كەسٸپوداق ۇيىمدارى جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدا ٷلكەن رٶل اتقارادى. كەسٸپوداق ۇيىمدارى ەلەۋمەتتٸك قۇبىلىس رەتٸندە ەكٸ عاسىردان استام ۋاقىت بويى ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقان, تەك بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت كەزەڭٸندە مازمۇنى بويىنشا ٶزگەرٸپ وتىراتىن قىزمەت پەن قۇرىلىم. ولار, العاشىندا ۇجىمنىڭ قۇقىقتارى مەن مٷددەسٸن قورعاۋ ٷشٸن جۇمىسشىلار ۇيىمى رەتٸندە پايدا بولدى. ال بٷگٸندە كەسٸپوداق ۇيىمدارىنىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸزدٸڭ ەڭبەكشٸلەرٸنٸڭ قۇقىعى قورعالىپ وتىر.
ەگەر جۇمىس بەرۋشٸ مەن قىزمەتكەردٸ تاتۋلاستىرۋ رەسٸمدەرٸ ارقىلى ۇجىمدىق ەڭبەك داۋى شەشٸلمەسە, كەسٸپوداق ۇيىمدارى ەرەۋٸل ٶتكٸزۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداۋعا قۇقىلى.
قازاقستاندا جۇمىسشىلاردىڭ ەرەۋٸلٸ تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ جٷيەلٸ تٷردە ٶتكٸزٸلٸپ كەلەدٸ. 1990-شى جىلدارى ەرەۋٸل ٶتكٸزۋگە ەكونوميكالىق داعدارىس پەن جٸٶ-نٸڭ 13 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەۋٸنەن تۋىنداعان جاپپاي قىسقارتۋلار مەن جالاقىنىڭ تٶلەنبەۋٸ سەبەپ بولدى. الايدا ەرەۋٸلدەر كەسٸپورىنداردىڭ جابىلۋى مەن ادامداردىڭ جۇمىسسىز قالۋىن توقتاتا المادى, سالدارىنان ەلدە جۇمىسسىزدىق پايدا بولدى.
سول جىلدارى مەملەكەت ەرەۋٸلگە قاتىسۋشىلارمەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋگە دايىن بولىپ, تەۋەلسٸز كەسٸپوداق ۇيىمدارى ٷلكەن قولداۋعا يە بولدى. الايدا ۋاقىت ٶتە كەلە زاڭناما كٷشەيە تٷستٸ. كونستيتۋتسييادا كەسٸپوداق ۇيىمدارىن شەتەلدەن قارجىلاندىرۋعا تىيىم سالىندى, بۇل ولاردىڭ قوعامداعى جۇمىسىن قيىنداتقانى انىق. سٶيتٸپ ەرەۋٸلدٸڭ ۇيىمداستىرىلۋى توقتاتىلدى. كەسٸپوداق ۇيىمدارى قىسىمعا ۇشىرادى.
2000 جىلدارعا تاياۋ ٷكٸمەت جۇمىسشىلاردىڭ كەلٸسسٶزدەر كٷشٸنە نۇقسان كەلتٸرٸپ, ۇجىمدىق شارتتاردى ەرٸكتٸ, ال جەكە شارتتاردى مٸندەتتٸ ەتەتٸن العاشقى ەڭبەك كودەكسٸن قابىلدادى.
ۇجىمدىق شارتتار كەسٸپورىن قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ بارلىق ساناتى ٷشٸن جالپى شارتتار مەن ەڭ تٶمەنگٸ جالاقىعا كەپٸلدٸك بەردٸ. جەكە شارتتارعا كٶشۋ ارقىلى جۇمىس بەرۋشٸ جۇمىسقا مۇقتاج ادامدارعا تٶمەن جالاقى مەن ناشار ەڭبەك جاعدايلارىن ۇسىنۋعا جەنە سۇرانىسقا يە مامانداردىڭ جالاقىسىن كٶتەرۋگە مٷمكٸندٸك الدى. وسىلايشا, ەڭبەك ۇجىمدارىندا تەڭسٸزدٸك پايدا بولىپ, مەسەلە شيەلەنٸسە تٷستٸ.
كەيٸنٸرەك, قازاقستان دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمىنا (دسۇ) كٸرۋگە دايىندالىپ, جاڭا ەڭبەك كودەكسٸن قابىلدادى. وندا ەرەۋٸلدەردٸ ۇيىمداستىرۋعا جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىقتارى كٷشەيتٸلدٸ, ەرەۋٸلدٸ ٶتكٸزۋ ٷشٸن ەندٸ جۇمىس بەرۋشٸ مەن جۇمىسشىلار اراسىنداعى كەلٸسسٶزدەردٸڭ ۇزاق كەزەڭدەرٸنەن ٶتۋ قاجەت بولدى. ال قازٸرگٸ ۋاقىتتا كەسٸپوداق ۇيىمدارى قر زاڭناماسىنا سەيكەس ەرەۋٸلدەر, بەيبٸت جينالىستار ۇيىمداستىرادى جەنە ٶتكٸزەدٸ, تٸپتٸ بٸرلەسكەن نارازىلىق اكتسييالارىن ٶتكٸزۋ ٷشٸن كٷش بٸرٸكتٸرە الادى.
