قازاقستان جەر كٶلەمٸنٸڭ ٷلكەندٸگٸ جاعىنان ەلەمدە 9-شى ورىندا. الايدا قالادا ٷي سالاتىن جەر جوق, اۋىلدا مال جاياتىن جەر جوق. قازاق جەرٸنٸڭ 95,5%-دا اعاش جوق. قالعان 4,5% جەردەگٸ اعاشتىڭ تەڭ جارتىسى – سەكسەۋٸل. قالامىز بەن دالامىزدا اعاشتار اسسورتيمەنتٸ از, دەكوراتيۆتٸلٸگٸ تٶمەن. از عانا ورمانىمىزدى جىل سايىن الاپات ٶرتتەر جالماپ جاتقانى تاعى بار. ورمانىمىزبەن بٸرگە ارمانىمىز ٶرتەنۋدە. اعاشتىڭ ماڭىزدىلىعىن كٶپ ادام بٸلمەيدٸ نەمەسە تٷبەگەيلٸ تٷسٸنبەيدٸ. ولار ٷشٸن اعاشتار نەبارى وتىن, تاقتاي, ٶزٸدٸگەنەن ٶسٸپ تۇرعان جاي بٸر جاسىل ٶسٸمدٸك. الايدا كٷن قاتتى ىسىتقان جاعدايدا جالعىز اعاشتىڭ كٶلەڭكەسٸنە تىعىلادى.
ماڭايلاردا شاشىلىپ جاتقان تسەلوفان پاكەتتەر, پلاستيك قالدىقتارى ەكولوگييالىق پروبلەما ەمەس, ول نەبارى باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ ناشارلىعىنىڭ كٶرٸنٸسٸ. ەگەر قوقىستى سۇرىپتاۋ, ونى باقىلاۋ, قايتا ٶڭدەۋ مەسەلەلەرٸن جٷيەگە كەلٸتٸرٸپ, تەرتٸپ پەن زاڭدى قاتايتسا, بۇل مەسەلە ٶز شەشٸمٸن تابادى. ال ناعىز ەكولوگييالىق پروبلەما, ول – توپىراقتىڭ توزۋى, سۋدىڭ تارتىلۋى, قۋاڭشىلىق پەن قۇرعاقشىلىق.
اعاش جەنە جاھاندىق جىلىنۋ
قازاقستان كليماتىن ونداعان جىلدار بويى زەرتتەگەن فرانتسييا مەن گوللاندييا عالىمدارىنىڭ بولجامىنا سٷيەنسەك, بولاشاقتا ەلٸمٸزدٸ ناشار ەكولوگييالىق احۋال كٷتٸپ تۇر (كازاحستان موجەت پرەۆراتيتسيا ۆ سامىي جاركيي ي زاسۋشليۆىي رەگيون نا پلانەتە - https://www.youtube.com/watch?v=8D-YKgj-TxI). جەردٸڭ توزۋى, CO₂ دەڭگەيٸنٸڭ كٶتەرٸلۋٸ اسا قاتتى قارقىنمەن جٷرٸپ جاتىر. قۇرعاقشىلىق پەن قۋاڭشىلىقتىڭ الدىن الۋ ٷشٸن راديكالدى قادامدار جاساپ, دالامىزدى دا, ەكونوميكامىزدى دا «جاسىلداندىرماساق» جاعداي قيىنداي تٷسەدٸ – دەپ, كەڭەس بەرەدٸ.
جاھاندىق جىلىنۋ — جەردٸڭ بەتٸندەگٸ ورتاشا تەمپەراتۋرانىڭ ارتۋى. سوڭعى جٷز جىلدا تەمپەراتۋراسى شامامەن 1°س-قا ارتتى. سالىستىرمالى ايتساق, ەگەر ادام تەمپەراتۋراسى 1°س-قا كٶتەرٸلسە دەنەدە ىلعال جوعالتىپ, اعزا اۋىرىپ قالادى. سول سيياقتى كليمات نە بارى بٸر گرادۋسقا جوعارىلاسا, تابيعاتقا كەرٸ ەسەر قاتتى بولادى. كٷن قاتتى قىزعاندا, جەردٸڭ بەتكٸ قاباتىنداعى ميكروورگانيزمدەر جويىلىپ كەتەدٸ. سوندىقتان توپىراق كٶلەڭكەگە زەرۋ. بٸز ونى تەك جاسىل جەلەكتەر, اعاشتار وتىرعىزۋ ارقىلى عانا رەتتەي الامىز. ول ٷشٸن ەۋەلٸ قوعامدا ەكو سانا مەن داعدى قالىپتاستىرۋ جولدارىن تابۋ كەرەك.
