قىتايدان نەگە قورقۋدىڭ قاجەتٸ جوق?

بەرٸك ۋەلي اباي وبلىسىن ەكٸمٸ بولىپ تاعايىندالعانىنا 9 ايعا جۋىق ۋاقىت ٶتسە دە, ەلٸ كٷنگە دەيٸن سۇحبات بەرمەگەن ەدٸ. بۇل ونىڭ باق ٷشٸن جابىق ەكەنٸن بٸلدٸرمەيدٸ. كەرٸسٸنشە, بەلگٸلٸ بٸر شارۋانىڭ نەتيجەسٸ كٶرٸنبەي تۇرىپ, جەكە PR ٷشٸن سۇحبات بەرگٸسٸ كەلمەيتٸن پرينتسيپ ۇستاناتىنىن اڭعارتادى. بۇل تۋرالى ANYQ ABAI ارناسى جازدى.

11 قاراشا كٷنٸ پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ بەكٸتكەن كەستەسٸنە سەيكەس, ورتالىق كوممۋنيكاتسييالار قىزمەتٸندە اباي وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ بەرٸك ۋەلي العاش رەت ٶڭٸردٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋى تۋرالى كەڭ كٶلەمدٸ بريفينگ ٶتكٸزدٸ.

3 ساعات 20 مينۋت ٶتكەن باسپاسٶز مەسليحاتى تٸكەلەي ەفيردە كٶرسەتٸلٸپ, 50-دەن استام رەسپۋبليكالىق جەنە ايماقتىق باق ٶكٸلدەرٸ قاتىستى. سۇراق-جاۋاپتىڭ ٶزٸ تۇپ-تۋرا 3 ساعاتقا سوزىلدى. ەشقانداي شەكتەۋ قويىلماعان بۇل ديالوگ ٶڭٸر باسشىسىنىڭ اشىقتىققا بەيٸم ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.

وبلىس ەكٸمٸنٸڭ بريفينگتە ايتقان "قىتايدان قورقۋدىڭ قاجەتٸ جوق" دەگەن پٸكٸرٸن سان-ساققا جٷگٸرتٸپ جاتقاندار بار. ارنا وسىعان بايىپپەن ساراپتاما جاساعان:

"بٸرٸنشٸدەن, قىتاي – ەلەمدٸك ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ 30% قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان باستى درايۆەر.

حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى (حۆق), دٷنيەجٷزٸلٸك بانك, OECD زەرتتەۋلەرٸ:
• سوڭعى 20 جىلدا ەلەمدٸك جٸٶ ٶسٸمٸنٸڭ 28–33% قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ٷلەسٸندە.
• ەلەمدەگٸ تٶمەن جەنە ورتا تابىستى ەلدەردٸڭ 72% ينفراقۇرىلىمىن قىتاي ينۆەستيتسيياسى ارقىلى جاڭارتتى (دب دەرەگٸ).
• جەر شارىنداعى 83 ەلدە قىتاي كاپيتالى نەگٸزگٸ ينۆەستورلاردىڭ العاشقى ٷشتٸگٸنە كٸرەدٸ.

دەمەك, ەلەمنٸڭ دامىعان/دامۋشى ەلدەرٸ قىتاي ينۆەستيتسيياسىن قاۋٸپ ەمەس, ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸك رەتٸندە قاراستىرىپ وتىر.

ەكٸنشٸدەن, دامىعان ەلدەردٸڭ ٶزٸ قىتاي كاپيتالىن تارتۋعا مٷددەلٸ. اقش, ەو, جاپونييا ينۆەستيتسييا تارتادى, بٸز نەگە قورقۋىمىز كەرەك?

اقش
• نيۋ-يورك, كاليفورنييا, تەحاس شتاتتارىندا قىتاي كاپيتالى ەنەرگەتيكا, اۆتوموبيل, بيومەديتسينا, جاساندى ينتەللەكت سەكتورلارىندا 75 ملرد دوللاردان استام ينۆەستيتسييا ۇستاپ وتىر.

