دۋمان بىقاي
جۋرناليستٸڭ "قازاقستانداعى بيلٸك ترانزيتٸ مەن 2008 جىلعى رەسەيدەگٸ سايلاۋ ستسەناريٸنٸڭ اراسىندا ۇقساستىق بار ما?" دەگەن سۇراعىنا توقاەۆ ٶزگە ەلدٸڭ ٸشكٸ ٸسٸنە ارالاسپايتىنىن ايتىپ جاۋاپ بەردٸ.
"ال قازاقستانعا كەلسەك مۇندا شىن مەنٸندەگٸ ساياسي يننوۆاتسييا بولدى. نازارباەۆ قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ قابىرعاسىن قالاعان ادام. ۇلت كٶسەمٸ. ەلباسى. ول ەلٸ دە بولسا قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنە جەتەكشٸلٸك ەتەدٸ.
ٶزٸمە قاتىستى ايتسام مەن قازاقستاننىڭ زاڭدى تٷردە سايلانعان پرەزيدەنتٸمٸن ەرٸ باس قولباسشىمىن.
ەكەۋٸمٸزدٸڭ ارامىزدا قانداي دا بٸر قاراما-قايشىلىق جوق. قىرعي-قاباق ەمەسپٸز. يە, اقىلداسىپ, كەڭەسٸپ تۇرامىز. كٶرگەن-تٷيگەنٸ كٶپ ادام رەتٸندە ارا-تۇرا جٶن سۇراپ تۇرامىن.
كەيبٸرەۋ ايتىپ جٷرگەندەي قازاقستاندا جۇپ بيلٸك جوق", - دەدٸ توقاەۆ.
...
وسى ارادا قازاقستانداعى قوس بيلٸككە قاتىستى قاۋەسەتتٸ نازارباەۆتىڭ ٶزٸ جوققا شىعارعانىن العا تارتتى.
"تٷنەۋكٷنگٸ پارتييا جيىنىندا نازارباەۆ حالىقتى قازٸرگٸ پرەزيدەنتتٸڭ تٶڭٸرەگٸنە توپتاسۋعا شاقىردى. وعان وسى ٷشٸن دە العىس ايتامىن" - دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
...
نەمتسوۆا پرەزيدەنتتٸڭ بۇدان بٸر جىل بۇرىنعى "ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتتاعى سوڭعى سٶزدٸ نازارباەۆ ايتادى" دەگەن مەلٸمدەمەسٸن مىسالعا كەلتٸردٸ.
توقاەۆ ستراتەگييالىق شەشٸم شىعارۋدا نازارباەۆتىڭ شەشۋشٸ رٶل اتقاراتىنىن جاسىرعان جوق.
"سولاي بولا تۇرا ول مەملەكەتتٸ بٸر ادام باسقارۋى كەرەكتٸگٸن جەتە تٷسٸنەدٸ. مەنٸڭ سىرتقى ساياساتتاعى تەجٸريبەم مول, بۇعان قوسا ٷكٸمەتتٸ باسقارعانىم بار... توق ەتەرٸن ايتقاندا بٸز بٸر-بٸرٸمٸزدٸ تولىقتىرامىز" –دەدٸ توقاەۆ. پرەزيدەنت بۇدان جاپا شەكپەيتٸنٸن ايتادى.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە نازارباەۆتىڭ ەلٸ دە ايتارى بار.
...
پرەزيدەنت پەن ەلباسىنىڭ قۇزٸرەتٸ قالاي ايقىندالعانى قىزىقتىرعان تٸلشٸنٸڭ ساۋالىنا توقاەۆ انىق جاۋاپ بەرگەن جوق.
نەمتسوۆا ەزٸر تەشكەنتتە جٷرگەن نازارباەۆتى تٸلگە تيەك ەتتٸ. ول ورتا ازييا ەلدەرٸ باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتٸك كەڭەسٸنە قاتىسۋدا.
"بۇل فورماتتىڭ اۆتورى ەلباسىنىڭ ٶزٸ. گەوساياسي تۇرعىدا وسى ايماق اسا ماڭىزدى. ايماقتاعى بەس ەلدٸڭ ۇستانىمى, كٶزقاراسى ٷنەمٸ ٷيلەسە بەرمەيدٸ. مۇنداي جۇمىسپەن مەملەكەت باسشىلارى اينالىسقانى جٶن. وسى ٸستٸ ەلباسى رەتٸندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ باقىلاۋىنا العان", - دەدٸ توقاەۆ.
...
