«قالا مەن دالا» گازەتٸنە سۇحبات بەرگەن دەپارتامەنت باسشىسى جاس وتباسىلاردىڭ ٷيمەن قامتىلۋى, قازٸرگٸ ٷيلەردٸڭ ساپاسى مەن باعاسى, كەزەكتە تۇرعانداردىڭ مەسەلەسٸ جايىندا ايتىپ بەردٸ.
– قايرات زامانبەكۇلى, «قولجەتٸمدٸ باسپانا -2020» باعدارلاماسى قايدا جوعالدى وسى?
– بٸرقاتار مينيسترلٸكتەر بٸرٸكتٸ, سول سەبەپتٸ «قولجەتٸمدٸ باسپانا-2020» باعدارلاماسى «ايماقتاردى دامىتۋ» باعدارلاماسىنا ەندٸ. كەيبٸرەۋلەر, قولجەتٸمدٸ باسپانادان دا قول ٷزدٸك دەپ جاتىر عوي, ول ەشقايدا كەتكەن جوق. باستاپقى جارناسىز جالعا الا وتىرا ساتىپ الۋ اتتى جاڭا باعىت پايدا بولدى. «ايماقتاردى دامىتۋ» باعدارلاماسىنىڭ بٸرنەشە باعىتى بار. ونىڭ ٸشٸندە – «جاس وتباسى», ەلەۋمەتتٸك ٷيلەر, تۇرعىن-ٷي جيناق بانكٸ ارقىلى, سامۇرىق-قازىنا جىلجىمايتىن مٷلٸك قورى جەنە قازاقستان يپوتەكالىق كومپانيياسىنىڭ تاراپىنان بەرٸلەتٸن باسپانالار. بۇلاردىڭ ٸشٸندەگٸ «جاس وتباسى» مەن ەلەۋمەتتٸك ٷيلەرگە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگان جاۋاپتى.
بۇرىن قالاي ەدٸ? ادامدار باستاپقى جارنانى جينايتىن. ول دا ماشاقات. ٷي باعاسىنىڭ 40 پايىزىن جيناپ بولعان سوڭ قالعان 60 پايىزىن بانك نەسيە تٷرٸندە بەرەتٸن. قازٸر اقشا جيناپ ەۋرە بولمايسىز. باستىسى ٶزٸڭٸزدٸڭ تٶلەم قابٸلەتٸڭدٸ دەلەلدەسەڭٸز بولعانى. ارتىنشا ٷيدٸ جالعا الاسىز. ەرينە, كەيٸن ساتىپ الۋعا بولادى.
– مىسالعا, بٸر بٶلمەلٸ ٷيدٸڭ جالپى قۇنى قانشا, جالعا الۋ باعاسى قانداي?
– 1 بٶلمەلٸ ٷيدٸڭ قۇنى 8 ملن. (تەڭگە). وسى 8 ميلليوندى سٸزگە 20 جىلعا «شاشىپ تاستايدى». سٸز ايىنا شامامەن 43 مىڭ تەڭگە تٶلەيسٸز. سوسىن بۇل باعا تۇراقتى. ەشقانداي ينفلياتسيياعا, دەۆالۆاتسيياعا بولماسا داعدارىسقا قارامايدى. تيٸمدٸ. باستىسى, 20 جىلدا تٶلەپ بٸتەسٸز. بەس جىلدان كەيٸن پەتەردٸ ساتىپ الۋعا بولادى. جاعدايىڭىز جەتٸپ جاتسا, ەرينە...
ٷي العاننان كەيٸن ونى باسقا بٸرەۋگە ساتىپ جٸبەرە المايسىز. بولماسا ساتىپ جٸبەرٸپ, ونىڭ ٷستٸنەن اقشا قوسىپ كەڭٸرەك ٷي الۋعا رۇقسات جوق. ٶيتسەك تاعى الىپساتارلار ارالاسىپ كەتەدٸ.
