Dalanews.kz پوچتاسىنا ەرتٷرلٸ حاتتار كەلٸپ تۇرادى. بۇل جولعى حاتتىڭ بٶگەنايى بٶلەك. ەۋروپادان كەلٸپتٸ. حات بەلگٸلٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى قازاق توپىراعىنان جاتجۇرتقا قونىس اۋدارعان, سەكسەنگە تاياعان, بەلگييادا جالعىزدىق ازابىن تارتىپ جاتقان كەيۋانانىڭ جانايقايى, جٷرەك سٶزٸ ەكەن.
اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ, ٶمٸرٸنٸڭ جارتىسىنان كٶبٸن قۋعىن-سٷرگٸنمەن ٶتكٸزگەن ىرىسالدى تٶكەەۆامەن بولعان ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ ەڭگٸمەمٸز كٶلەمدٸ سۇحباتقا ۇلاستى. سەكسەندەگٸ قارت قالامگەردٸڭ اماناتىن گازەتٸمٸز ارقىلى جارييالاعاندى جٶن كٶردٸك.
باقىتتى شاق
مەنٸڭ 1962 جىلعا دەيٸنگٸ ٶمٸرٸم مەكتەپ قۇشاعىندا باقىتتى بالالىقپەن, ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جالىنداعان جاستىق جٸگەرمەن ٶتتٸ. بٸردە-بٸر رەت كەدەرگٸگە كەزدەسكەن جوقپىن. باستاۋىشتى تۋعان اۋىلىمدا بٸتٸرٸپ, ورتالاۋدى دٶربٸلجٸن (قحر, شىڭجاڭ) اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان وقىدىم.
تارباعاتاي ايماعىنىڭ شەۋەشەك قالاسىندا قىزدار تولىق ورتا مەكتەبٸن 1958 جىلى بٸتٸرٸپ, سول جىلى كٷزدە ٷرٸمجٸ قالاسىنداعى شىڭجاڭ مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ەمدەۋ ٸسٸ ماماندىعىنا قابىلداندىم. ول جىلدارى مەديتسينا سالاسىندا ۇلتتىق ماماندار بولماعاندىقتان, ساباق تٷگەلدەي قىتاي تٸلٸندە وقىتىلاتىن. 1962 جىلعا دەيٸن 4 جىل تەك حانزۋ تٸلٸندە وقىپ, وقۋىمدى ٷزدٸك دەرەجەدە جالعاستىرىپ وتىردىم.
وقۋشىلىق, ستۋدەنتتٸك جىلدارىمدا مٸنەزٸم مەن وقۋ نەتيجەدە ٷزدٸك بولعانىم ٷشٸن باستاۋىشتا پيونەر, ونان كەيٸن كومسومول بولدىم. وقۋشىلار ۇيىمىنىڭ جەتەكشٸسٸ, جاتاقحاناعا جاۋاپتى ادام سەكٸلدٸ قوسىمشا مٸندەتتەردٸ دە اتقاردىم. سۋرەت سالۋعا, ماقالا,ٶلەڭ جازۋعا قۇشتار بولدىم.
سول جىلداردا كٶپتەگەن ەدەبي كٸتاپ وقۋ ارقىلى كٶركەم ەدەبيەتكە دەگەن قىزىعۋشىلىعىم ويانىپ, قولىما قالام الىپ ٶزٸم دە جازا باستادىم. ۋنيۆەرسيتەت ٶمٸرٸنەن باسقا ساياسي ۇيىمدارعا, قوزعالىستارعا قاتىناسقان ەمەسپٸن. تەك قانا جاقسى نەتيجەمەن وقۋ بٸتٸرەمٸن دەگەن ماقسات قانا بولدى.
قۋعىنداعى ٶمٸر
ٷلكەن وقيعا مەن كٷردەلٸ كەزەڭ 1962 جىلى باستالدى. «قازاقتار قونىستانعان ٸلە, تارباعاتاي, التاي سىندى ٷش ايماقتىڭ ادامدارى شەكارا اسىپ سەبەتكە (كەڭەس وداعى) كەتٸپ جاتىر ەكەن» دەگەن ەڭگٸمە جەر-جەردەن جەتٸپ جاتتى. ستۋدەنتتەر اراسىندا ابىر-سابىر باستالىپ كەتتٸ. بٸرگە وقىپ جاتقان كۋرستاستارىمنىڭ بٸرتالايى وقۋىن تاستاپ, سەبەتكە كەتەتٸن بولىپ پاسپورت الۋ جۇمىسىنا كٸرٸسٸپ كەتتٸ.
