Dalanews.kz رەسەي, ورتا ازييا ەلدەرٸندەگٸ ساياسي-مەدەني ٶزگەرٸستەردٸ زەرتتەۋمەن شۇعىلداناتىن عالىمنىڭ ەڭبەگٸن وقىرمان تالقىسىنا ۇسىنادى.
عالىم باتىس ەلەمٸ قازاقستاندى مٷلدە تانىمايتىنىن ايتادى. قازاقستانعا قاتىستى ٶزەكتٸ زەرتتەۋلەر سوڭعى رەت ٶتكەن عاسىردا جٷرگٸزٸلگەن. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٷستٸرت جاسالعانىن, سوندىقتان بۇل ەلدٸڭ تانىم-تٷسٸنٸگٸ, قوعامي قۇندىلىقتارىنا قاتىستى جەتكٸلٸكتٸ ماعلۇمات بەرمەگەنٸن ەسكەرۋ كەرەك.
سودان بەرگٸ ارالىقتا قازاقستانىڭ ۇلتتىق قۇرامى ايتارلىقتاي ٶزگەرٸپ, قازاقتٸلدٸ اۋديتورييانىڭ اۋقىمى ارتقان. ال اقش پەن باتىس ەلدەرٸنٸڭ ساياساتكەرلەرٸ قازاقستاندى ەلٸ كٷنگە “ورىستانعان” ەل دەپ تانيدى.
سٶي دەگەن مارلەن لاريۋەل قازاقتٸلدٸ قاۋىمنىڭ ساناسىنداعى مەدەني دٷمپۋگە, ونىڭ سەبەبٸ مەن سالدارىنا ٷڭٸلۋگە تىرىسقان.
“قازاقستانداعى ورىستٸلدٸ اۋديتورييانىڭ ٷلەس سالماعى كٷنبە-كٷن كەمٸپ, تيٸسٸنشە ورىس تٸلٸنٸڭ ٶرٸسٸ تارىلۋدا. ورىستار مول قونىستانعان سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردٸڭ ٶزٸندە ولاردىڭ ٷلەسٸ 35-50 پايىزدان اسپايدى. ولار ۇلتتىق ٷلەس تۇرعىسىنان ازشىلىققا اينالۋدا.
90-شى جىلدارى ورىستاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ اتاجۇرتىنا ورالدى. بٷگٸندە بۇل ٷردٸستٸڭ قارقىنى بەسەڭدەگەنمەن, ورىستٸلدٸ قاۋىم بەرٸبٸر دە كٶشٸپ جاتىر. ولار رەسەيگە ٶز قالاۋىمەن قونىس اۋدارۋدا, ولاردى سولاي ەتۋگە ەشكٸم مەجبٷرلەگەن جوق.
وتانداستاردى ەلگە شاقىرعان پۋتينٸڭ باعدارلاماسى قازاقستانداعى ورىستاردى ورنىنان قوزعالتتى. رەسەي حالقىنىڭ سانىن كٶبەيتٸپ جاتقان دا نەگٸزٸنەن قازاقستان مەن ۋكراينادان كەلگەن ورالماندار”, – دەيدٸ مارلەن حانىم.
…
ونىڭ ايتۋىنشا ورىستٸلدٸ اعا بۋىننىڭ ۇل-قىزدارى قازاقستاندا ايالداعىسى كەلمەيدٸ. رەسەيگە وقۋ تٷسٸپ, سول جاقتا جۇمىسقا ورنالاسىپ, ارتىنان اتا-اناسىن دا الدىرادى.
“قازاقستانداعى ورىستار قارتايىپ” كەلەدٸ دەيدٸ عالىم. وسىعان بايلانىستى زەرتتەۋ جٷرگٸزگەن ول ەلٸمٸزدەگٸ ورىستٸلدٸ قاۋىمنىڭ ورتا جاسى 44 جاستى قۇرايتىنىن انىقتاعان.
“قازاقتاردىڭ ورتا جاسى شامامەن 23 جاس. قازاقتار جاس ۇلت, تيٸسٸنشە دەموگرافييالىق جارىستا ەلدەگٸ ورىستٸلدٸ اۋديتورييانى باسىپ وزادى. بۇل ٶزگەرٸس قازٸردٸڭ ٶزٸندە ايقىن اڭعارىلۋدا, ال 10-20 جىلدان كەيٸن قازاقستاندا قالعان ورىستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸن زەينەت جاسىنداعى ازاماتتار قۇرايتىن بولادى”, – دەيدٸ ول.
