قازاق مۇسىلماندىعىنىڭ دٸني مەكتەبٸ قالىپتاسىپ كەلەدٸ
قازاق مۇسىلماندىعىنىڭ دٸني مەكتەبٸ قالىپتاسىپ كەلەدٸ
قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى – ەلٸمٸزدەگٸ كٷللٸ مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ قاراشاڭىراعى, رۋحاني ورداسى. بٷكٸل مەشٸتتٸ بٸر ورتالىققا بٸرٸكتٸرگەن مٷفتييات قوعامدى يماندىلىققا ٷندەپ قانا قويماي, بارشا ۇلتتار مەن ۇلىستاردى بٸرلٸككە شاقىرادى.
اللاعا شٷكٸر, كٶرشٸ ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بٸزدٸڭ دٸني سالاداعى قول جەتكٸزگەن جەتٸستٸكتەرٸمٸز از ەمەس. سونىڭ بٸرەگەيٸ رەتٸندە ايتارىم, بارلىق مەشٸتتە بٸر مەزەتتە بٸر تاقىرىپتا جۇما ۋاعىزىنىڭ جٷرگٸزٸلۋٸ. 2500 مەشٸتتە دٸني باسقارما بەكٸتكەن تاقىرىپتا عانا جۇما ۋاعىزى ايتىلادى. كەيبٸر ەلدەردە ايماق-ٶلكەگە بٶلٸنٸپ, بٸر-بٸرٸنە باعىنا بەرمەيتٸن, ٷيلەسٸم تاپپاعان دٸني قىزمەت جٷيەسٸ قالىپتاسقان. بۇل تۇرعىدا بٸزدٸڭ ەل كٶش ٸلگەرٸ. بٸر ورتالىققا ۇيىعان قۇلشىلىق ٷيلەرٸندەگٸ سان-سالالى جۇمىس جاندانىپ كەلەدٸ.
بٸز 2013 جىلى «دٸن مەن دەستٷر» يدەياسىن كٶتەردٸك. بۇل يگٸ باستاما كٶپشٸلٸك قولداۋعا يە بولدى. دٸني مەرەكەلەردٸڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزبەن ٷيلەستٸرٸپ تويلاۋدىڭ مەدەنيەتٸ قالىپتاستى. قۇربان ايت, ورازا ايت, مەۋلٸت مەرەكەلەرٸ ۇلتتىق سيپاتتا اتالىپ ٶتەدٸ. يمامدار ۋاعىزدى تەك شاريعي تۇرعىدان عانا ەمەس, تاعىلىمعا تولى تاريحىمىزبەن, ەدەپكە ٷندەيتٸن ەدەبيەتٸمٸزبەن, مەندٸ مەدەنيەتٸمٸزبەن ۇشتاستىرىپ ايتۋعا داعدىلاندى. بٸرەر جىلدىڭ كٶلەمٸندە «دٸن مەن دەستٷر» ساباقتاستىعى باستاماسى ٶمٸرشەڭ يدەياعا اينالىپ ٷلگەردٸ.
«دٸن مەن دەستٷر» كٸتابى تەك دٸني ورتانىڭ عانا ەمەس, رۋحانييات, مەدەنيەت, ەدەبيەت, تاريح سالاسىنداعى وقىرمانداردىڭ, جالپى حالىقتىڭ ىقىلاسىن تۋدىردى. بۇل باستامانى تٶرالقا مەجٸلٸسٸندە 2018 جىلعا دەيٸن جالعاستىرۋ تۋرالى قارار قابىلدادىق. كەشەگٸ تەۋەلسٸزدٸك العان كەزەڭ مەن 2000 جىلدارداعى يمامدار مەن قازٸرگٸ دٸن قىزمەتكەرلەرٸن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ. قازٸرگٸ يمامداردا قابٸلەت, دەڭگەي باسقا. ٸسكەرلٸك, بايسالدىلىق, شەشەندٸك ٶنەر قالىپتاستى. بٸلٸم مەن كٶزقاراس كٶكجيەگٸ كەڭەيدٸ.
