الماتىدا ٶتكەن «Elge Qaitaru» قورى «اكتيۆتەردٸ قايتارۋ: پراكتيكالىق شەشٸمدەردٸ ٸزدەۋ, قۇقىقتىق اسپەكتٸلەر, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جەنە جاھاندىق تەجٸريبە» اتتى دٶڭگەلەك ٷستەلدە بٸراز اقپاراتتىڭ شەتٸ شىقتى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz
ەسكە سالا كەتسەك, قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن ەلدە وليگارحييامەن كٷرەس باستالىپ, حالىققا ۇرلانعان دٷنيەنٸ قايتارۋ ماقساتىندا «Elge Qaitaru» اتتى قوعامدىق قور پايدا بولعان ەدٸ. ونىڭ قۇرىلتايشىلارى بيزنەسمەن جەنە ساياساتكەر بولات ەبٸلوۆ پەن بانكير ورازالى ەرجانوۆ بەكٸتٸلدٸ. ولاردىڭ سەرٸكتەستەرٸنٸڭ ٸشٸندە قوعام قايراتكەرٸ سەرگەي دۋۆانوۆ, جۋرناليست اسىلبەك ابدۋلوۆ جەنە قۇقىق قورعاۋشى ەۆگەنيي جوۆتيس تە بار.
تٸپتٸ, بىلتىر زاڭسىز اكتيۆتەردٸ قايتارۋ تۋرالى پارلامەنت ارنايى زاڭ دا قابىلداپ, «زاڭسىز يەمدەنٸلگەن اكتيۆتەردٸ مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى» زاڭعا پرەزيدەنت 2023 جىلعى 12 شٸلدەدە قول قويدى. زاڭ نورمالارىنا سەيكەس, جاۋاپتى مەملەكەتتٸك لاۋازىمدى اتقاراتىن (اتقارعان) سۋبەكتٸلەرگە, مەملەكەتتٸك زاڭدى تۇلعالارعا, كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور سۋبەكتٸلەرٸنە, سونداي-اق اتالعان تۇلعالارمەن اففيليرلەنگەن سۋبەكتٸلەرگە قولدانىلادى.
ياعني, زاڭ بويىنشا 100 ملن دوللارى بار بايلار عانا تەكسەرٸلەدٸ. اكتيۆتەردٸ قايتارۋ جۇمىستارىن باس پروكۋراتۋرا تەكسەرٸپ, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ اقپاراتى جەنە زاڭنامادا تىيىم سالىنباعان باسقا دا كٶزدەر نەگٸزٸندە مونيتورينگ پەن تالداۋ جٷرگٸزەدٸ. الايدا, زاڭسىز اكتيۆتەردٸ قايتارۋ ەرٸكتٸ تٷردە نەمەسە ەلٸمٸزدٸڭ, شەت مەملەكەتتەردٸڭ قۇزىرەتتٸ ورگاندارىنىڭ شەشٸمدەرٸ نەگٸزٸندە مەجبٷرلٸ تٷردە جٷزەگە اسىرىلۋى مٷمكٸن. بٸراق بۇعان كٷمەنمەن قارايتىندار كٶپ.
«Elge Qaitaru» قورىنىڭ باسشىسى بولات ەبٸلوۆتٸڭ ايتۋىنشا, 30 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقستاننان وففشور ارقىلى ميللياردتاعان دوللار قاراجات شىعارىلدى. «بۇل سوماعا قانشاما مەكتەپ پەن اۋرۋحانا, باسقا دا ەلەۋمەتتٸك نىساندار سالۋعا بولاتىن ەدٸ. ەلٸمٸزدە اكتيۆتەردٸ قايتارۋ تەجٸريبەسٸ بۇرىن-سوڭدى بولعان, ەندٸ تەك ونى پايدالانۋ قاجەت» دەسە, قۇقىق قورعاۋشى ەۆگەنيي جوۆتيس: «اكتيۆتەردٸ قايتارۋدىڭ ەكٸ اسپەكتٸسٸ بار, ول – ساياسي جەنە قۇقىقتىق. بٸرٸنشٸسٸ, ٸشكٸ ساياسي كونتەكستە جاتىر. ياعني, بيلٸكتەگٸ ەليتالىق توپتار جەمقورلىقپەن شىنايى كٷرەسۋگە جەنە زاڭ قاعيدالارىن تولىق ساقتاۋعا دايىن با? جەمقورلاردىڭ بارلىعى قۋدالانا ما, ەلدە «تاڭداۋلىلاردىڭ» عانا سوڭىنا تٷسە مە? بٸزدەن شىققان اقشا قازٸر شەتەلدٸڭ بانكتەرٸندە ساقتاۋلى. بۇل اكتيۆتەردٸ سول ەلدەر, مىسالى, اقش, ەۋروپا نەمەسە پارسى شىعاناعى ەلدەرٸ قازاقستانعا بەرۋگە دايىن با? بٸرٸنشٸدەن, زاڭسىز بايۋعا قانداي مٷلٸكتەر نە اكتيۆتەر جاتاتىنىن انىقتاپ الۋ قاجەت. ونى انىقتايتىندار زاڭ ٷستەمدٸگٸ مەن ەدٸل سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋ قاعيداتتارىن قاتاڭ ساقتاۋى تيٸس ەرٸ تەۋەلسٸز بولۋى كەرەك. ال قازٸرگٸدەي جاعدايدا قازاقستاننىڭ سوت جٷيەسٸنە مەن سەنبەيمٸن» دەگەندٸ ايتتى.
