەردٸڭ رەتسٸز ٶسۋٸ توقتاتىلسا; جەراستى بايلىعىنان تٷسكەن تابىس ات تٶبەلٸندەي وليگارحتار مەن شەنەۋنٸكتەردەن حالىققا قايتارىلسا, سٶيتٸپ, جىلدان جىلعا ۋشىعىپ بارا جاتقان ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر تەزٸرەك شەشٸلسە; جاستارىمىزدىڭ جوعارى بٸلٸم الۋى تەگٸن ەرٸ ساپالى بولسا; بٸرٸنشٸ كەزەكتە كٶرسەتٸلەتٸن مەديتسينالىق كٶمەك تە تەگٸن بولسا; سٶز بوستاندىعىنا شەكتەۋ قويىلماسا دەگەن ۇسىنىستاردى تالاي جىلدان بەرٸ ايتىپ كەلە جاتىرمىز.
وسى يدەيالارىمىزعا كٸم قارسى بولا الادى?
بٸزدٸڭ تاعى بٸر ارتىقشىلىعىمىز – قاتارىمىزداعى ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ ساپاسى. بٸزدە جوعارىداعى باستىق نە ايتادى دەگەن پسيحولوگييا اتىمەن جوق. شىنايى دەموكراتييالىق, بٸر-بٸرٸمەن تەرەزەسٸ تەڭ قارىم-قاتىناس. مۇنىڭ ٶزٸ شەنگە تابىنۋدان ارىلا الماي جٷرگەندەر ٷشٸن ٷلكەن مەكتەپ. قوعام دا سولاي ٶزگەرۋٸ تيٸس.
– تەۋەلسٸز قازاقستان تاريحىندا وپپوزيتسييا مەن بيلٸك اراسىندا استىرتىن كەلٸسٸمدەر جاسالعان كەزدەر از بولماعان سيياقتى. قازٸرگٸ وپپوزيتسييا قولىندا بيلٸككە ىقپال ەتەتٸندەي تەتٸكتەر قالمادى دەسەك تە, سونداي كەلٸسٸمدەر ەلٸ دە جٷرٸپ جاتقان بولار?
– كەز كەلگەن ٶركەنيەتتٸ مەملەكەتتە وپپوزيتسييانىڭ بيلٸككە ىقپال ەتۋ جولدارىنىڭ بٸرٸ – پارلامەنت سەكٸلدٸ سايلانبالى ورگاندارعا ەنٸپ, سونىڭ ساناتىندا ٶز ويىن جٷزەگە اسىرۋ.
ٶكٸنٸشتٸسٸ, ٶتكەن سايلاۋ بٸزگە بٸرپارتييالىق مەجٸلٸستٸ الىپ كەلدٸ دە, بٸزدٸ ونداي مٷمكٸندٸكتەن ايىرىپ وتىر. بٸزدٸڭ مەلٸمدەمەلەرٸمٸزگە بيلٸك اسا قاتتى قٷلاق اسىپ جاتقان جوق.
ەندٸ بٸزدە نە قالدى? تٸكەلەي حالىققا جٷگٸنٸپ, ىقپال ەتۋ عانا! سول جۇمىسپەن اينالىسىپ جاتىرمىز قازٸر.
ال استىرتىن با, جارييا ما, كەلٸسسٶزدەر بولىپ تۇرادى. ول دا بولسا, ساياسي كٷرەستٸڭ بٸر ەدٸسٸ. تەك, ەيتەۋٸر, سول ەڭگٸمەلەر بارىسىندا كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋشٸلەر حالقىنا جارييا ەتكەن ماقسات-مۇراتتارىن تەرك ەتپەسە بولعانى. ەيتپەسە, وپپوزيتسيلىق تٸرلٸكتٸڭ قيىندىعىنا شىداماي, كەشەگٸ ەرٸپتەستەرٸن ساتىپ كەتٸپ, بيلٸكتٸڭ شاشباۋىن بٸرجاقتى كٶتەرٸپ كەتكەندەر دە جوق ەمەس قوي.
– وپپوزيتسييا مەن بيلٸك قانداي جاعدايدا مەمٸلەگە كەلەدٸ? «ٶتكەندٸ قازبالامايىق, الدا قاتەلەسپەيٸك» دەگەن ورتاق تۇجىرىم نەمەسە يدەيا تٶڭٸرەگٸندە توپتاسىپ, ساياسي پروتسەستٸ جاڭا پاراقتان» باستاۋعا بولماي ما?