ماعان دا بۇرىن ەل اۋعاندا قازاقستاندا قالعان اتامنىڭ تۋىستارىنان شاقىرۋ كەلدٸ. مەن دە كۋرستاستارىممەن بٸرگە ەلشٸلٸككە بارىپ اقىل-كەڭەس الدىم. وسى كەزدە ۋنيۆەرسيتەتتە ٷلكەن جينالىس اشىپ, جاقىندارى سەبەتكە كٶشٸپ كەتكەن ستۋدەنتتەردٸڭ تٸزٸمٸ شىقتى. سونىڭ ٸشٸندە مەن دە بار ەكەنمٸن. قولىمىزعا انكەتا بەرٸپ سونى تولتىرتتى.
بٸرٸنشٸ كاتەگوريياداعىلار – قولىندا پاسپورتى بارلار.
ەكٸنشٸ كاتەگوريياداعىلار – اتا-اناسىنىڭ پاسپورتى بولعاندار.
ٷشٸنشٸ توپتاعىلار – اتا-اناسى كەزٸندە سەبەتتەن قاشىپ كەلگەن, بٸراق قولىندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن پاسپورتى جوقتار نەمەسە جوعالتىپ العاندار. سونىمەن, مەن ٷشٸنشٸ توپقا جاتقىزىلدىم. بۇرىن بٸزدٸڭ پاسپورت بولعان ەكەن, مەن اپامنىڭ الدىندا وتىرىپ, سۋرەتكە تٷسٸپپٸن. جايلاۋدا «قۇيىرشىق» شاپقاندا ساندىقتاعى زاتتارمەن بٸرگە تونالىپ كەتٸپتٸ. توزعان ەل جايلاۋدان قاشا كٶشٸپ, ارىپ-اشىپ ون نەنشە كٷندە زورعا دەگەندە ويعا تٷسٸپ, ەلگە قوسىلىپتى. سول سەبەپتٸ پاسپورتىمىز جوعالعان.
مەن وسى جايدى ەسكە الىپ, ەرٸ جوعارىداعى تۋىستاردان كەلگەن حاتتاردى كٶرسەتٸپ, ەگەر ٷكٸمەت رۇحسات ەتسە, وقۋىمدى قازاقستانعا بارىپ جالعاستىرسام, بولاتىن شىعار دەپ ويلادىم. كٶڭٸل كٷيٸم الاي-دٷلەي بولدى. بٸراق وقۋىمدى تاستاعان جوقپىن, سول بۇرىنعىداي جاقسى وقىپ جٷرە بەردٸم.
ۋنيۆەرسيتەت ادام جٸبەرٸپ, وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەردٸڭ ەلٸمەن حابارلاسىپ, اتا-انالارىنىڭ بار ەكەنٸن, ەلدە كٶشٸپ كەتكەنٸن جالعاستى انىقتاتىپ جاتتى. مەن دە جەرلەس ستۋدەنتتەرٸم سەكٸلدٸ ورايلى سەت بولسا كەتۋدٸ ويلاپ جٷردٸم. وقۋ ورىننىڭ باسشىلىعى جاۋاپتى جوعارىدان كٷتٸپ وتىرعانىن ايتتى. ەگەر كەتە الماساڭدار, وقۋلارىڭدى جالعاي بەرەسٸڭدەر دەپ سەندٸردٸ.
سونىمەن, بٸز سەبەتكە كەتۋ ٷشٸن ەلگە قايتتىق. شەكارادان ٶتە الماساق, قايتا كەلٸپ وقيمىز دەگەن ٷمٸتٸمٸز بولدى. كەلسەم, اتا-انام شەكارانىڭ تٷبٸندە بولعاندىقتان, كٶشكەن ەلمەن بٸرگە (ماي وقيعاسى) شەكارا اسىپ كەتٸپتٸ. بۇرىنعى ٶزٸم وقىعان «مولوتوۆ» اتىنداعى مەكتەپتە جاتقان كەزٸمٸزدە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ادامدارى كەڭەس وداعىن جامانداپ, كەرٸ ناسيحات جاساي باستادى. تٸپتٸ ستۋدەنتتەر اراسىندا «كەرٸ تٶڭكەرٸستٸك» ۇيىم بار ەكەن دەپ, ونان ارى شٷيلٸگە تٷستٸ. شەتەلگە كەتۋدٸ ٷگٸتتەپ جٷرگەن ادامدار بار دەپ ساياسي ناۋقانعا اينالدىرا باستادى. ارامىزعا ارام ويلى ٶز تىڭشىلارىن كٸرگٸزٸپ, ماتەريال جيناتىپتى. بٸزدٸ شىنداپ اڭدۋعا الدى.