اقىن-جىراۋلارىمىزدىڭ ٶسيەتتٸ ٶلەڭدەرٸ, دالانىڭ دارا پەرزەنتتەرٸنٸڭ پاراساتتى پايىمدارى مەن تولعامدارى دٸني ورتادا كەڭٸنەن ناسيحاتتالىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. جۋىردا «قازاق تاريحىنداعى يسلام», «دەستٷرلٸ يسلام جاۋھارلارى» اتتى عىلىمي-تانىمدىق, تاريحي كٸتاپتار ەزٸرلەنٸپ, باسپاعا جولداندى.
اللاعا شٷكٸر, ەلميساقتان بەرٸ مۇسىلمانبىز. بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز اللانىڭ دٸنٸن ەرتەدەن ٶز ەركٸمەن قابىلداعانىن ەرەكشە اتاپ ٶتكەنٸمٸز جٶن. قاراھان ەۋلەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ساتۇق بوعراحاننىڭ يسلامدى قابىلداپ, قول استىنداعىلارعا دٸندٸ قابىلداۋعا شاقىرۋى, وسى يگٸ ٸستٸڭ باستاماسى بولدى.
ەۋەل باستان يمان حالىق جٷرەگٸنە نىق ورناعاندىقتان كەشەگٸ اتەيستٸك قوعامدا حالىق مەجبٷرلٸ تٷردە ٶز دٸنٸنەن ازداپ الشاقتاعانىمەن, ەشقاشان تٷبەگەيلٸ قول ٷزٸپ قالعان جوق. سەبەبٸ, تامىرىن تەرەڭگە تارتقان يمان نەگٸزدەرٸ ەرتە مە, كەش پە, بٷر جارىپ شىعاتىنى بەلگٸلٸ ەدٸ. قۇدايعا شٷكٸر, كٶك تۋىمىزدى جەلبٸرەتكەن ەگەمەندٸ كٷنگە دە قول جەتكٸزٸپ وتىرمىز. سوندا دا كەشەگٸ كەڭەس زامانىندا كٶپتەگەن قۇندى دٸني كٸتاپتاردىڭ وتقا تاستالعانى ەلٸ كٷنگە كٶڭٸلٸمٸزدٸ كٷپتٸ ەتەدٸ.
ەجەلدەن ەبۋ حانيفا مەزھابىن بەرٸك ۇستانىپ, يمام ماتۋريدي جولىن ارداقتاعان اتا-بابامىزدىڭ جولى بٸز ٷشٸن قاشان دا قاستەرلٸ. ەندٸ اتا-بابالارىمىزدان قالعان اسىل جاۋھارلاردى قايتا جارىققا شىعارۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ۋاقىتتىڭ ٶزٸ دەلەلدەپ وتىر. ەلەم كٸتاپحانالارىنىڭ سيرەك قورلارىندا شاڭ باسىپ جاتقان قولجازبالار مەن كٶنەكٶز قارييالاردىڭ ساندىقتارىندا سارعايىپ جاتقان ەسكٸ كٸتاپتاردى جارىققا شىعارۋ ارقىلى بابالار اماناتىن ورىنداۋ – بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ مٸندەتٸ دەر ەدٸك. سەبەبٸ, سول ەڭبەكتەر ارقىلى يسلام دٸنٸنٸڭ قازاق دالاسىنا تارالۋ تاريحىنا تەرەڭ بويلاپ, دەستٷرلٸ جولىمىزدى نىقتاي تٷسەتٸنٸمٸز انىق. وسىناۋ يگٸ نيەتتەن تۋعان «دەستٷرلٸ يسلام جاۋھارلارى» اتتى كٸتابى قازاق رۋحانيياتىنا ٶزٸندٸك ٷلەسٸن قوسادى دەگەن سەنٸمدەمٸن.
وسى جىلدىڭ 19 اقپانىندا ەلوردامىز استانادا تۇڭعىش رەت يمامدار فورۋمىن ٶتكٸزدٸك. مۇنى ەلٸمٸزدٸڭ دٸني سالاسىنداعى تاريحي وقيعا دەپ اتاۋعا بولادى.
