قازاق عىلىمىنداعى ۇرلىق (پلاگيات) وتاندىق عىلىمنىڭ ٶزەگٸنە تٷسكەن قۇرتقا اينالادى. عالىمنىڭ كٶز مايىن تاۋىسىپ جازعان, جىلدار بويى ٸزدەنٸپ, جارىققا شىعارعان عىلىمي ەڭبەگٸن ٷتٸر-نٷكتەسٸنە دەيٸن كٶشٸرٸپ الىپ, ٶز اتىنان ۇسىنىپ, ونى كٷمەندٸ جولمەن قورعاپ عالىم اتانۋ قالىپتى جاعدايعا اينالدى. وسىلايشا, عىلىم سالاسىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىق, قىلمىس ٶرشٸپ تۇر.
تٸپتٸ پلاگيات – ۇرلىعى دەلەلدەنسە دە ونداي عالىمدارعا ەش شارا قولدانىلماي, جازاسىز سول بۇرىنعى لاۋازىمىندا بىلق ەتپەي, تٷك بولماعانداي وتىر. بۇل – قازاق عىلىمىنىڭ بەتٸنە تٷسكەن شٸركەۋ, سٷيەگٸنە تٷسكەن تاڭبا.
بۇل دەرتتەن پرەزيدەنت تە حاباردار. 22 اقپاندا ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ جالپى جينالىسىندا سٶيلەگەن سٶزٸندە ن.نازارباەۆ: «ٶكٸنٸشكە قاراي, عىلىمي جۇمىستاردا پلاگيات جيٸ كەزدەسەدٸ, پلاگيات تۋرالى حاتتار دا ماعان جيٸ كەلەدٸ» دەگەن ەدٸ. عىلىمداعى پلاگياتىڭ ەتەك جايىپ, ەدەتتەگٸ نەرسەگە اينالعانىنا ەلباسىنىڭ سٶزٸنەن ارتىق قانداي دەلەل كەرەك!
ەلباسى ايتقان عىلىمداعى پلاگياتقا ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٸرٸ وقۋ ورنى – ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ باسشىسىنان باستاپ, شاتىسقان. كەزٸندە رەكتور عالىم مۇتانوۆتىڭ «ەكونوميكو-ماتەماتيچەسكيە مەتودى ي مودەلي», (الماتى: قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸ, 2011) اتتىعىلىمي ەڭبەگٸندەگٸ پلاگيات داۋى ٶرشٸپ, بٷكٸل ەلگە جايىلعان ەدٸ. سٶيتٸپ, مۇتانوۆ ۇرلىعىنا قاتىستى مەسەلەنٸ قاراۋ ٷشٸن سول كەزدەگٸ بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸندە ارنايى كوميسسييا قۇرىلعان.
كوميسسييا عىلىم ەڭبەكتٸ مۇقييات تەكسەرٸپ, مىنانداي شەشٸم شىعارعان: «فاكتى ناليچييا دوسلوۆنىح زايمستۆوۆانيي بەز سسىلوك نا يستوچنيكي ي بەز ۋكازانيي اۆتوروۆ وپۋبليكوۆاننىح پرويزۆەدەنيي ۆ مونوگرافيي مۋتانوۆا گالىما «ەكونوميكو-ماتەماتيچەسكيە مەتودى ي مودەلي», الماتى: قازاقۋنيۆەرسيتەتٸ, 2011, پولنوستيۋ پودتۆەرديليس ۆ وبەمە 39 سترانيتس تەكستا, ا تاكجە سووتۆەتستۆۋيۋششيح فورمۋل ي يلليۋستراتسيي». ال, سول كوميسسييانىڭ جەتەكشٸسٸ, سول تۇستاعى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸلٸگٸنٸڭ عىلىم كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى نۇرلان ىبىرايىم 2013 جىلى bnews.kz تٸلشٸسٸنە بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەيدٸ: «تاك چتو رەشەنيە كوميسسيي ۋكازىۆاەت نە تولكو نا پودتۆەرجدەنيە ناليچييا پلاگياتا ۆ مونوگرافيي گ.مۋتانوۆا, نو ي نا پرياموە نارۋشەنيە يم كازاحستانسكوگو زاكونوداتەلستۆا وب اۆتورسكوم پراۆە».