سودان باستاپ نە تٷرلٸ قيتۇرقىلىق باستالدى. كٷزگە دەيٸن ەۋرەگە سالىپ, سوڭىنان ٷرٸمجٸدەگٸ وقۋىمىزعا جٸبەرمەي, جەرگٸلٸكتٸ ورىندارداعى قارا جۇمىسقا بٶلدٸ. بٸر كٷنٸ جاتاقحانامىزعا «ۇرى» تٷسٸپ, ساندىقتاعى زاتتارىم جوعالدى. ول جەردە قازاقستاننان كەلگەن حاتتار بار ەدٸ, سونى الىپ كەتٸپتٸ. وسى قاساقانا جوسپارلانعان قاستاندىقتىڭ ارتىنان مەنٸ 1962 جىلى 13 قىركٷيەكتە اياق استىنان تۇتقىندادى.
بٸزدٸ ەشكەرەلەپ ماتەريال جيناپ بەرگەن تىڭشى كٷلشەكەر دەگەن قىزدى ارامىزدان بٶلٸپ الىپ باسقا جەرگە مۇعالٸم ەتٸپ جۇمىسقا ورنالاستىردى. بۇدان ٶزگە بٷگٸندە اتى بەلگٸلٸ بٸرنەشە ادامنىڭ كومپارتيياعا جاعىمپازدانىپ تىڭشىلىق جاساپ, كٶپتەگەن ستۋدەنت جاستاردىڭ وبالىنا قالعانىن جاقسى بٸلەمٸز. ول ادامداردىڭ مەنٸڭ دە ٷستٸمنەن جالا جاپقانىن كەيٸن انىقتاپ بٸلدٸك. بەرٸ كٶز الدىمدا. ولاردىڭ كەيبٸرٸ سول جاقتا ٶلدٸ, كەيبٸرەۋٸ ەلٸ سول پارتييامەن ٷندەس, تٸلدەس بولىپ, جىلى-جۇمساعىن جەپ جٷر.
ٷزٸلمەس ٷرەي
1966 جىلى «مەدەنيەت زور تٶڭكەرٸسٸ» دەگەن قۋعىن-سٷرگٸن باستالدى. تٷرمەگە وتىرىپ شىققانىم ٷشٸن, مەنٸ قاراۋىلعا الدى, باقىلاۋدى كٷشەيتتٸ. قايدا اۋىر جۇمىس بولسا, قىز بالا ەكەنٸمە قاراماي مەنٸ جٸبەرٸپ وتىراتىن. مەنٸ قازاقتارعا قوسپاي, ىلعي حانزۋ قىزدارمەن بٸرگە تۇرعىزىپ, اڭدۋ سالىپ باقىلاپ وتىردى. كەز كەلگەن ساياسي ناۋقاندا, جينالىستا الدىمەن سىندى مەنەن باستاپ, ايىپتايتىن.
وسىلايشا, رۋحىمدى سىندىرىپ, جانىشتاپ, تاپتادى. «ٷلكەن ەرٸپتٸ» قابىرعا گازەتٸنە شىعارىپ, مەنٸڭ «قىلمىسىمدى» ەشكەرەلەپ, نە تٷرلٸ ايىپتاۋلار جازىلاتىن.
كەيٸن «شەكارا تٷبٸن تازالاۋ» دەگەن ساياسات كەلدٸ دە, مەنٸ «كٷمەندٸ شەتكە بايلانعان «بۇزىقۇنسۇر» دەپ قاراپ شەكارادان الىس اۋدان شيحۋعا جەر اۋداردى. ول جاققا كەلگەن سوڭ دا مەنٸڭ ەڭسەمدٸ ەزەتٸن, جٷيكەمە تيەتٸن قارا جۇمىس پەن قىز بالاعا اۋىر ەرتٷرلٸ ەڭبەككە سالدى. جەرگٸلٸكتٸ ورىندارعا «ەسكەري مەكەمەدەن» ارنايى الدىرعان باقىلاۋشى ادامدار بٸرنەشە مەرتە ٷيٸمە كەلٸپ تٸمٸسكٸلەپ تٸنتٸپ, قاعاز, كٸتاپ اتاۋلىنىڭ بارلىعىن سىپىرىپ الىپ كەتتٸ. وسىلايشا, مەن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ جەنە شەكارا قورعانىسى بٶلٸمدەرٸنٸڭ دە قاتار باقىلاۋىنىڭ استىندا ٶمٸر سٷردٸم.