ال مەجٸلٸس دەپۋتاتى ەرمۇرات باپي بٷگٸندە 344 جىلجىمالى جەنە جىلجىمايتىن مٷلٸك وبەكتٸسٸ انىقتالدى, ونىڭ ٸشٸندە 131 نىسان شەتەلدە تٸركەلگەنٸن تٸلگە تيەك ەتتٸ. سونداي-اق, 448 ملرد تەڭگە بولاتىن قۇندى قاعازدار شەتەل بانكتەرٸندە جاتسا, 220 تريلليون تەڭگە بولاتىن بانكتٸك ترانساكتسييالار, ونىڭ ٸشٸندە 1,4 تريلليون تەڭگەنٸڭ كٷدٸكتٸ ترانساكتسييالارى زەرتتەلٸپ جاتقان كٶرٸنەدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, تيٸستٸ كوميتەت قۇرىلسا دا, بارلىق جۇمىس جابىق ەسٸك جاعدايىندا جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر ەكەن.
«ال بۇل جەردە باستى مەسەلە نازارباەۆ ەۋلەتٸندە. بيلٸك قۋدالاۋ پروتسەسٸنەن بۇرىنعى پرەزيدەنتٸ ەدەيٸ الاستاتىپ جاتىر ما دەگەن كٷدٸك بار. ەندٸگٸ مەسەلە وسى زاڭعا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋدە. مەنٸڭ باستى ۇسىنىسىم –تەكسەرٸلۋگە تيٸستٸلەردٸڭ تٸزٸمٸن پارلامەنت بەكٸتسٸن. بٸراق بۇل ۇسىنىس ٶتپەي قالدى. وسىدان كەيٸن ەسكٸ جٷيەنٸڭ بيلٸكتٸ ەلٸ دە ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعانىنا مەنٸڭ كٷمەنٸم قالمادى», – دەدٸ دەپۋتات.
قوعام بەلسەندٸسٸ سانجار بوقاەۆ اكتيۆتەردٸ قايتارۋ كوميتەتٸ جۇمىس ٸستەي باستاعالى بەرٸ مٷلٸكتٸ سىرتقا شىعاردى دەگەن كٷدٸككە ٸلٸنگەن 500 ادامنىڭ تٸزٸمٸ ەزٸرلەنگەنٸن جەتكٸزدٸ.
«وسى تٸزٸمدٸ كٶپشٸلٸككە جارييالايىق, قازاقستاندىقتاردىڭ ٶزدەرٸن جىلدار بويى كٸمنٸڭ توناعانىن بٸلۋگە قۇقىعى بار شىعار. 500 ادامنان تۇراعاتىن تٸزٸمگە نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەنە ونىڭ اينالاسىنداعى جاقسىبەكوۆتەر, ماميندەر, بايبەكتەر كٸرسٸن. بيلٸك وسىلاي جاساسا عانا حالىق الدىندا تازا بولادى. شەتەلدٸك ۆيللالار, ياحتالار مەن سارايلارعا جۇمسالعان قاراجاتتى مەن ەلدە زاۋىت, فابريكالار سالۋعا, جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جۇمساعاندى قالار ەدٸم. شەتەلدەن قايتارىلعان قاراجاتتى زەينەتاقى قورىنا اۋدارۋعا بولادى نەمەسە ارنايى قور قۇرىپ, قوعام باقىلاۋىنا بەرۋگە بولادى» دەپ كەسٸپ ايتتى.
«ستراتەگييا» ەلەۋمەتتٸك ساياسي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتٸ گٷلميرا يلەۋوۆا حالىق بيلٸكتٸڭ بەرٸن ۇرى جەنە جەمقور دەپ سانايدى. ٶيتكەنٸ ٷكٸمەتكە سەنبەيدٸ. جاقسى, اقشانى شەتەلدەن قايتاردىق دەلٸك. مۇنداي وقيعالار قايتالانباۋى ٷشٸن زاڭ جۇمىس ٸستەي مە? حالىققا وسى جاعىن تٷسٸندٸرٸپ ايتۋىمىز كەرەك» دەدٸ پٸكٸرٸندە.
الايدا, «Elge Qaitaru» قورىنىڭ باسشىسى بولات ەبٸلوۆ سٶز سوڭىندا قور جۇمىسىن باستاعالى بەرٸ بٸراز مەكەمەگە حات جازعانىن, بٸراق كٷشتٸك قۇرىلىمدار مەن پروكۋراتۋرا قوردىڭ رەسمي حاتىن ەلەۋسٸز قالدىرۋعا تىرىساتىنىن قاپەرگە سالدى.
«بٸزدٸڭ ساۋالدارىمىز «نازارباەۆ ەۋلەتٸ» ەۋرازييالىق توپ, «قازاقمىس» كومپانيياسىنا قاتىستى ەدٸ. ٶيتكەنٸ بٸز تەك ٸرٸلەرٸن عانا قاراستىرىپ وتىرمىز. بٸز مەملەكەتتٸك ورگانداردان العان بارلىق اقپاراتتى جارييالاۋعا دايىنبىز. مەنٸڭشە, بۇل پروتسەسس قازاقستاننىڭ ۇرلانعان مٷلكٸن قايتارۋ عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە قوعامدىق-ەلەۋمەتتٸك جەنە تاريحي ەدٸلەتتٸلٸككە دەگەن سۇرانىستى ورىنداۋ بولىپ سانالادى. بٸزدٸڭ «Elge Qaitaru» قوعامدىق قورى بۇل پروتسەستەردە قالىس قالماي, حالىققا پايدالى جۇمىس ٸستەۋگە ەرقاشان دايىن» دەپ تٷيٸندەدٸ.