قونىستانعاندار ٷيدٸ جالعا بەرە المايدى. وسىلايشا دەلدالدارعا «اۋلاق جٷر!» دەپ وتىرمىز. بٸزدٸڭ باسقارماعا تٷسەتٸن ارىز-شاعىمنىڭ دەنٸ سونداي. «ٷيگە زار بولىپ وتىرعان ادام ونى جالعا بەرٸپ قويدى. ەدٸلەت قايدا?» دەيدٸ تۇرعىندار.
كەيبٸر وتباسىلار بار. زارىعا كٷتكەن ٷيدٸ العاننان كەيٸن وندا تۇرۋدىڭ ورنىنا نەسيەنٸ قايتارۋ ٷشٸن جالعا بەرٸپ قويادى. ٶزدەرٸ تۋىس-تۋعانىنىڭ ٷيٸن جاعالايدى. بٸراق مۇندا قيسىن بار ما? بٸز ولارعا ٷيدٸ ٶزدەرٸ تۇرسىن دەپ بەرٸپ وتىرمىز عوي?
2013 جىلدىڭ اياعىنان بەرٸ الماتىدا 500 جاس وتباسىعا ٷي بەرٸلدٸ. تٸزٸمگە ەنگەنمەن پەتەر جەتپەي قالعان تاعى 90 وتباسى بار. ولار بيىلعى جىلدىڭ تامىز ايىندا قونىس تويىن تويلايدى.
– «جاس وتباسى» باعدارلاماسى بار. قازٸر بٸز وسى باعدارلاما اياسىندا باسپانانى تەك بيۋدجەتتٸك قىزمەتكەرلەرگە قانا قالدىرۋدى سۇراپ وتىرمىز. پرەزيدەنت شىمكەنت پەن اقتٶبەنٸ اگلومەراتسيياعا اينالدىرۋ كەرەك دەدٸ عوي. ول جاققا دا جاستار كەرەك.
2013 جىلدىڭ اياعىنان بەرٸ الماتىدا 500 جاس وتباسىعا ٷي بەرٸلدٸ. تٸزٸمگە ەنگەنمەن پەتەر جەتپەي قالعان تاعى 90 وتباسى بار. ولار بيىلعى جىلدىڭ تامىز ايىندا قونىس تويىن تويلايدى.
سوسىن, قازان ايىنىڭ باسىندا قايتادان تٸزٸمدەۋ جٷرگٸزەمٸز. تٷسٸنبەستٸك بولماۋ ٷشٸن بٸردەن ايتايىن, جاس وتباسى دەگەنٸمٸز جاسى 29-عا جەتپەگەندەر.
الماتىدا ٷيلٸ بولاتىندارعا قاراعاندا, ٷيلەنەتٸندەر كٶپ. الماتىدا جۇمىس تابۋعا بولادى. بٸراق ٷي الۋ قيىن.
بىلتىردان بەرٸ بارلىعى 2000 پەتەردٸ پايدالانۋعا بەردٸك. بۇل ەلەۋمەتتٸك پەتەرلەر. بٸرٸنشٸ كەزەكتە, بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ توپتاعى مٷگەدەكتەر, سوعىس ارداگەرلەرٸ, اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرٸ ٷيلٸ بولدى. بۇدان كەيٸنگٸ كەزەكتە جاس وتباسىلار كەلەدٸ.
جىل سايىن الماتىدا 1000-1200 وتباسىعا جالعا بەرٸلەتٸن پەتەر كٸلتٸن تابىستايمىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز.
– ەلٸمٸزدەگٸ جاستاردىڭ بەرٸ بيۋدجەت قىزمەتكەرٸ ەمەسٸ بەلگٸلٸ. ەندەشە ولار قايتپەك? بۇل باعدارلاماعا قاتىسى الا ما?