…
فرانتسۋز ساراپشىسى قالالاردىڭ قازاقتانىپ جاتقانىنا نازار اۋدارعان. ونىڭ مەلٸمەتٸنە ساي 1970 جىلدان بٷگٸنگە دەيٸن قالادا ٶمٸر سٷرەتٸن قازاقتاردىڭ سانى 1 ملن-نان 5 ملن ادامعا دەيٸن ارتقان. بۇل قازاقستان قالالارىنىڭ كولوريتٸن ٶزگەرتكەن.
قالاداعى قازاقتىڭ ٷلەسٸ ارتقان سايىن, ۋاقىت ٶتە كەلە “سولتٷستٸك سلاۆياندانعان”, “وڭتٷستٸك قازاقتانعان” دەگەن تٷسٸنٸك ٶزٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتادى.
“ۋاقىت وزا كەلە قازاقستانداعى “ورىس مەسەلەسٸ” دە ٶزٸنٸڭ اكتۋالدىعىنان ايىرىلادى, ساياسي كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسەدٸ. قازاقتٸلدٸ قاۋىمنىڭ قاراسى مولايعان سايىن قىرىم ستسەناريٸنٸڭ قاۋپٸ سەيٸلەدٸ.
كٶپتەگەن باتىس ساراپشىلارى قازاقستاندى رەسەيمەن قورقىتۋدى دوعارار ەمەس. مۇنىڭ بەرٸ بٸلمەستٸكتەن. 90-شى جىلداعى ٷستٸرت جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋ وسى ەلگە قاتىستى قاتە كٶزقاراس قالىپتاستىرۋعا الىپ كەلدٸ. ساراپشىلار قازاق فاكتورىن ەسكەرمەدٸ. قازاقتٸلدٸ اۋديتورييانىڭ سانى مەن ساپاسى ٶسكەن سايىن “قازاق ەلەمٸ” اتتى كەڭٸستٸك قالىپتاسارىن ەسەپكە المادى”, – دەيدٸ عالىم.
قازاقشا سٶيلەيتٸن قالالاردىڭ قاتارى ارتىپ, ورىستٸلدٸ قاۋىم رەسەيگە قونىس اۋدارۋىن ٷدەتە تٷسسە, سولتٷستٸك ايماقتاردى قازاقتاندىرۋ ٶزدٸگٸنەن جٷزەگە اساتىن بولادى.
مارلەن لارۋەل قازاقتٸلدٸ اقپاراتتىق كەڭٸستٸك قارقىندى دامىپ جاتقانىنا نازار اۋدارعان.
“قازاقتاردىڭ ٷلەسٸ كٶبەيٸپ, قازاق تٸلٸنٸڭ قۇلاشى كەڭەيگەن سايىن قازاقشا حابار تاراتىن اقپارات قۇرالدارىنىڭ اۋديتوريياسى ارتۋدا. قازاقتٸلدٸ اقپاراتتىق كەڭٸستٸك ەلدەگٸ ورىستٸلدٸ ماسس-مەديانىڭ كونتەنتٸن تۇتىنبايدى, ولاردىڭ ٶز تاقىرىبى بار. ەكٸ تاراپ تا ٸشتەي اراز, سوندىقتان جيٸ سالعىلاسادى. ورىستٸلدٸ باق قازاقتٸلدٸ ورتانىڭ ٶسٸپ-ٶنٸپ جاتقانىنان قاۋٸپ كٷتەدٸ. ونىڭ سوڭى اۋديتورييادان ايىرىلۋعا الىپ كەلەدٸ”, – دەيدٸ ساراپشى.
فرانتسۋز عالىمى مەكتەپ جەنە جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاقشا بٸلٸم الاتىن جاستاردىڭ قاتارى ارتىپ جاتقانىنا نازار اۋدارعان. ونىڭ ايتۋىنشا بۇل دەموگرافييالىق دٷمپۋدٸڭ نەتيجەسٸندە مٷمكٸن بولعان. “ورىس ەلەمٸنەن” دەموگرافييالىق ەۆوليۋتسييانىڭ كٶمەگٸمەن عانا قۇتىلامىز.
“قازاقتاندىرۋ” ٷردٸسٸ تابيعي تٷردە جٷزەگە اسىپ جاتىر. وسىدان 15-20 جىل بۇرىن ٶمٸرگە كەلگەن ۇرپاق “ورىس ەلەمٸنٸڭ” قۇندىلىقتارىن قابىلدامايدى. قازاقستان بيلٸگٸ دە ورىس تٸلٸن “ۇقىپتى” تٷردە ىعىستىرۋ ٷشٸن اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەنۋگە ٷگٸتتەۋدە”, – دەيدٸ ول.