1970 جىلى جەرگٸلٸكتٸ «كەرٸ تٶڭكەرٸسشٸلەردٸ» جازالاپ, جانىشتاپ اتۋعا دايارلادى. اۋداندىق سوتتىڭ باستىعى مۇقاجان, اۋداندىق پارتكومنىڭ حاتشىسى كەۋكەي ەكەۋٸ ماس كٷيٸندە ٷيٸمە باسىپ كەلٸپ قۇشاعىمداعى سەبيٸمە قاراماي, مەنٸڭ ماڭدايىما ناگانىن تاقاپ تۇرىپ «سەنٸ قازٸر اتىپ تاستاساق تا, سۇراۋىڭ جوق. قىلمىسكەرسٸڭ! ٶتكەن جولى شيداگۋدە ٶلٸمنەن از قالدىڭ»-دەپ, ماعان تەپسٸنٸپ قورقىتا سٶيلەدٸ.
كٷيەۋٸمە مەجبٷرلەپ اراق بەرٸپ, ايتقانىنا كٶندٸرٸپ, ونى دا اڭدىپ, زەرەسٸن الدى. ايتا بەرسەم, ونداي وقيعالار ٶتە كٶپ. اسا اۋىر, قيىن كٷندەر باسىمنان تٸزبەكتەلٸپ ٶتٸپ جاتتى…
قايتا تٷلەۋ
1978 جىلى قىتاي ساياساتىندا بٸر مەزگٸل جىلىمىق پايدا بولا قالدى. ەسٸرەسە, زييالىلاردى قالپىنا كەلتٸرۋ, ازات ەتۋ, وبالدى بولعانداردى ورنىنا قايتا قويۋ سەكٸلدٸ تٷزەتۋ جايماشۋاق باستالدى. سول كەزدە كٶپ قاتارلى مەن دە ەركٸندٸك الدىم, باسىم ازات بولدى. ٶزٸمنٸڭ باياعىدا وقىعان ماماندىعىم بويىنشا «جالاڭاياق» (شتاتسىز, ۋاقىتىلى) دەرٸگەر بولدىم.
ارتىنان مەنٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸمە قاراي جۇمىس بەرٸپ, مۇعالٸمدٸككە اۋىستىردى. اراپشا تٶتە جازۋدان, لاتىنشا جاڭا جازۋدى ٷيرەنۋگە تۋرا كەلدٸ. كەيٸننەن سوت قىزمەتكەرلەرٸن تولىقتىرۋ كەزٸندە مەنٸڭ حانزۋ تٸلٸن بٸلەتٸنٸمدٸ, جوعارى بٸلٸمدٸ ەكەنٸمدٸ ەسكەرٸپ, ٷرٸمجٸدەگٸ قىسقا مەرزٸمدەگٸ زاڭ وقۋىنا جٸبەرٸپ, ونى بٸتٸرٸپ كەلگەن سوڭ اۋداندىق سوتقا سۋدييا ەتٸپ تاعايىندادى.
مٸنە, وسى كەزدەن باستاپ قالامدى قايتا قولىما الدىم. جاس كەزٸمدەگٸ جازۋعا دەگەن قۇمارلىعىم بويىنشا ٶزٸم ەۋەس بولعان ٶلەڭ, ەڭگٸمەلەردٸ جازا باستادىم. ول ەڭبەكتەرٸم رەداكتسييالاردىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعىپ, ارت-ارتىنان باسىلىپ تۇردى.
1962-1978 جىلدار ارالىعىنداعى قور بولىپ بوسقا كەتكەن 16 جىلىمنىڭ ەسەسٸن قايتارىپ العىم كەلدٸ. «توزاقتىڭ» وتىندا كٷيٸپ, قىتايدىڭ قانقۇيلى ساياساتىنا رەسۋا بولعان, قورلانىپ ٶتكەن جاستىعىما ٶكٸندٸم. بويىما كٷشٸمدٸ جيناپ قىزمەتتٸ دە ٸستەدٸم, ٶلەڭٸمدٸ دە جازدىم, بالا-شاعامدى دا باقتىم, وقىتتىم. جازعاندارىم سەگٸز جيناققا ەنگٸزٸلدٸ. پروزالىق ەڭبەگٸم اۆتونومييالى رايون كٶلەمٸندە جٷلدە الدى. ايتىسكەر اقىن رەتٸندە ساحناعا شىعىپ, بٸرنەشە رەت ٷلكەن ايتىسقا قاتىستىم. گازەتتەردە جازعاندارىم ٷزدٸكسٸز جارىق كٶرٸپ تۇردى.