– ٸلگەرٸدە ايتىپ كەتتٸم «جاس وتباسى» باعىتى بويىنشا بيىلعى جىلدىڭ قازان ايىندا تٷزٸلەتٸن تٸزٸمدە بۇعان قارامايمىز. ول جاعى ماڭىزدى ەمەس. سەن كەسٸپكەرسٸڭ بە, جۋرناليسسٸڭ بە, بەرٸبٸر. بيۋدجەتكە قىزمەت تٷرلەرٸ كٶپ قوي. مۇندا كەزەكتە تۇرعانداردان بۇرىن جالپى ٷيگە مۇحتاج جاس وتباسىلارعا باسىمدىق بەرەمٸز. باستىسى جاسىڭ سەيكەس كەلۋٸ كەرەك (29-عا دەيٸن), وتباسىن قۇرعانىڭا 2 جىل تولسا جەنە بالا-شاعاڭ بولسا بۇل باعدارلاماعا قاتىسۋعا ەبدەن بولادى. ال بيىلعى جىلدىڭ تامىزىندا بٸز 2013 جىلى تٸزٸمگە ەنگەن 90 وتباسىعا پەتەر بەرەمٸز.
قايتالاپ ايتايىن, بۇدان كەيٸنگٸ جاڭا تٸزٸمدٸ وسى جىلدىڭ قازان ايىندا جاساقتايمىز. الايدا, ەندٸگٸ جەردە ٶتٸنٸشتٸ ەلەكتروندى تٷردە قابىلدايمىز. Egov دەيدٸ عوي, سول. بۇل بٸر جاعىنان تيٸمدٸ. بٸراق, بٸر كەمشٸلٸگٸ بار. ادامدارعا اقىل-كەڭەس كەرەك. بٸز قۇجاتتاردىڭ «تٸرٸ كەزەكپەن» قابىلدايىق, ازاماتتارعا ەرەجەنٸ تٷسٸندٸرەيٸك دەگەنبٸز. كەيبٸرەۋ بار, بەلگٸلٸ بٸر باعدارلاماعا ساي كەلە مە, كەلمەي مە ەسكەرمەي كەزەككە تۇرا بەرەدٸ. سوسىن بٸز ولاردى ٸرٸكتەپ ۋاقىت كەتٸرەمٸز. جالپى ٷي مەسەلەسٸنە كەلگەندە ادام فاكتورى ەشقاشان جوعالمايدى.
– ٷيگە مۇحتاج ازاماتتارعا جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە بەرۋ كەرەك دەپسٸز بٸر سٶزٸڭٸزدە. بۇل قانشالىقتى جٷزەگە اساتىن دٷنيە?
– الماتىدا قۇرىلىس كٶبەيگەن سايىن, كٶشٸپ كەلەتٸندەردٸڭ سانى دا ارتا تٷسەدٸ. بٸراق...قازٸر قالادا جەر تاپشى. بٸراز جىلدان سوڭ تٸپتٸ جوقتىڭ قاسىنا اينالادى.
پەتەر جەتپەي جاتسا بٸرسەرٸ. بوس تۇرعان ٷيلەر كٶپ. حالىققا جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە بەرۋ كەرەكتٸگٸ سودان. ايتالىق, بٸزدە كەزەكتە تۇرعان وتباسى ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ نارىقتان (ۆتوريچنىي رىنوك) ٷي تابادى دا تۇرعىن-ٷي جيناق بانكٸنەن بولماسا باسقا بانكتەن جوعارى مٶلشەرٸ 4 پايىزدان اسپايتىن نەسيە الۋعا قۇجات تاپسىرادى. بانك بٸزدەن مەلٸمەت سۇرايدى. بٸز ەلگٸ وتباسىنىڭ ٷيگە مۇحتاج ەكەنٸن ايتامىز. سايىپ كەلگەندە وعان نەسيە بەرۋگە بولادى. مٸنە, وسىلايشا كەزەكتە تۇرعانداردىڭ سانى ازايادى, العا جىلجيدى. بۇل ەزٸرگە ٶزٸمنٸڭ ويىم. وسى مەسەلەنٸ جوعارىعا جەتكٸزۋدٸڭ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىرمىز.