بارلىق ايماقتان كەلگەن يمامداردىڭ, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ باسىن قوسقان فورۋمداعى نەگٸزگٸ سەت – تاريحي تٶرت قۇجاتىمىزدىڭ قابىلدانۋى. ول قۇجاتتار «قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ تۇعىرناماسى», «يمام كەلبەتٸ», «مۇسىلماننىڭ بەينەسٸ», «يمامنىڭ قىزمەتتٸك ەتيكاسى» دەپ اتالادى.
قابىلدانعان قۇجاتتاردىڭ ٸشٸندە تۇعىرناماعا ەرەكشە توقتالىپ كەتكٸم كەلەدٸ. بۇل بەينەبٸر ەلٸمٸزدەگٸ مۇسىلمانداردىڭ باعدارشامى ٸسپەتتٸ قۇندى قۇجات, دٸني باعىت, جٷرەر جولىمىز.
نەگٸزگٸ دٸني ۇستانىمدارىمىزدى اشىپ كٶرسەتتٸك. ۇستانار تٶل مەزھابىمىز, قۇقىقتىق مەكتەبٸمٸز ەبۋ حانيفا, ال دٸني سەنٸمدە ماتۋريدي اقيداسى ەكەنٸن ايقىنداپ بەردٸك. تۇعىرنامادا «نٸگٸزگٸ دٸني ۇستانىمدار», «يسلام نەگٸزدەرٸ», «شاريعات نەگٸزٸ (فيقھ)», «يسلام دٸنٸ (اھلاق)», «يسلام, زايىرلى مەملەكەت جەنە زايىرلى قوعام», «يسلام جەنە ۇلت», «يسلام جەنە سالت-دەستٷر», «يسلام جەنە وتباسى», ت.ب. تاقىرىپتار تٶڭٸرەگٸندە مۇسىلمان قاۋىمعا باعىت-باعدار بەرٸلدٸ.
دٸني باسقارما ەشقانداي ەلدٸڭ ٶز ٸشٸندە قالىپتاسقان دٸني كٶزقاراسىن, ۇستانىمىن, جولىن, مەكتەبٸن ٷلگٸ تۇتىپ, وعان باسىمدىق بەرگەن ەمەس, بەرمەيدٸ دە. ەر ەلدٸڭ ٶزٸندٸك دەستٷرٸ, دٸني جولى بار. بٸز, دٸني سالاداعى ساراپشىلار, تەولوگ-عالىمدار قازاق مۇسىلماندىعىنىڭ قالىپتاسقان دٸني مەكتەبٸنٸڭ رٶلٸن ارتتىرۋدى قولعا الدىق. ول – ورتا ازييا مەكتەبٸ. قازاق مۇسىلماندىعىمەن ۇشتاسىپ, ٷيلەسٸم تاپقان مەكتەپ دەستٷرٸمٸز بەن سالتىمىزدى, جالپى ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتارىن ەرەكشە ورىنعا قويادى. ٶيتكەنٸ, دٸن ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەردٸ, قالىپتاسقان جاعداياتتاردى جوققا شىعارمايدى نەمەسە ونىڭ جويىلىپ كەتۋٸن كٶزدەمەيدٸ.
دٸني باسقارمانىڭ دٸن مەن دەستٷردٸ ٷيلەسٸممەن ناسيحاتتاۋ, قازاق مۇسىلماندىعىنىڭ قالىپتاسقان دٸني مەكتەبٸنٸڭ رٶلٸن ارتتىرۋ, يمامداردىڭ قارىم-قابٸلەتٸن كٶتەرۋ, قوعامدى ٸزگٸلٸككە ۇيىتۋ سىندى اسىل مۇراتتارى مەن يگٸ ماقساتتارىن جٷزەگە اسىرۋدا قوعام بولىپ, بٸر ەلدٸڭ بالاسىنداي اتسالىسقانىمىز ابزال. ەربٸر تۇلعا قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن سەزٸنە وتىرىپ, جاماعاتتى بٷلٸككە ەمەس بٸرلٸككە باستاپ, ورتاق ماقساتقا ٷلەس قوسسا – ونىڭ پاراساتتىلىعىنىڭ, ادامگەرشٸلٸگٸنٸڭ بەلگٸسٸ.