1989 جىلى تۋعان جەرٸمە كٶشٸپ بارىپ, شەۋەشەك قالاسىنداعى ايماقتىق ورتا سوتتا قىزمەت ەتتٸم. سوت سالاسىندا جٷرٸپ ازاماتتىق ٸستەر بويىنشا سۋدييالىق مٸندەت اتقاردىم. باياعى 1962 جىلى «ماي وقيعاسىندا» مەنٸ ەرٸكسٸز تاستاپ, سەبەتكە كٶشٸپ كەتكەن شەشەم باۋىرىمدى ەرتٸپ ٸزدەپ كەلدٸ. ولار قازاقستانعا قايتىپ بارىپ ماعان شاقىرۋ جٸبەردٸ.
ورىندالماعان ارمان
1991 جىلى كٷزدە شاقىرۋىمدى كٶتەرٸپ پاسپورتقا ۆيزا الۋ ٷشٸن ميلليارد قىتايدىڭ استاناسى -بەيجٸڭگە باردىم. جولىمدا كەزدەسكەن سانداعان قيىندىقتاردى جەڭە وتىرىپ, كەڭەس وداعىنىڭ ەلشٸلٸگٸنە كٸردٸم. تۇمسىعىم تالاي رەت تاسقا تيدٸ, قىتاي جاعىنان دا, ەلشٸلٸك جاعىنان دا ماڭدايىمنان سيپايىن دەپ تۇرعان ادامدى كٶرگەن جوقپىن.
ەيتەۋٸر ەۋپٸرٸمدەپ جٷرٸپ, مىڭ ٶتكەلدەن ٶتٸپ, قازاقستانىما 1991 جىلدىڭ قازان ايىندا جەتتٸم-اۋ! بٸز كەلگەن سوڭ ەكٸ ايدان كەيٸن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن رەسمي تٷردە جارييالادى! ول دا مەن ٷشٸن ٷلكەن قۋانىش بولدى! جولىم اشىلىپ, باقىتىم جاندى.
ٷرجار - بٸزدٸڭ جەتٸ اتامىزدىڭ مەكەنٸ. اتام تٶكەيگە دەيٸن تٷگەلدەي باي بولعان ادامدار. كولحوزداستىرۋدان قاشقاندارمەن بٸرگە قىتاي جەرٸنە ٶتٸپ, سول جاقتا تۇرىپ, 1962 جىلى ەلگە ورالعانعا دەيٸن عانا كەدەيشٸلٸكپەن كٷن ٶتكٸزٸپتٸ.
مٸنە, مەن دە سول ارمانداعان اتا-بابانىڭ قۇتتى مەكەنٸ ٷرجارعا كەلدٸم. تۋىستارىممەن قاۋىشىپ, قازاقستانعا تابانىم تيگەنٸنە قاتتى قۋاندىم! بەيجٸڭدەگٸ كونسۋلعا بارعانىمدا الماتىدان شىعاتىن «شالقار» گازەتٸن الىپ ەدٸم. كەلە سالا, سول ادرەسپەن رەداكتسيياعا حات جازىپ, ولارمەن بايلانىس ورناتتىم. شالقىعان شەكسٸز قۋانىشىمدى بٶلٸستٸم!
ولار مەنٸ دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىمەن تانىستىردى. دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ ٸ قۇرىلتايىنا دەلەگات بولىپ قاتىستىم. ەلباسىمىزدى جاقىننان كٶردٸم. دٷنيەنٸڭ تٶرت بۇرىشىنان كەلگەن قانداستارىممەن ديدارلاستىم. جٷرەكجاردى ٶلەڭٸمدٸ وقىپ, مٸنبەگە كٶتەرٸلٸپ باقىتتى كٷي كەشتٸم. القاۋ الىپ, ماراپاتتالىپ, كامزول كيدٸم. «قازاق راديوسى», حالىقارالىق «ازاتتىق راديوسى» مەنٸ تانىستىرىپ, ٶلەڭدەرٸمدٸ بەردٸ.