سوسىن وسى ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ نارىقتا ٷي باعاسىن تۇراقتاندىرۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەرٸپ جاتىرمىز. ەيتپەسە قازٸر ٷيدٸڭ باعاسىن ەركٸم بٸلگەنٸنشە بەلگٸلەي بەرەتٸن بولدى. جالپى, الماتىدا ٷي باعاسى تۇراقسىز. مىسالعا, بٸر ٷيدەگٸ ٷش پەتەر ساتىلادى دەلٸك. بٸراق ٷشەۋٸنٸڭ باعاسى ٷش تٷرلٸ. بٸرەۋ «مەندە ەۋرورەمونت» دەسە, ەندٸ «بٸرٸ جيھازىمەن ساتام» دەيدٸ. مۇنىڭ بارلىعىنا الىپساتارلار ارالاسىپ وتىر. باعانى ۇشىندىرىپ وتىرعان دا سولار. سوندىقتان دەل قازٸر بٸزگە ورتاق ستاندارت كەرەك.
قولىندا بيلٸگٸ بار بٸراز ازاماتقا ايتتىم دا. «قازٸرشە تۇرا تۇر» دەيدٸ. بٸراق, بٷگٸن بولماسا دا ەرتەڭگٸ كٷنٸ الماتىدا قۇرىلىس توقتايتىن كەز كەلەدٸ. جاڭا قۇرىلىس جٷرگٸزە المايتىن جاعدايعا جەتەمٸز. يە, 2020 جىلعا دەيٸن بەلگٸلەنگەن, انىقتالعان وبەكتٸلەر بار.
سوسىن وسى ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ نارىقتا ٷي باعاسىن تۇراقتاندىرۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەرٸپ جاتىرمىز. ەيتپەسە قازٸر ٷيدٸڭ باعاسىن ەركٸم بٸلگەنٸنشە بەلگٸلەي بەرەتٸن بولدى. جالپى, الماتىدا ٷي باعاسى تۇراقسىز. مىسالعا, بٸر ٷيدەگٸ ٷش پەتەر ساتىلادى دەلٸك. بٸراق ٷشەۋٸنٸڭ باعاسى ٷش تٷرلٸ. بٸرەۋ «مەندە ەۋرورەمونت» دەسە, ەندٸ «بٸرٸ جيھازىمەن ساتام» دەيدٸ. مۇنىڭ بارلىعىنا الىپساتارلار ارالاسىپ وتىر. باعانى ۇشىندىرىپ وتىرعان دا سولار. سوندىقتان دەل قازٸر بٸزگە ورتاق ستاندارت كەرەك.
[caption id="attachment_10679" align="alignright" width="546"]
ەكٸنشٸ مەسەلە قۇرىلىس كومپانييالارىنىڭ بەرٸ جەكەمەنشٸك. مۇنى قولدامايمىن. قازٸر ۇلتتىق حولدينگتەردٸڭ بەرٸ مەملەكەتكە قارايدى. «قازاقستان تەمٸرجولىنان» باستاپ «قازپوچتاشاعا» دەيٸن... ەندەشە قۇرىلىس سالاسىن دا نەگە مەملەكەتكە بەرمەسكە? ۇلتتىق قۇرىلىس حولدينگٸن نەگە قۇرماسقا? سوندا تەندەر دە توقتايدى, «اعا-كٶكە» ازايادى. ەر وبلىستا قۇرىلىسقا جاۋاپ بەرەتٸن كومپانييالار بولادى, ولاردى مەملەكەت تاراپىنان باقىلاۋ مٷمكٸندٸگٸ دە جوعارىلايدى.