مۇنىڭ بەرٸ اشىق دەرەككٶزدەردە جارييالانعان ماتەريالدار. بٸزدٸڭ بۇعان الىپ قوسارىمىز جوق. شىندىق قاي تاراپتىڭ جاعىندا ەكەنٸن ايتۋ دا بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز ەمەس.
قۇرمانباەۆانىڭ كٷدٸكتٸ عىلىمي جۇمىسى
تانىس بولىڭىز, قازۇۋ, بيولوگييا فاكۋلتەتٸ, بيوالۋانتٷرلٸلٸك جەنە بيورەسۋرستار كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ مەرۋەرت قۇرمانباەۆا. رەكتورىن كٶرگەن كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ دە عىلىمي ۇرلىققا بارعانعا ۇقسايدى. ناقتى ەرٸ سوڭعى شەشٸمدٸ عىلىمداعى پلاگيات مەسەلەسٸنە جاۋاپتى قۇزىرلى ورىن – بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ شىعارار. ال, بٸز قولىمىزعا كەلٸپ تٷسكەن ايعاقتاردى مينيستر ساعاديەۆ مىرزانىڭ نازارىنا تارتامىز. پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸنە مەلٸم بولعان عىلىمداعى پلاگياتقا مينيسترلٸك اتٷستٸ قارامايدى دەپ ويلايمىز.
سونىمەن, مەرۋەرت قۇرمانباەۆا 2011 جىلى «بوتانيكا جەنە ٶسٸمدٸكتەر بيوالۋانتٷرلٸلٸگٸ» اتتى وقۋ قۇرالىن شىعارعان. بٸزگە كەلگەن دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, بۇل كٸتاپ ا. ەمەتوۆتىڭ «بوتانيكا» جەنە ن.مۋحيتدينوۆ س.ايدوسوۆا, ا.بەگەنوۆتاردىڭ اۆتورلىعىمەن جارىق كٶرگەن «ٶسٸمدٸكتەر مورفولوگيياسى جەنە اناتوميياسى» ەڭبەكتەرٸنەن سٶزبە سٶز كٶشٸرٸلٸپ الىنعان پلاگياتتىق جۇمىس (سۋرەتتٸ قاراڭىز).
ال, بۇل سٶزٸمٸزگە جوعارىدا اتالعان ەڭبەكتەردٸ سالىستىرى وتىرىپ, دەلەل كەلتٸرەيٸك. مەسەلەن, قۇرمانباەۆانىڭ «بوتانيكا جەنە ٶسٸمدٸكتەر بيوالۋانتٷرلٸلٸگٸ» كٸتابىنىڭ «قىزىل بالدىرلار بٶلٸمٸ»33 بەتتەگٸ دەرەكتەر ا. ەمەتوۆتىڭ 2005 جىلى شىققان «بوتانيكا» وقۋ قۇرالى كٸتابىنىڭ 222 بەتٸنەن كٶشٸرٸلگەن. مىسالى, ەمەتوۆتىڭ كٸتابىنداعى «قىزىل بالدىرلاردىڭ جالپى سانى 4 مىڭداي بولادى. ولار تروپيكالىق جەنە سۋبتروپيكالىق ەلدەردٸڭ تەڭٸزدەرٸندە, كەيدە كليماتى قوڭىرجاي بولىپ كەلەتٸن وبلىستاردا دا كەزدەسەدٸ», «قىزىل بالدىرلاردىڭ تاللومى ۇزىندىعى 2 مەترگە دەيٸن جەتەتٸن كٶپتەگەن بۇتاقتانعان جٸپشەلەردەن, سيرەكتەۋ پلاستينكا نەمەسە جاپىراق تەرٸزدٸ قۇرىلىمنان تۇرادى» دەگەن ەكٸ سٶيلەم (سۋرەتتٸ قاراڭىز)
قۇرمانباەۆا قۇراستىرعان كٸتاپتا «قىزىل بالدىرلاردىڭ جالپى سانى 4 مىڭداي بولادى. ولار تروپيكالىق جەنە سۋبتروپيكالىق ەلدەردٸڭ تەڭٸزدەرٸندە كەزدەسەدٸ», «قىزىل بالدىرلاردىڭ تاللومى كٶپتەگەن بۇتاقتانعان جٸپشەلەردەن, سيرەكتەۋ پلاستينكا نەمەسە جاپىراق تەرٸزدٸ قۇرىلىمنان تۇرادى» دەپ اراسىنداعى بٸرەر سٶزدەردٸ الىپ تاستاپ, سول قالپى پايدالانعان (سۋرەتٸ قاراڭىز).