– ورتاق مەمٸلەنٸڭ فورمۋلاسىن ٶزٸڭٸز ايتىپ وتىرسىز عوي!
كەز كەلگەن مەمٸلە ەكٸ جاقتىڭ نيەتٸن قاجەت ەتەدٸ.
بيلٸك وپپوزيتسييانىڭ ٶمٸر سٷرۋگە قاقى بار ەكەنٸن تٷسٸنسە. ونىڭ پٸكٸرلەرٸنە قۇلاق اسسا, قۇندىسىن قاجەتٸنە جاراتسا. ەلدەگٸ ساياسي جٷيەنٸ ودان سايىن دەموكراتييالاندىرۋعا قادام جاساۋعا ەزٸر ەكەنٸن دەلەلدەسە.
ال وپپوزيتسييا بيلٸك پەن ونىڭ ينستيتۋتتارىن تولىقتاي جوققا شىعارماسا, ونىڭ كەمشٸلٸكتەرٸمەن قاتار, جەتٸستٸكتەرٸن دە مويىنداۋدان قاشپاسا. قوعامدى, قالا بەردٸ, ٶمٸرٸمٸزدٸ تٷبەگەيلٸ جاڭارتۋ جٶنٸندەگٸ باستى پرينتسيپتەرٸمٸزدەن اينىماي, ولاردى ساياسي بەسەكەدە تاباندى تٷردە قورعاي وتىرىپ, قوعامدىق ديالوگقا دايىن ەكەنٸمٸزدٸ كٶرسەتە بٸلسەك, مەمٸلە دەگەن سول ەمەس پە?
ەلگە شىنايى دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى ورناتۋ جولىندا ورتاق شارۋا بولسا, نەگە بٸرلەسٸپ اتقارماسقا? مەسەلەن, جاقىندا قازاقستان ەقىٷ-عا 2010 جىلى تٶراعا بولاتىنى تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. ٶتە دۇرىس شەشٸم, وسىناۋ بەدەلدٸ حالىقارالىق ۇيىمنىڭ تٶرٸندە ەلٸمٸزدٸڭ كٶك بايراعى جەلبٸرەپ تۇرگانى بارشاعا ماقتانىش ەمەس پە?
ولاي بولسا, مادريدتە سٶيلەگەن سٶزٸندە سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ م.تەجين مىرزا جارييالاعان جوسپاردىڭ تٶڭٸرەگٸندە نەگە بٸرلەسٸپ جۇمىس اتقارماسقا? شەشٸنگەن سۋدان تايىنباس. «سايلاۋ تۋرالى», «باق تۋرالى», «ساياسي پارتييالار تۋرالى» زاڭداردى نەگە بٸرگە ٶزگەرتپەسكە? كەلٸسٸپ پٸشكەن تون كەلتە بولمايدى.
ەرەكشە نازار اۋدارار مەسەلە مىنادا: ەقىۇ-عا تٶراعالىق ەتۋ مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن تەك قانا ماقتانىش ەمەس, بۇرىن-سوڭدى بولىپ كٶرمەگەن وراسان زور جاۋاپكەرشٸلٸك. ەندٸگٸ جەردە بٷكٸل ەلەمنٸڭ نازارى بٸز جاققا اۋماق. ەگەر دە ەقىۇ-نىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىنا ساي بولماي, ساياسي رەفورمالارىمىز جەتكٸلٸكسٸز بولىپ جاتسا, ۇياتتىڭ كٶكەسٸ سوندا بولادى.
مەنٸڭشە, قازاقستاننىڭ بەدەلٸن ويلايتىن بارشا ازاماتگار – شەنەۋنٸكتەر بولسىن, بٸز بولايىق – وسى بٸر جايت تۋرالى مىقتاپ ويلانعانىمىز دۇرىس!
– «وپپوزيتسييا بيلٸككە كەلسە, بايلىقتى قايتا بٶلٸس باستالادى, بەيبەرەكەتسٸزدٸك ورىن الادى» دەيتٸن ٷرەيدٸ قالاي تارقاتاسىز?