بٸر اعاش بٸر جىلدا اۋانى 28 كەلٸ لاستانۋشى زاتتاردان تازالايدى. 13 000 ليتر جاڭبىر سۋىن سٸڭٸرەدٸ دە, تاسقىنداردان ساقتايدى. اۋانى سالقىنداتۋ جاعىنان جىل بويى توقتاۋسىز جۇمىس ٸستەيتٸن 10 كونديتسيونەردٸ الماستىرا الادى.
اعاش جەنە قالا
استانا, الماتى سيياقتى ٸرٸ قالالاردا تار جەرلەردە تىعىز-تىعىز بوي كٶتەرٸپ جاتقان زەۋلٸم تۇرعىن ٷي كەشەندەرٸ مەن تٷرلٸ عيماراتتار, اعاشتار مەن باسقا دا ٶسٸمدٸكتەرگە مٷلدەم ورىن قالدىرماۋدا. قالالاردىڭ قازٸرگٸ قۇرىلىمدىق جٷيەسٸ ادامدار ٷشٸن ەمەس, كٶلٸكتەر مەن عيماراتتار ٷشٸن جاسالعانداي. اۋلالاردا كٷن سەۋلەسٸ مەن قۇنارلى توپىراق از. بەتوندالعان تاس جولداردىڭ كەسٸرٸنەن ٶسٸمدٸكتەر كەڭٸنەن تامىر جايا المايدى. كەڭٸستٸك ازايدى, فوتوسينتەز بۇزىلدى, ٶمٸر سٷرۋ ورتاسى كٷردەلەنٸپ كەتتٸ. ٶسٸمدٸك بولماعان جەردە توپىراقتاعى باسقا دا تٸرشٸلٸك يەلەرٸنە قاجەتتٸ ميكروكليمات قالىپتاسپايدى. كٶگالدى جەرمەن سالىستىرعاندا, تاستى جەردەگٸ كٷن قىزۋى بٸرنەشە ەسە جوعارى.
اعاش جەنە سۋ
بٸزدٸڭ قوعامدا «اعاشتاردى ساقتايتىن – سۋ» دەگەن بٸرجاقتى تٷسٸنٸك بار. نەگٸزٸندە سۋ اعاشتى ۇستامايدى, كٶبٸنە اعاش سۋدى ۇستايدى. اعاش ٶسكەن جەرلەردە جەراستى سۋلارى جوعارى تارتىلىپ كٶتەرٸلٸپ تۇرادى. ورماندار قىرقىلعان جەرلەردە توپىراق توزىپ, قۇرعاقشىلىق باستالادى.
ەلٸمٸزدە جىل سايىن: قىستا قاتتى ايازدان قالالارىمىزدا قۇبىرلار جارىلىپ, اۋىلدار قار استىندا قالادى, كٶكتەمدە الاپات سۋ تاسقىنى بولادى, جازدا قۋاڭشىلىق, قۇرعاقشىلىق بولادى, كٷزدە القاپتار مەن ورماندار ٶرتەنەدٸ. كٶكتەمدەگٸ قار سۋىن ۇستاپ, ساقتاپ قالۋدا جەنە تاسقىنداردى بولدىرماۋدا اعاشتاردىڭ رٶلٸ ەرەكشە. اعاشتار كٶپ ٶسكەن جەردە قار بٸردەن جوعالماي اقىرىنداپ ەرٸپ, سول جەرگە سٸڭٸپ, جاعالاۋلاردا جينالىپ, ۇزاققا ساقتالادى.
وسىدان نەبارى 30-40 جىل بۇرىن اۋىل ماڭىنداعى ٶزەندەردٸڭ تەرەڭدٸگٸنەن تۇرعىندار اتپەن ٶتە الماعان ەكەن. قازٸر ول جەرلەردٸڭ كٶبٸندە بٸر تامشى دا سۋ جوق. تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى قازاقستاندا كٶلەمٸ 1 گەكتاردان اساتىن 84 000 كٶل بولسا, قازٸر سونىڭ 14 000 عانا قالعان. ال ۇزىندىعى 1 شاقىرىمنان اساتىن 44 000 ٶزەندەر بولسا, قازٸر 4000 عانا قالعان. بۇل ٶتە قورقىنىشتى جاعداي. ەگەر سۋ بولماسا, قازاقستان اگرارلى ەل بولادى دەگەن سٶزدٸ بٸرجولا ۇمىتۋ كەرەك. سۋ جوق جەردە اۋىل شارۋاشىلىعى جوق دەگەن سٶز.