دەل وسىنداي ايعاقتىڭ ەكٸنشٸسٸندە مينيستردٸ الدىنا كٶلدەنەڭ تارتايىق. تاعى دا سول ەمەتوۆ جازعان كٸتاپتىڭ «قوڭىر بالدىرلار» بٶلٸمٸندە (219 بەت) «تٷرلەرٸنٸڭ جالپى سانى 1,5 مىڭداي بولادى. قوڭىر بالدىرلار بەنتوستىڭ ماڭىزدى كومپونەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. قوڭىر بالدىرلار تاللومىنىڭ بوياۋى سارعىشتان قارا-قوڭىر تٸپتەن قارا-قىشقىل تٷسكە دەيٸن بولادى. ول وسى بالدىرلاردىڭ پيگمەنتتەرٸنٸڭ حلوروفيلددٸڭ, كاروتينويدتاردىڭ, فۋكوكسانتيننٸڭ (قوڭىر تٷستٸ) ارالاسىپ كەلۋٸنٸڭ نەتيجەسٸندە قالىپتاساتىن تٷستەر» دەپ باستالاتىن بٶلٸمدەگٸ ٷش سٶيلەم (سۋرەتتٸ قاراڭىز)
قۇرمانباەۆانىڭ وقۋ قۇرالىندا «تٷرلەرٸنٸڭ جالپى سانى 1,5 مىڭداي بولادى. قوڭىر بالدىرلار بەنتوستىڭ ماڭىزدى كومپونەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ تاللومىنىڭ بوياۋى سارعىشتان قارا-قوڭىر, قارا-قوشقىل تٷستٸ كەلۋٸ پيگمەنتتەرٸنٸڭ حلوروفيلددٸڭ, كاروتينويدتاردىڭ, فۋكوكسانتيننٸڭ (قوڭىر تٷستٸ) ورايلاسىپ كەلۋٸنە بايلانىستى» (سۋرەتتەردٸ سالىستىرا قاراڭىز) دەپ كەيبٸر سٶزدەردٸ الىپ, قىسقارتىلىپ كٶشٸرٸلگەنٸن بايقاۋعا بولادى.
مەرۋەرت قۇرمانباەۆانىڭ «بوتانيكا جەنە ٶسٸمدٸكتەر بيوالۋانتٷرلٸلٸگٸ» وقۋ قۇرالىنداعى اۆتوردىڭ رۇقساتىنسىز ەرٸ سٸلتەمەسٸز سٶزبە-سٶز كٶشٸرٸلگەن عىلىمي دەرەكتەر, تەرميندەر, فوتوسۋرەتتەر مولىنان كەزدەسەدٸ. ەربٸر كٶشٸرمەنٸ كٶرسەتۋ كٶلەمدٸ كٸتاپقا جٷك بولار ەدٸ. سوندىقتان, قۇرمانباەۆا قاي كٸتاپتىڭ نەشٸنشٸ بەتتەرٸندەگٸ سٶز-سٶيلەمدەردٸ ٶزٸنٸڭ وقۋ قۇرالىنىڭ نەشٸنشٸ پاراعىنا كٶشٸرگەنٸ تۋرالى سالىستىرمالى كەستەنٸ ۇسىنىپ وتىرمىز (كەستەنٸ قاراڭىز).
بەتتەردٸڭ سٶزبە سٶز سەيكەستٸگٸ
ال, قازۇۋ ەلدەگٸ جوعارعى ساناتتى, «ۇلتتىق» مەرتەبەسٸ بار وقۋ ورىن. قازۇۋ-دىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ وسىنداي كٶشٸرمە عىلىممەن اينالىسىپ, عالىم اتانىپ, لاۋازىمى ٶسٸپ جاتسا, باسقا وقۋ ورىندارىنان نە سۇراۋعا بولادى. قازۇۋ دىڭ بيولوگييا فاكۋلتەتٸندەگٸ كٶشٸرمە وقۋلىق بٸر عانا قۇرمانباەۆاعا عانا قاتىستى ەمەس. 2014 جىلى «قاناەۆتار قايدان العان, قالاي العان?» دەگەن تاقىرىپپەن ورىس تٸلٸندەگٸ پلاگياتتىق وقۋ قۇرالى جايلى شورمان مۇحيتدەنۇلىنىڭ ماقالاسى جارىق كٶرگەن. وندا اۆتور قاناەۆتار قۇراستىرعان وقۋ قۇرالىنىڭ پلاگيات ەكەنٸن تالداپ كٶرسەتكەن ەدٸ. ەندٸ مٸنە, قاناەۆتاردىڭ ٸزٸن الا قۇرمانباەۆا شىقتى.