مامان ويى:
باعدات راحماتۋللاۇلى ساياساتتانۋشى:
كەسٸپوداق ۇيىمدارى حالىقارالىق ستاندارتقا سەيكەس جۇمىس ٸستەيدٸ
– مەن ەكٸ مەسەلە تۋرالى ايتقىم كەلەدٸ. كەسٸپوداق ۇيىمدارى بٷگٸندە جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك جەنە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق قۇقىقتارى مەن مٷددەلەرٸن قورعاۋمەن اينالىساتىن جالعىز ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتى. بٸزگە كەسٸپوداقتىڭ قابىلداۋ پاراديگماسىن ٶزگەرتۋ كەرەك. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدٸڭ قوعامدا ەلٸ كٷنگە دەيٸن كەسٸپوداق ۇيىمدارى قانداي دا بٸر يگٸلٸكتەردٸ بٶلەتٸنٸنە قاتىستى پاراديگما بار.
مەنٸڭ ويىمشا, بٸز بٷگٸندە كەسٸپوداق ۇيىمدارىنىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى مەن مٷددەلەرٸن قورعاۋدىڭ تيٸمدٸ جٷيەسٸن قۇرۋمەن اينالىسۋى كەرەك جەنە مٸندەتتٸ دەگەن نەگٸزگٸ مەسەلەنٸ شەشكەن سيياقتىمىز.
مەسەلەگە قايتا ورالساق, تيٸمدٸ قورعانىس بار, بٸراق ازدى-كٶپتٸ. ال تيٸمسٸز ەڭبەك كٷشٸمەن نە ٸستەۋ كەرەك? تيٸمدٸلٸك دەگەنٸمٸز نە? مەنٸڭ تٷسٸنۋٸمشە, تيٸمدٸ جٷيەنٸڭ بٸر اسپەكتٸسٸ – ەڭبەك زاڭناماسى. مەنٸڭ ويىمشا, ەڭبەك كودەكسٸمەن بايىپتى اينالىسۋ كەرەك. ەلٸمٸزدە ەلەۋمەتتٸك-ەڭبەك قاتىناسىن رەتتەيتٸن بٸر عانا كودەكس بار. بۇل دۇرىس ەمەس. ەلگە مۇنداي كودەكستٸڭ بٸرنەشەۋٸ قاجەت.
جۇمىسشى كەسٸپوداق ۇيىمدارىنا جالاقىسىنىڭ 1 پايىزىن عانا تٶلەيدٸ. 100 مىڭنان, ول 1000 تەڭگە تٶلەيدٸ دەلٸك. بٸراق كەسٸپوداق ەزٸرلەگەن ۇجىمدىق شارتتىڭ ارقاسىندا ول 300 مىڭنان استام ايلىق الادى. بٸز قانداي دا بٸر جولمەن ۇجىمدىق شارتتاردى مونەتيزاتسييالادىق. ادامدار ۇجىمدىق شارتتىڭ ارقاسىندا, كەسٸپوداق ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا دەمالىس كٷندەرٸ اقى الاتىنىن بٸلمەيدٸ.
بۇل زاڭنامانىڭ ارقاسىندا ەمەس, ٶيتكەنٸ بٸزدە ەڭبەك كودەكسٸ ۇجىمدىق شارتقا سٸلتەمە جاسايدى. قازاقستاننىڭ زاماناۋي كەسٸپوداق ۇيىمدارى حالىقارالىق ستاندارتقا سەيكەس جۇمىس ٸستەيدٸ. بٸرٸنشٸدەن, ٶندٸرٸس سالالىق پرينتسيپ. ەكٸنشٸدەن, مەن نازاردى قوعامداعى كەسٸپوداق ۇيىمدارىنىڭ رٶلٸ مەن ورنىنا اۋدارىپ, قازاقستاندا وسى سوڭعى جىلدارى قالىپتاسۋعا, بەلگٸلٸ بٸر كەسٸپوداق قۇرۋعا باسا مەن بەرٸلگەنٸن ايتقىم كەلەدٸ.
بٷگٸندە ەلٸمٸزدە كەسٸپوداق ۇيىمدارىنىڭ قۇرىلىمى كەڭەستٸك تٷردە قالىپتاسقان. ياعني, ول ەلٸ ٶزگەرگەن جوق. مەن شەتەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸنە توقتالعىم كەلەدٸ. مىسالى, گەرمانيياداعى ەرەۋٸلدەردٸ جۇمىس بەرۋشٸ ەمەس, كەسٸپوداق ۇيىمدارى تٶلەيدٸ.
ال قازاقستاندا مۇنداي ەمەس. بٸزدە جارنالاردىڭ 95 پايىزى باستاۋىش كەسٸپوداق ۇيىمىندا قالادى. بٸزدە تٶڭكەرٸلگەن پيراميدا مودەلٸ بار. كٶردٸڭٸز بە, بٸز بٷگٸن كەسٸپوداق پاراديگماسىن ٶزگەرتۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. بٸزدە جوق.