اعاش جەنە اۋىل
ەلٸمٸزدە حالىق سانى جىلدان-جىلعا ارتا تٷسۋدە. سونىمەن قاتار مال شارۋاشىلىعى دا ۇلعايىپ, مال باسى دا كٶبەيۋدە. سوعان ساي جايىلىمدىق جەر تارىلىپ, جاعدايى كٷنەن-كٷنگە ناشارلاپ بارادى. جەر جەتٸسپەگەندٸكتەن, حالىقتىڭ مالى جىل بويى تەك قانا اۋىل ماڭىندا جايىلا بەرٸپ, توپىراقتى توزدىرىپ جٸبەردٸ. كٷن سايىن بٸر جەرگە جايىلعان ورىندا مالدىڭ جاپاسى (كٶڭٸ) سول جەردە كٶبەيە بەرەدٸ. ول – زييانكەستەرگە تاپتىرماس ازىق, ياعني جەندٸكتەردٸڭ شەكتەن تىس كٶبەيٸپ كەتۋٸنە ەكەلٸپ سوعادى. زييانكەستەرمەن قورەكتەنۋگە نەبٸر جابايى اڭ, تىشقان, ەگەۋقۇيرىق ت.س.س اۋىلعا جاقىنداي بەرەدٸ. ولاردان تارايتىن اۋرۋلار, جايىلعان مالمەن اۋىلعا جەتٸپ, مال ٶنٸمٸن تۇتىنۋشى جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا زاردابىن تيگٸزەدٸ. وسى زيياندى تسيكلدٸ توقتاتۋدىڭ بٸردەن بٸر جولى – توپىراق قۇنارىن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ. ونىڭ تابيعي ەرٸ تٶتە جولى – جەرٸمٸزگە كٶپتەپ اعاش وتىرعىزۋ. ەلٸمٸزدٸڭ سيمۆولى جالاڭ دالا ەمەس, ورماندار بولۋى كەرەك! بۇل سۇراقتاردى جەرگٸلٸكتٸ حالىققا دا, ەكولوگيياعا تٸكەلەي پايدا ەكەلەتٸن كٶپفۋنتسيونالدى, نوۆاتورلىق يدەيامەن شەشپەسە مەسەلە سوزىلا بەرەدٸ.
قىزىل ورمان جەنە قازاق قىزدارى
قۇرعاقشىلىقتان توزىپ بارا جاتقان جەرٸمٸزدٸ قۇتقارۋدىڭ امالى – جۇرتشىلىقتى يننوۆاتسييالىق تەسٸلمەن اعاش وتىرعىزۋعا ىنتالاندىرۋ. ۇسىنىلىپ وتىرعان جوبانىڭ مەنٸ – ەرەكشە ەرٸ ەدەمٸ بٸرتٷستٸ اعاشتاردان مونوحرومدىق ساياباق ارقىلى, ادامدارعا قورشاعان ورتانى سٷيۋگە باعىتتاۋ. ادامداردى ەدەمٸ ساياباققا قىزىقتىرۋ, دەمالىس سىيلاۋ ارقىلى اعاشتى, ٶسٸمدٸكتٸ كۋلتكە اينالدىرۋ.
وسى ماقساتتا بۇۇدب ارقىلى جٷزەگە اسىرىلاتىن عالامدىق ەكولوگييالىق قورىنىڭ شاعىن گرانتتار باعدارلاماسى (عەق شگب) اياسىندا «قىزىل ورمان» اگرو-ەكوتۋريستٸك پاركٸ – اۋىلدىق اۋماقتاردا توزعان جەرلەردٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ جاڭا مودەلٸ اتتى جوبا باستالدى. ونى «Exclusive Fund» جەكە قورى جٷزەگە اسىرادى. الماتى وبلىسى, تالعار اۋدانىندا بولاتىن «قىزىل ورمان» اگرو-ەكوتۋريستٸك پارك كومپوزيتسيياسى – كٶكتەمنەن كٷزگە دەيٸن قىپ-قىزىل بولىپ تۇراتىن قىزىلجاپىراقتى اعاشتار مەن جاپىراعى كٷزدە قىزاراتىن اعاش-بۇتالاردان جەنە قىزىل گٷلدەردەن تۇرادى. جوبا قىزىلاعاشتار مۇراجايى سىندى ٸشكٸ-سىرتقى تۋريستەردٸ تارتاتىن ٶلكەمٸزدٸڭ «ۆيزيت كارتاسىنا» اينالماق. باقتاعى اعاش-بۇتالاردىڭ بارلىعى حانىمدارعا قۇرمەت رەتٸندە قازاق ەيەلدەرٸ ەسٸمٸمەن اتالاتىن بولادى. سونىمەن قاتار قىزىل جەمٸستەر بەرەتٸن اعاشتار اللەياسى دا جاسالادى. وتىرعىزاتىن اعاشتاردىڭ سۇرپى مەن تٷرلەرٸ ەلٸمٸزدە الدىن الا اپرباتسييادان ٶتكەن, اۋدانداستىرىلعان. ەندٸ كەشەندٸ تٷردە جٷزەگە اسپاق. قازٸرگٸ بەلگٸلٸ ەكسپەرتتەر مەن عالىمدار, لاندشافتنيكتەر بۇل جوبا يدەياسىمەن تانىس جەنە بٸرٸگٸپ جۇمىس ٸستەۋگە مٷددەلٸ. جوبا قر ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸنە, قر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنە تانىستىرىلدى.