ايتپاقشى, قاناەۆ تا قۇرمانباەۆا سيياقتى بيولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ بيوالۋانتٷرلٸلٸك جەنە بيورەسۋرستار كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ بولعان. بۇعان قاراپ, كافەدرا مەڭگەرۋشٸلەرٸ عىلىمي ەڭبەكتەردٸ ۇرلاۋمەن اينالىسا ما دەگەن ويعا قالاسىڭ...
پلاگيات – عىلىمنىڭ باستى جاۋى
بٸزدٸڭ شە, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ عىلىم سالاسىنداعى پلاگيات مەسەلەسٸمەن جٷيەلٸ تٷردە اينالىسۋى ٶتە قاجەت. ٶيتكەنٸ, پلاگيات – وتاندىق عىلىمنىڭ ٶزەگٸنە تٷسكەن قۇرت. كٶشٸرۋشٸ «عالىمدار» عىلىمنىڭ تٷبٸنە جەتٸپ قانا قويمايدى, قازاق عىلىمىنىڭ حالىقارالىق دەرەجەدەگٸ مەرتەبەسٸن تٷسٸرەدٸ. حالىقارالىق دەمەكشٸ, قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ەڭبەگٸ سٸلتەمە جاساۋ ن يندەكسٸ بويىنشا 68 ورىندا ەكەن. ساراپاشىلار مۇنى ٶتە تٶمەن دەڭگەي دەپ وتىر. بٸزدٸڭ عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرٸنە قاراعاندا نيگەرييا مەن ەفيوپييا ەلدەرٸنٸڭ عالىمدارى ەڭبەكتەرٸنە كٶپ سٸلتەمە جاسالىپ, جاقسى باعالانادى. قازاقستان نەگە 68 ورىندا, نەگە نيگەرييا مەن ەفيوپييانىڭ شاڭىن قاۋىپ قالعان? ٶيتكەنٸ, بٸزدٸڭ عىلىم پلاگيات كٶز اشپاي وتىر. سونىڭ بٸر دەلەلٸ بٸز سٶز ەتٸپ, ايعاق-دەلەل كەلتٸرگەن مەرۋەرت قۇرمانباەۆانىڭ وقۋ قۇرالى.
مۇنداي ٶزەكتٸ ەرٸ ماڭىزدى مەسەلەنٸ بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ ەرلان ساعاديەۆ قاراۋسىز قالدىرمايدى دەپ ٷمٸتتەنەمٸز!
نۇرا ماتاي
دەرەككٶز: Abai.kz
ماتەريالدا پايدالانىلعان سٸلتەمەلەر:
"نازارباەۆ - ۋچەنىم: نەرەدكو منە سووبششايۋت و پلاگياتە ناۋچنىح ستاتەي"
inform.kz/ru/nazarbaev-uchenym-neredko-mne-soobschayut-o-plagiate-nauchnyh-statey_a3001881
"پلاگيات گ.مۋتانوۆا پولنوستيۋ دوكازان - نۋرلان ىبىرايىم"
bnews.kz/ru/news/obshchestvo/plagiat_gmutanova_polnostu_dokazan__nurlan_ibiraiim-2013_09_02-1021361
ا. ەمەتوۆ «بوتانيكا» وقۋ قۇرالى, 2005 جىل
ن.مۋحيتدينوۆ س.ايدوسوۆا ا.بەگەنوۆ «ٶسٸمدٸكتەر مورفولوگيياسى جەنە اناتوميياسى» وقۋ قۇرالى, 2001 جىل
م.قۇرمانباەۆا «بوتانيكا جەنە ٶسٸمدٸكتەر بيوالۋانتٷرلٸلٸگٸ», 2011 جىل