ٷرجار اۋداندىق اباي اتىنداعى ليتسەيدە ۇستازدىق قىزمەت ەتتٸم. ٶلەڭدەرٸم گازەت-جۋرنالداردا ارت-ارتىنان باسىلىپ تۇردى. ەرتٷرلٸ باس قوسۋ كەشتەرٸندە, مەرەكە-مەيرامداردا جىردان شاشۋ شاشتىم. باياعى بۋلىققان 16 جىلدىق جىلاۋلى ۋاقىتىمدا, قۋعىنداعى ٶمٸرٸمدە كەتكەن ەسەمدٸ قايتارعانداي كٶڭٸل كٷيدە جٷردٸم.
1995 جىلى سەمەيدە ٶتكەن ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەي تويىنىڭ ارنايى قوناعى بولىپ قاتىناسىپ, ساحنادا ٶلەڭ وقىدىم. رەسەي تاراپىنان تٷسٸرٸلگەن فيلمدە ٶلەڭ وقىپ, پٸكٸرٸمدٸ بٸلدٸردٸم. ول بٸزدٸڭ ەلدە جەنە رەسەيدە كٶرسەتٸلدٸ. 1994 جىلى مارقۇم قالداربەك نايمانباەۆتىڭ ىقپالىمەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا مٷشە بولدىم. 27 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرٸ جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸمٸن.
وتانعا ورالعان سوڭ سەمەيدەن شىققان جىر جيناقتارىنا شىعارمالارىم ەندٸ. ٷرجار اۋدانىندا زەينەتكە شىقتىم. سول كەزدە جۇمىستارىما كٶپ كٶمەكتەسكەن, قازاقشىل, دارقان مٸنەزدٸ اۋرۋحانانىڭ باس دەرٸگەرٸ, اۋداندىق مەسليحاتتىڭ دەپۋتاتى نۇرلانبەك دەگەن ازاماتقا العىسىم شەكسٸز!..
1997 جىلى استانامىز الماتىعا كٶشٸپ كەلدٸم. مەنٸڭ ەكٸ ۇل, بٸر قىزىم بار ەدٸ. ولاردى ەل فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە جەنە تٷركٸستانداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندە وقىتتىم. الماتىداعى كەزٸمدە كٶپتەگەن ٷكٸمەت ادامدارىمەن, قوعام قايراتكەرلەرٸمەن كەزدەستٸم. كٶرنەكتٸ اقىندار مۇزافار ەلٸمباەۆپەن, تۇمانباي مولداعاليەۆپەن, قادىر مىرزاليەۆپەن, زايدا ەلعونديەۆامەن جاقىن شىعارماشىلىق بايلانىستا بولدىم. كەيٸن بٸر جولى, ەۋروپادان قازاق قۇرىلتايىنا ارنايى كەلگەنٸمدە مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ يەگەرٸ جازۋشىلار وداعىنىڭ سول كەزدەگٸ تٶراعاسى نۇرلان ورازالينمەن كەزدەسٸپ سۇحباتتاستىم. جاعدايىمدى ايتتىم. باسپانالى بولىپ ٷي الۋىما, سول كەزدەگٸ كٶشٸ-قون بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى زاۋاتبەك تۇرىسبەك باۋىرىم كٶمەكتەستٸ.
قازٸر دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ باستىعى بولىپتى, ول ازاماتقا كٶپ راحمەت ايتامىن!..
قازاقستانداعى شىعارماشىلىق ٶمٸرٸم, 9 جىلدىق تٸرلٸك دوعارىلىپ, ەندٸگٸ جەردە جاڭا تٸرلٸك باستالىپ, جاڭا ورتاعا اۋىستىم. سەبەبٸ مەن تاعدىردىڭ ايداۋى, دەم-تۇزىمنىڭ تارتۋىمەن 1999 جىلى 27 قاراشادا ەلدە بٸر سەبەپتەرگە بايلانىستى ەۋروپاعا ات باسىن بۇردىم. سٶيتٸپ, بەلگيياعا قونىستاندىم. مٸنە, قازاق توپىراعىنان الىستاعالى وسى ايدا تۋرا 21 جىل تولىپ وتىر...
جالعىزدىق
ەۋروپاعا كەلگەن العاشقى 8 جىلدا بەلگييا مەملەكەتٸنٸڭ ازاماتتىعىن الۋدى كٷتتٸم. تۇرمىسىما كەرەكتٸ قاراجاتتى, وتىراتىن باسپانانى مەملەكەت قامتاماسىز ەتتٸ. پلامان تٸلٸن, اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەتٸپ, ورتاعا بەيٸمدەدٸ.