ەۋروپا وداعى (ەو)
• گەرمانييا, فرانتسييا, نيدەرلاندى, يتالييا – قىتايدىڭ اۆياتسييا, لوگيستيكا, ماشينا جاساۋ ينۆەستيتسيياسىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى.
• قىتاي Volkswagen, Mercedes, Renault زاۋىتتارىمەن بٸرلەسكەن جوبالاردى ٸسكە اسىرادى.

جاپونييا مەن وڭتٷستٸك كورەيا
• سالقىن قاتىناسقا قاراماستان, تەحنولوگييا سالاسىندا قىتايمەن جىل سايىن 60 ملرد دوللارلىق جوبالار ٸسكە اسادى.

ەگەر دامىعان مەملەكەتتەر ٶزٸ گەوساياسي بەسەكەلەس ەلدەن ينۆەستيتسييا تارتىپ وتىرسا, قازاقستانعا قورقۋعا ەش نەگٸز جوق.

ٷشٸنشٸدەن, قىتاي ينۆەستيتسيياسى – ناقتى ەكونوميكالىق پايدا.

ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر بۇعان قاتىستى نە دەيدٸ?

Harvard Kennedy School (2023) جەنە London School of Economics (2022) زەرتتەۋلەرٸ:
• قىتاي ينۆەستيتسييا كەلگەن ايماقتاردا ينفراقۇرىلىم, ٶندٸرٸس, ەكسپورت كٶلەمٸ جاقسارادى.
• قىتاي كومپانييالارى كٶبٸنە جەرگٸلٸكتٸ كادرلاردى 60–80% دەڭگەيٸندە جۇمىسپەن قامتيدى.
• «قارىزعا باتىرادى» دەگەن پٸكٸر عىلىمي دەلەل تاپپاعان (دب, Chatham House اناليتيكاسى).

تٶرتٸنشٸدەن, قازاقستاننىڭ قىتايمەن شەكارادا ورنالاسۋى – ستراتەگييالىق ارتىقشىلىق.

1) لوگيستيكا:
قازاقستان ەۋروپا-قىتاي اراسىنداعى ترانزيتتٸڭ 70%-ىن قامتاماسىز ەتەدٸ.
تەمٸرجول ارقىلى قىتاي-ەۋروپا جٷكتەرٸنٸڭ 40%-ى بٸزدٸڭ اۋماقتان ٶتەدٸ.
باقتى-اياگٶز باعىتى جىلىنا 25–28 ملن توننا جٷك ٶتكٸزە الاتىن جاڭا دەلٸز بولادى.

2) ەكسپورت نارىعى:
قىتاي – 1,4 ملرد تۇتىنۋشىسى بار الىپ نارىق.
قازاقستاننىڭ وتاندىق ٶنٸمٸ قىتايعا ەكسپورتقا رۇقسات العان (ەت, بالىق, استىق, كٷنباعىس مايى, مەتالل, حيمييا).

3) ٶڭٸرلٸك سينەرگييا:
اباي, الماتى, شىعىس قازاقستان وبلىستارى – قىتايمەن شەكارالاس ەڭ تيٸمدٸ ەكونوميكالىق ٷشبۇرىش. ٶندٸرٸس پەن لوگيستيكا كلاستەرلەرٸ دەل وسى ايماقتاردا ەڭ جىلدام داميدى.

4) سينوفوبييا – ەكونوميكالىق دامۋعا قارسى يرراتسيونالدى قۇبىلىس:
عىلىمي انىقتاما (Stanford University, 2021): سينافوبييا – راتسيونالدى ەسەپكە ەمەس, ەموتسييا مەن ستەرەوتيپكە نەگٸزدەلگەن يرراتسيونالدى قورقىنىش.

سينوفوبييا:
1. ينۆەستيتسييانى تەجەيدٸ.
2. جۇمىس ورىندارىن ازايتادى.
3. ٶڭٸردٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن تٶمەندەتەدٸ.
4. قازاقستاندى ەلەمدٸك ەكونوميكالىق ترەندتەن شەتتەتەدٸ".