Deutsche Welle تٸلشٸسٸ استانانىڭ اتاۋىن نۇرسۇلتان دەپ ٶزگەرتۋگە توقاەۆتىڭ باستاماشى بولعانىن, استانا ەۋەجايى نۇرسۇلتان دەپ ٶزگەرگەنٸن, قالانىڭ قاق ورتاسىندا نازارباەۆ ەسكەرتكٸشٸ بارىن ەسكە سالدى.
[perfectpullquote align="full" bordertop="false" cite="" link="" color="" class="" size=""]"تۇڭعىش پرەزيدەنت كٷنٸ تاعى بار. بۇل جەكە باسقا تابىنۋدىڭ بەلگٸسٸ ەمەس پە?" دەدٸ نەمتسوۆا.
توقاەۆ بۇل ۋەجبەن كەلٸسپەدٸ.[/perfectpullquote]
ونىڭ ايتۋىنشا نازارباەۆ تاريحي تۇلعا. تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ٸرگەتاسىن قۇيعان, تٷپتەپ كەلگەندە جاڭا تاريحي جاعدايدا قازاق مەملەكەتتٸگٸن قالىپتاستىرعان وسى - نازارباەۆ.
"بٸز ونىڭ ەڭبەگٸن لايىقتى باعالاۋىمىز كەرەك. اسىرا سٸلتەدٸك دەپ تە سانامايمىن. استانانىڭ اتىن اۋىستىرعانىمىز سٸزگە ۇناماي وتىرعان سەكٸلدٸ", – دەدٸ پرەزيدەنت تٸلشٸگە قاراتا.
ونىڭ ويىنشا مۇندا جەكە باسقا تابىنۋ بەلگٸسٸ جوق. توقاەۆ استانانىڭ اتاۋى نازارباەۆ ورىن بوساتقاننان كەيٸن بارىپ ٶزگەرگەنٸن, قالانىڭ دامۋى بۇرىنعى پرەزيدەنتتٸڭ ەسٸمٸمەن بايلانىستى ەكەنٸن ەسكە سالدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸ سىناۋعا بولا ما?
...دەگەن Deutsche Welle تٸلشٸسٸنٸڭ ساۋالىنا توقاەۆ "نەگە بولماسقا?!" دەپ جاۋاپ بەرٸپ, مۇنى بىلايشا تٷسٸندٸردٸ.
"قازاقستان تۇرعىندارى تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸ سىنايدى. ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ زامانىندا بۇعان توقتاۋ سالا المايمىز. ينتەرنەت ٶمٸرٸمٸزدٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتتٸ. وي-پٸكٸرٸن ورتاعا سالعىسى كەلگەن سان مىڭداعان ادامعا ەركٸندٸك بەردٸ. تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸ ەشكٸم سىنامايدى كەسٸپ دەپ ايتۋعا بولمايدى" دەدٸ توقاەۆ.
بۇدان بٶلەك ەرەۋٸلگە شىققاندارعا قارسى پوليتسييانىڭ ارنايى قۇرالدار قولدانباعانىن جەنە بۇل تٸكەلەي ٶز بۇيرىعى بولعانىن, ارنايى جاساقتىڭ الاڭداعى ارانداتۋشىلاردى جالاڭ قولمەن قۇرىقتاعانىن مىسالعا كەلتٸردٸ.
"ميتينگتەر تۋرالى" زاڭ ۇلتتىق كەڭەس مٷشەلەرٸمەن اقىلداسا ٶزگەرەتٸنٸن مەلٸمدەگەن توقاەۆ زاڭنىڭ دەموكراتييالىق ٷردٸسكە بەيٸمدەلەتٸنٸن ايتتى.
"مەن ليبەرالداندىرۋ دەگەن سٶزدٸ ۇناتپايمىن. جاڭا زاڭعا ساي ەلدٸ الاڭعا باستاپ شىققان ازاماتتار قوعامدىق تەرتٸپتٸڭ ساقتالۋىن تولىقتاي موينىنا الادى جەنە ميتينگٸگە قاتىسى جوق حالىقتىڭ, ونىڭ ٸشٸندە ٷكٸمەتتٸ قولدايتىن قاۋىمنىڭ قۇقىعىنا قول سۇقپايدى.
قوعامدىق تەرتٸپتٸ بۇزباي, بيلٸككە ارىز-شاعىم ايتۋ ٷشٸن عانا الاڭعا شىققان بەيبٸت تۇرعىندارعا قانداي بٸر جازالاۋ شاراسىن قولدانبايمىز", - دەدٸ توقاەۆ.
...
سۇحبات بارىسىندا قازاقستاننىڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋٸ سٶز بولدى.
پرەزيدەنت كيريلليتسادان لاتىن ەلٸپبيٸنە اۋىسقان قازاقستاننىڭ رەسەيدەن ٸرگەسٸن اۋلاق سالمايتىنىن ايتتى.