مەن تۇرعان انتۆەرپەن قالاسىندا ٶزٸمنٸڭ انا تٸلٸممەن سٶيلەسەتٸن, سىرلاساتىن, جاندٷنيەمدٸ اقتاراتىن ادام جوق. تەك وسى جاقتاعى, بەلگيياداعى جەنە فرانتسيياداعى ۇلدارىممەن عانا قازاق تٸلٸندە سٶيلەسەمٸن. قىزىم وتباسىمەن تٷركييادا تۇرادى.
كەسٸپكەر ٷشٸن, باسقا ماماندىق قۋىپ جٷرگەن ادامدار ٷشٸن شەتەلدە جٷرۋ بٸلٸنبەيتٸن شىعار, الايدا مەن سەكٸلدٸ قالامگەر ٷشٸن تٸلدەن الىس, ەلدەن الىس, ٶمٸر سٷرۋ شىنىندا ٶتە قيىن ەكەن.
نە سٶزٸمدٸ تىڭداپ جاتقان ادام جوق, نە جارييالانىپ جاتقان ەڭبەكتەرٸم جوق. اباي جارىقتىق ايتقانداي, «مولاسىنداي باقسىنىڭ, جالعىز قالدىم – تاپ شىنىم» دەگەننٸڭ كەبٸن كيٸپ وتىرمىن.
بەلگييانىڭ پاسپورتى قولىما تيگەن سوڭ, 2008 جىلى ەلگە باردىم. سول جولى قاۋىمداستىققا ٶلەڭدەرٸمدٸ تاپسىرىپ كەتٸپ ەدٸم, ولار «وي تولقىنى» دەگەن جۇپ-جۇقا جىر جيناعىمدى شىعارىپ بەردٸ.
ارتىنان مەنٸڭ ٶتٸنٸشٸم بويىنشا, بالامنىڭ كٷش سالۋىمەن, باسپانى تٷرتپەكتەپ جٷرٸپ, ٶز قارجىمىزبەن «سىبىزعى جٷرەك» اتتى شاعىنداۋ ٶلەڭدەر كٸتابىم جارىق كٶردٸ. دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ ەۋروپادا ۇيىمداستىرعان لوندونداعى جەنە ۆەناداعى ەكٸ رەتكٸ قۇرىلتايىنا ٶز ەركٸممەن سۇرانىپ باردىم.
2011 جىلى قازٸرگٸ نۇر-سۇلتان قالاسىندا ٶتكەن قازاق قۇرىلتايىنا شاقىرىلدىم. سول جولى قاۋىمداستىق شىعارعان كٸتاپتا ارنايى تانىستىرىلدىم. مەنٸ ەسكەرٸپ, تاريحي كٸتاپقا قوسقانى ٷشٸن سول كەزدەگٸ باسشىلارىنا, قىزمەتكەرلەرٸنە راحمەتٸمدٸ ايتتىم.
قازٸرگٸ تۇرىپ جاتقان بەلگييا ەلٸندە ەشقانداي قازاق ۇيىمدارىمەن بايلانىسىم جوق. بۇل مەنٸڭ ەسكەرٸلمەۋٸمنەن, ەلدە جاسىمنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى جٷرٸپ-تۇرۋىمنىڭ قيىندىعىنان بولار. جومارت, جانات دەگەن تٸلشٸلەر ماعان كەلٸپ, سۇحبات الىپ ينتەرنەتتە جارييالادى. ودان ٶزگە ەشكٸمدٸ كٶرمەدٸم.
قازٸر جاسىم 80-گە كەلٸپ قالدى. ەكٸ اياعىما دا وتا جاسالعاندىقتان, قوزعالىسىم تىم قيىن. ٶزٸم وسى ەلدٸڭ تەرتٸبٸ بويىنشا جەكە-دارا تۇرىپ جاتىرمىن. جاقىن جەردە بٸر ۇلىم بار. ولار بالا-شاعاسىمەن دەمالىس سايىن كەلٸپ, حەلٸمدٸ بٸلٸپ تۇرادى.
ٷمٸت كٶكجيەگٸ
2011 جىلعى دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى قۇرىلتايىندا ٶز ويىمدى اشىپ ايتىپ ەدٸم. تاعدىردىڭ بۇيرىعىمەن ەۋروپادا جاتقان مەن سەكٸلدٸ بٸر قالامگەردٸڭ مۇڭ-مۇقتاجى ەسكەرٸلمەي, مٷلدە ۇمىت قالدىم.