«بٸر اۋىل. بٸر گەكتار. بٸر ساياباق»
جوبانىڭ تٸكەلەي ماقساتى بٸر گەكتار جەردە اۋىلدىق اۋماقتاردا توزعان جەرلەردٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە باعىتتالعان «بٸر اۋىل. بٸر گەكتار. بٸر ساياباق» قوعامدىق-جەكەمەنشٸك ساياباقتىڭ تيپتٸك ٷلگٸسٸن جاساۋ. جوبا اياسىندا جەكەلەگەن ازاماتتار, جەرگٸلٸكتٸ قاۋىمداستىقتار, قوعامدىق ۇيىمدار, كومپانييالار, اۋىل-اۋدان ەكٸمدەرٸنە وسى مودەل ناسيحاتتالادى. ەرينە ول بارلىق جەردە قىزىل اعاشتاردى قايتالاۋ دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. مٷمكٸن بٸرەۋ تەك قانا ەمەن, قاراعاي, اققايىڭ باعىن نەمەسە جەي قاراپايىم باق جاساۋى مٷمكٸن. تٷپكٸ ماقسات اعاش وتىرعىزۋ ارقىلى توپىراق توزۋىنىڭ الدىن الۋ, گٷل ٶسٸرۋ مەدەنيەتٸن, ەكولوگييالىق سانا مەن داعدى قالىپتاستىرۋ. ەلدٸمەكەندەردە مامان تاپشى, كەي سۇراقتاردىڭ جاۋابىن بٸلمەگەندٸكتەن كٶپشٸلٸك بۇل باعىتقا بارا بەرمەيدٸ. سوندىقتان بٸز بٸر گەكتار جەردٸ ٶلشەم رەتٸندە الىپ – ەر جەردٸڭ كليماتىنا بايلانىستى قانداي اعاشتار ەگۋگە بولاتىنى, سورتتار مەن تٷرلەرٸن قايدان تابۋ كەرەك, كٷتٸپ-باپتاۋ تەسٸلدەرٸ, توپىراق قۇنارىن ارتتىرۋ مەن سۋ ٷنەمدەۋ تەحنولوگييالارىن پايدالانۋ رەتٸ, ساياباقتىڭ سمەتاسى, جۇمسالاتىن ۋاقىت پەن ەڭبەك شىعىندارى تۋرالى دايىن تەحنولوگييالىق پاكەت جاسالماق. جاڭا تەحنولوگييالاردى تەجٸريبەگە ەنگٸزۋ ارقىلى تۇراقتى شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋ ەدٸستەرٸنە وقىتۋ, جەكە ساياباقتاردىڭ اۋىلدىق جەردە كەسٸپكەرلٸككە جول اشىپ, جاڭا بالامالى تابىس كٶزٸنە اينالاتىنىن, ەكولوگييالىق جەنە ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸك ەكەلەتٸنٸن تٷسٸندٸرۋ شارالارىن جٷرگٸزۋ كٶزدەلۋدە.
قازاقستاندا ادام قولىمەن جاسالعان تۋريستٸك وبەكتٸلەر از بولعان سوڭ, كٶپشٸلٸك جابايى تابيعاتتا دەمالادى. «دۋباي پاركٸنە» بارعان سيياقتى ادامداردىڭ اعاش, گٷلدەرمەن ماقتانىپ تٷسكەن فوتوسۋرەتتەرٸن كٶرمەيمٸز. «قىزىل ورمان» اگرو-ەكوتۋريزم ساياباعىندا تٷرلٸ مٷسٸندەر, پەرگولا, اركا, كونسترۋكتسييالار مەن ينستاللياتسييالار, كومپوزيتسييالار, فوتوزونالار كٶپتەپ جاسالادى. تٷرلٸ ارت جەنە ەلەۋمەتتٸك ٸس-شارالار, بالالار شەبەرلٸك سىنىپتارى, ەكو-ساباقتار ٶتكٸزٸلمەك.
«Exclusive Fund» جەكە قورىنىڭ ديرەكتورى,ايدوس امانكەلدٸۇلى