قازٸر ٷيدٸڭ ساپاسىن سىنعا الامىز? بەرٸن بٷلدٸرٸپ وتىرعان تەندەر ەكەنٸن بٸلە بەرمەيمٸز. ال تەندەر جٷرگەن جەردە بٸرەۋ-بٸرەۋدەن جاۋاپ الۋى قيىن. مىسالعا, جاڭادان سالىنعان ٷي شالقاسىنان قۇلادى دەيٸك. قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ باسشىسىن سٸلكٸلەيدٸ. «مەن قايدان بٸلەيٸن, قۇرىلىستى جٷرگٸزگەن كومپانييا تەندەردە جەڭٸپ الدى» دەيدٸ ول. تەندەردٸڭ استى-ٷستٸن تٶڭكەرەدٸ. اقىرىندا ەلگٸ كومپانييانىڭ ەڭ ارزان باعانى ۇسىنعانى بەلگٸلٸ بولىپ شىعادى. نەعۇرلىم از ۇسىنساڭ سوعۇرلىم تەندەردٸ جەڭۋگە دە مٷمكٸندٸك مول. بولدى. ال بۇدان كەيٸن ساپا قالاي بولادى? قۇرىلىس سالاسىنا مۇنداي لوتورەيالاردىڭ قاجەتٸ جوق.
ۇلتتىق قۇرىلىس كومپانيياسى بولسا باعانى دا مەملەكەت قويادى, بەرٸن باقىلاۋىندا ۇستايدى, ناقتى شتات, ٶز ماماندىعىنا ساي ماماندار بولادى. وسىلايشا قۇرىلىس سالاسىنداعى بىلىق-شىلىق ازايادى.
قۇرىلىس سالاسىن مەملەكەت باقىلاۋىنا بەرۋ كەرەك. سايىپ كەلگەندە بٸز قازٸر ونسىزدا مەملەكەتتٸڭ قارجىسىنا ٷي سالىپ جاتىرمىز....ەندەشە سول قۇرىلىستى جٷرگٸزٸپ جاتقان مامان دا مەملەكەتتٸڭ ادامى بولۋى قاجەت.
– الماتىدا كەتەۋٸ كەتٸپ تۇرعان دا ٷيلەر دە كٶپ. ولار سٷرۋ مەسەلەسٸ ەلٸ دە ٶزەكتٸ مە?
ەرينە. الماتىدا توزىعى جەتٸپ تۇرعان 900-گە ەسكٸ ٷي بار. ولاردى بۇزىپ بٸتكەننەن كەيٸن قالانىڭ 1-شٸ جەنە 12-شٸ شاعىناۋدانىنا دەيٸنگٸ ارالىقتاعى پانەلدٸ ٷيلەرگە كەزەك كەلەدٸ. 5 قاباتتى ٷيلەردٸڭ دەنٸ سٷرٸلەدٸ. 1 مەن 12-شٸ شاعىن اۋداننىڭ ارالىعىنداعى اۋماقتى تولىقتاي جاسىل ايماققا اينالدىرۋ جوسپاردا بار.
– تۇرعىن-ٷي دەپارتامەنتٸندە دەل قازٸر كەزەكتە تۇرعانداردىڭ سانى قانشا?
– 23 مىڭ ادام كەزەكتە تۇر. جىلىنا ورتا ەسەپپەن 1800 – 2000 وتباسى ٷيلٸ بولادى. راس, سوڭعى جىلدارى سەل كەمٸدٸ. قاعاز-قۇجات جاعىن قاتاڭداتىپ جاتىرمىز. نەگٸزگٸ تالاپ الماتىدا تۇراقتى تٸركەۋدە تۇرعانىڭا 3 جىل تولۋى كەرەك. 1991 جىلعا دەيٸن بۇل 5 جىل بولدى. الماتى جابىق قالا بولدى. كەڭەس وداعىنىڭ ساياساتى بەلگٸلٸ ەدٸ عوي...
– 23 مىڭ ادام قاشان قامتىلىپ بٸتەدٸ...
– جىل سايىن مىڭ ادام كەزەككە تۇرادى. بۇل ليميت.
ايتالىق, بٸزدە كەزەكتە تۇرعان وتباسى مٸندەتتٸ تٷردە بەرٸلەتٸن پەتەردٸ شامامەن 8 جىل كٷتەدٸ. بٸراق, ٸلگەرٸدە ايتتىم عوي, قازٸر باسقا باعدارلامالار دا بار . سولار ارقىلى العىسى كەلسە ەرٸ كەتسە 2 نەمەسە 3 جىل كٷتەدٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان, دۋمان بىقاي