مارلەن لاريۋەل ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ دا قازاقىلانىپ جاتقانىنا نازار اۋدارعان. ەلەمجەلٸدەگٸ قىزۋ تالقىلانعان تاقىرىپتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاقتٸلدٸ كەڭٸستٸكتەن تارايتىنىن ايتادى.
عالىمنىڭ پٸكٸرٸنشە, الداعى 10-20 جىلدا قازاقستان مەن رەسەيدٸ ٶتكەن تاريحقا قاتىستى ۇلتارالىق دەبات كٷتٸپ تۇر. تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا ٶمٸرگە كەلگەن ۇرپاق ستالين رەپرەسسيياسىنا ساياسي تۇرعىدان باعا بەرٸپ, قىزىل قىرعىننىڭ قازاققا جاساعان قاستاندىعى تۋرالى اشىق ايتادى ەرٸ كرەملگە ۋلتيماتۋم قويادى.
“قازاق جاستارىن “باتىسشىل” دەپ ايتا المايمىز. ولار ەلدٸڭ قازاقي قۇندىلىقتارعا قۇرىلعان دامۋ جولىمەن جٷرگەنٸن قالايدى. قازٸرگٸ بيلٸك قالاپ شىعارعان “قازاقستاندىق” اتتى ۇعىم كەلمەسكە كەتۋدە, قازاقىلىق قارقىن الۋدا. مۇنى مەملەكەت تە مويىنداپ وتىر.
بيلٸكتٸڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە اۋىسۋى وسى ٶزگەرٸستٸ اڭعارۋدان تۋعان. قوعامدىق سانانىڭ ٶزگەرٸسكە تٷسٸپ, قازاقىلىقتىڭ كٷش الىپ جاتقانى بيلٸكتٸ بۇل ٷردٸسكە ٸلەسۋگە مەجبٷرلەۋدە. بيلٸكتە ۇلتشىل جاستاردىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدٸ. مەمەكٸمشٸلٸكتە جاڭا مەدەني (قازاقي, رەد.) اۋرا قالىپتاساتىن كٷن جاقىن”, – دەيدٸ ساراپشى.
...
عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا قازاقستاننىڭ قولداۋىنان ايىرىلۋ مەسكەۋ ٷشٸن تراگەدييامەن تەڭ. كرەمل قازاقىلانۋ پروتسەسٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرەر جاعدايدا ەمەس. قازاقستانداعى قازاقتٸلدٸ اۋديتورييا قارسىلىق بٸلدٸرەر بولسا, رەسەيدٸڭ ورتا ازيياعا جولى جابىلادى.
قازٸرگٸ قازاقتٸلدٸ بۋىنعا كٶرشٸسٸنٸڭ مەدەني كەڭٸستٸگٸ جات, ولار رەسەيلٸك مەدەنيەتتٸڭ ٶزدەرٸنە ەشتەڭە ەپەرمەسٸنە كٶزٸ جەتكەن. رەسەيدٸڭ قۇندىلىقتارى ادامنىڭ تۇلعا رەتٸندە قالىپتاسۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ.
“يە, راس قازاقستان ەلٸ دە بولسا كرەمل ىقپالىندا. قازاقستان اۋماعىندا ورىستىڭ بٸرنەشە ەسكەري بازاسى بار. ەيتكەنمەن, رەسەي دە ٶزگەرٸپ جاتقانىن ەسەپكە الۋ كەرەك. پۋتين بيلٸگٸ اقپاراتتىڭ عاسىردىڭ تالاپتارىنا بەيٸمدەلە الماي وتىر. بولاشاقتا ەكٸ ەل دە بٸر-بٸرٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرمەيتٸن, ٶزٸندٸك دامۋ جولىن تابارى انىق”, – دەيدٸ مارلەن لاريۋەل .
...
ەلبەتتە عالىمنىڭ كٶرگەن-تٷيگەنٸ بٸزدٸڭ اۋديتوريياعا تاڭسىق ەمەس. ول تٸلگە تيەك ەتكەن جايتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنە كۋەمٸز. لاريۋەل بۇل ماقالانى باتىستاعى ەرٸپتەستەرٸنە ارناپ جازعانى اڭعارىلىپ تۇر.
زەرتتەۋدٸڭ تٷپنۇسقاسىن مىنا سٸلتەمەدەن وقي الاسىز, مۇندا سونىمەن قاتار ستاتيستيكالىق دەرەكتەر دە بەرٸلگەن: voicesoncentralasia.org
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