– بٸزدٸڭ باعدارلامامىزبەن مۇقييات تانىسىپ شىعىڭىز. وندا بٸرەۋدٸڭ مەنشٸگٸن تارتىپ الايىق, كەمپەسكەلەيٸك, ەلدٸ استىن-ٷستٸنە شىعارايىق دەيتٸن باپتار بار ما? ونىڭ بەرٸ – بٸزدٸڭ وپپونەنتتەرٸمٸزدٸڭ ويدان شىعارعانى. ماقساتتارى ايقىن: بٸزدٸ ەلگە مەيلٸنشە قۇبىجىق رەتٸندە كٶرسەتٸپ, بٸزدەن حالىقتى ٷركٸتۋ! ونداي قۇيتىرقىلىق كەي جەردە جەمٸسٸن بەرٸپ جاتقانى دا راس.
مٸنە وسىندايلارگا جول بەرمەۋ, ەلٸمٸز ٶركەنيەتتٸ جولمەن دامۋ ٷشٸن بٸزگە ٶركەنيەتتٸ قوعامدىق ٶمٸر زاڭدارى قاجەت. بيلٸك پەن وپپوزيتسييا اراسىندا ٶركەنيەتتٸ, بٸر-بٸرٸن مويىنداۋ پرينتسيپتەرٸنە نەگٸزدەلگەن قارىم-قاتىناس ورناۋى تيٸس.
بەرٸمٸز دە وسى ەلدٸڭ تٷلەگٸمٸز. بەرٸمٸز دە وتانىمىزعا جاقسىلىق تٸلەيمٸز. بەلكٸم, سول يگٸ ماقساتقا جەتۋ جولدارى تۋرالى ٷعىمىمىز ٶزگەشەلەنەتٸن شىعار. وعان دا تٷسٸنٸستٸكپەن قاراعانىمىز ابزال.
مەن بٸر نەرسەدەن قاتتى قورقامىن. قازٸر بٸزدە جوسپارلى ەكونوميكا دەۋٸرٸنەن كەيٸن الاس-قاپاستا ەل بايلىعىن بٸر توپتىڭ قولىنا بەرە سالعان «جابايى كاپيتاليزمنٸڭ» بارىنشا «ٶركەندەگەن» كەزەڭٸ.
«فوربس» جۋرنالدارىنىڭ تٶرٸندە ورنىن ويىپ العان دوللارلىق ميللياردەرلەر بار ەكەن ەلدە!
ال ٷلكەن اقشا ٷلكەن تەبەتتٸ اشادى. ەسٸرەسە, ساياساتتا, بيلٸككە ۇمتىلىستا. قاناعات ۇمىتىلادى. سوندىقتان دا ول قالتالىلار قولدا بار بايلىعىن مٸسە تۇتپاي, ٶز باسپاسٶز قۇرالدارىن جابدىقتاپ, ٶز پارتييالارىن قۇرا باستايدى. كەيبٸرٸ تٸپتٸ «دەموكراتتار» قاتارىنا ەنٸپ الىپ, «اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا» پرينتسيپٸن ۇستانۋى دا مٷمكٸن.
مٸنە, مەن وسىناۋ «توپتىق وپپوزيتسييادان» قورقامىن! ٶيتكەنٸ, قولىندا ميللياردتارى بار بايلار قارا باسىنىڭ قامى ٷشٸن, اقشاسى ٷشٸن, مەنشٸگٸ ٷشٸن جالپىحالىقتىق مٷددەلەردٸ تەرك ەتە سالۋى مٷمكٸن! قۋىرداقتىڭ كٶكەسٸن سوندا كٶرەتٸن بولامىز!
سوندىقتان دا بٸزگە توپتىق, جەكەباستىق وپپوزيتسييا ەمەس, جٷيەلٸ تٷردەگٸ يدەيالىق وپپوزيتسييا قاجەت. جەكە قارجىلىق توپتىڭ ەمەس, بارشاعا بٸردەي دەموكراتييالىق مۇراتتار تٶڭٸرەگٸندە بٸرٸككەن كٷش كەرەك.
ونىڭ ۇستانىمدارى مەيلٸنشە انىق ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ: بيلٸكتٸ حالىققا قايتارۋ, قوعام ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق سالالارىڭدا ەدٸلەتتٸلٸك زاڭدارىن ورنىقتىرۋ.
قارسى پٸكٸر ايتۋشىلارعا الا كٶزبەن قارايتىن بيلٸكتٸڭ دە دەل وسى جايتتى تٷسٸنەتٸن كەزٸ كەلدٸ دەپ ويلايمىن.
سۇحباتتاسقان, اسىلحان ماماشۇلى,
2008 جىل