سول ساپارىمدا جازۋشىلار وداعىنىڭ تٶراعاسىنا ٶتٸنٸشٸمدٸ جەتكٸزدٸم. قازٸر جاڭا تٶراعا ۇلىقبەك ەسدەۋلەت باۋىرىم ەكەن. ول كٸسٸگە دە ايتايىن! مينيسترلٸكتەردٸڭ (مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ, اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترلٸگٸ) باسىنداعى ادامدار دا تەز-تەز ٶزگەرٸپ جاتىر. ەكٸ مينيسترلٸككە دە ايتار جانايقايىم بار!
مىناۋ «قالا مەن دالا» گازەتٸ ارقىلى ارىز-ارمانىمدى ايتۋدىڭ ورايى كەلٸپ تۇر. 2018 جىلدىڭ باسىندا «جاناشىر» قورىنىڭ اياسىندا ٶزٸمنٸڭ ازداعان قارجىممەن «ٶمٸر ٶرنەكتەرٸ» دەگەن ەكٸ تومدىق ٶلەڭدەر جيناعىم جارىق كٶرگەن ەدٸ. ودان ٶزگە وسى وداققا مٷشە بولعان 26 جىلدان بەرٸ بٸر كٸتابىم دا مەملەكەتتٸك باعدارلامامەن شىقپادى. جازۋشىلار وداعىنىڭ بٸر مٷشەسٸ رەتٸندە ماعان قامقورلىق جاساۋىنا بولار ەدٸ. شاماسى ولار مەنٸڭ بار, ەلدە جوق ەكەنٸمنەن دە حابارسىز بولار.
اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترلٸگٸنە, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا ٶتٸنٸشٸم بار!
مەنٸڭ «ٷزٸلمەس ٷرەي» دەگەن رومانىم جازىلىپ, قولجازبا كٷيٸندە دايىن تۇر. شامامەن ەكٸ توم بولادى. وندا قىتاي, قازاقستان, ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ باسىمنان ٶتكٸزگەندەرٸمدٸ, سەزگەندەرٸمدٸ, تٷيگەندەرٸمدٸ, ۇرپاققا ساباق بولار دٷنيەلەردٸ كٶركەم تٸلمەن, رومان ەتٸپ جازىپ شىعىپ ەدٸم. سونى شىعارىپ بەرۋگە قول ۇشىن بەرسە ەكەن دەگەن تٸلەك بٸلدٸرەمٸن.
2018 جىلى الماتى قالاسىندا جارىق كٶرگەن كٸتابىمنىڭ تۇساۋكەسەرٸن جاڭىل ەپەتوۆا, لەززات يگٸسٸن سيياقتى سٸڭلٸلەرٸم جەنە اقىن دەۋلەتبەك بايتۇرسىنۇلى مۇرىندىق بولىپ ٶتكٸزٸپ بەردٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ, مەن ول باس قوسۋعا بارا العان جوقپىن. كٸتابىما العىسٶزدٸ دەۋلەتبەك باۋىرىم جازىپ, كەشتٸ ٶزٸ جٷرگٸزٸپتٸ. سول كەزدەن باستاپ د.بايتۇرسىنۇلى باۋىرىممەن شىعارماشىلىق بايلانىستامىن. مەنٸڭ قازاقستان جاقتان اشىلعان جالعىز تەرەزەم – سول ازامات. ايتقاندارىمدى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە جارييالاپ, كٶڭٸلٸمدٸ كٶتەرٸپ, ٶمٸرگە, جازۋعا دەگەن قۇشتارلىعىمدى ارتتىرىپ قويادى.
ەلدەگٸ بارلىق باۋىرلارىما, اقىن-جازۋشى ەرٸپتەستەرٸمە بەلگييادان سەلەم ايتامىن! مەن ساۋ-سەلەمەت انتۆەرپەن قالاسىندا تۇرىپ جاتىرمىن. گازەتتٸڭ كٶمەگٸمەن سٸزدەرگە ٷنٸمدٸ جەتكٸزٸگٸم كەلدٸ!.. مەنٸڭ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ بٸر مٷشەسٸ ەكەنٸمدٸ ۇمىتىپ كەتپەڭٸزدەرشٸ! مەن سٸزدەردٸ سەت سايىن ويلايمىن, مينۋت سايىن ەسٸمە الامىن.
جاسىم سەكسەنگە كەلسە دە, دٸرٸلدەگەن قولىممەن حات جازامىن, مٸنە, تاعى دا سٶيلەپ وتىرمىن. امان بولىڭىزدار!
جازىپ العان جاراس كەمەلجان