"بٸز ورىس تٸلٸنە تيٸسٸپ جاتقان جوقپىز. قازاق تٸلٸ رەفورمالانۋدا. ەلٸپبيدٸڭ وسىعان دەيٸنگٸ ٷش ٷلگٸسٸنە دە كٶڭٸلٸم تولعان جوق. جاڭادان ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردىم. قازاق تٸلٸنٸڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ ٷشٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋٸمٸز كەرەك. بۇل تٷركٸ ەلەمٸمەن تٸزە قوسۋ ٷشٸن قاجەت. بٸراق بۇل كيريلليتسادان باس تارتقانىمىز ەمەس", - دەدٸ توقاەۆ.
...
Deutsche Welle تٸلشٸسٸ توقاەۆتىڭ ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى احۋال, قىرىم تٷبەگٸن باسىپ العان رەسەيگە قاتىستى كٶزقاراسىن بٸلدٸ.
"بٸز قىرىمداعى جاعدايدى اننەكسييا دەپ اتامايىز. قىرىمعا قاتىستى ايتقاندا بۇل تىم اۋىر سٶز. بولار ٸس بولدى.
سٸزدەر ويلاعانداي ۋكراينادان كەيٸن رەسەي بٸزگە اۋىز سالادى قورىققان جوقپىز.
بٸز بەن رەسەيدٸڭ اراسىندا بەرٸك دوستىق, مىقتى بايلانىس ورناعان. رەسەي باسشىلىعىنىڭ كٶرگەندٸلٸگٸنە, دانالىعىنا كٷمەندانعان جوقپىز. بٸز باقىلاۋشى پوزيتسيياسىندامىز", - دەدٸ پرەزيدەنت.
سٶز اراسىندا مەملەكەت باسشىسى مينسكٸ كەلٸسسٶزدەرٸ نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعانىنا توقتالدى.
...
سۇحبات بارىسىندا تٸلشٸ توقاەۆتان شىڭجاڭداعى ساياسي لاگەرلەر تۋرالى سۇرادى.
"مۇندا ۇيعىرلار عانا ەمەس, قازاقتار دا كٶپ دەپ ەستٸدٸك. وسى مەسەلە بويىنشا كەلٸسسٶز جٷرۋدە مە?" دەدٸ جاننا نەمتسوۆا.
توقاەۆ شىڭجاڭ ٶلكەسٸندە تۇراتىن تۇرعىندار قىتاي ازاماتى ەكەنٸن ەسكە سالدى.
"ال ەتنيكالىق قازاقتار قىتاي دا عانا ەمەس, باسقا دا ەلدەردە تۇرادى. نەمٸس جەرٸندە دە قازاقتار بار. "ساياسي ٷيرەنۋ ورتالىقتارىندا قازاقتار بار" دەپ اتويلاپ جاتقان ادام قۇقىعىن قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ مەلٸمەتٸ انىقتاۋدى قاجەت ەتەدٸ.
جاقىندا بٸزدە ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ فورۋمى ٶتتٸ. ەلەمنٸڭ ەر تٷكٸپٸرٸنەن كەلگەن قانداستاردىڭ الدىندا سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸندەگٸ باسشىلاردىڭ بٸرٸ سٶز سٶيلەپ, وسى مەسەلە بويىنشا تٷسٸنٸكتەمە بەردٸ.
قىتايداعى قىسىم كٶرگەن قازاقتارعا قاتىستى حالىقارالىق ادام قۇقىعىن قورعاۋ ۇيىمدارى بەرگەن مەلٸمەتتٸڭ كٶپشٸلٸگٸ شىندىققا ساي ەمەس.
وسى مەسەلەنٸ ۋشىقتىرۋ سيپاتى بار. مۇنىڭ ارجاعىندا گەوساياسات جاتقانىن جاقسى تٷسٸنەمٸز. قىتاي مەن اقش-تىڭ اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى نەمەن اياقتالارى بەلگٸسٸز. بٸزدٸن ەل جاھاندىق انتيقىتايلىق مايداننىڭ تەرريتوريياسىنا اينالماۋى كەرەك.
قىتايداعى ەلگٸندەي ورتالىقتارعا قازاقتاردى ەكەپ قاماپ جاتىر دەگەن اقپار شىندىققا جاناسپايدى, - دەپ تٷيٸندەدٸ توقاەۆ.
سۇحباتىنىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى گەرمانيياعا ساپارى تۋرالى ايتىپ, قازاقستاندىق نارىقتىڭ ەسٸگٸ نەمٸس كاپيتالى ٷشٸن ەردايىم اشىق دەپ مەلٸمدەدٸ.
