Freedom Inside '26

Qasym-Jomart Toqaev: "Qazaqstanda jup bilik joq"

Qasym-Jomart Toqaev: "Qazaqstanda jup bilik joq"
Qazaqstan prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Germaniiaǵa saparynyń aldynda nemistiń Deutsche Welle agenttigine suhbat berdi. Toqaevpen osydan tórt jyl jyl buryn oqqa ushqan orys oppozitsioneri Boris Nemtsovtyń qyzy - Janna Nemtsova saýaldasty.

Dýman BYQAI




Jýrnalistiń "Qazaqstandaǵy bilik tranziti men 2008 jylǵy Reseidegi sailaý stsenariiniń arasynda uqsastyq bar ma?" degen suraǵyna Toqaev ózge eldiń ishki isine aralaspaitynyn aityp jaýap berdi.

"Al Qazaqstanǵa kelsek munda shyn mánindegi saiasi innovatsiia boldy. Nazarbaev qazirgi Qazaqstannyń qabyrǵasyn qalaǵan adam. Ult kósemi. Elbasy. Ol áli de bolsa Qaýipsizdik keńesine jetekshilik etedi.

Ózime qatysty aitsam men Qazaqstannyń zańdy túrde sailanǵan Prezidentimin ári Bas qolbasshymyn.

Ekeýimizdiń aramyzda qandai da bir qarama-qaishylyq joq. Qyrǵi-qabaq emespiz. Iá, aqyldasyp, keńesip turamyz. Kórgen-túigeni kóp adam retinde ara-tura jón surap turamyn.


Keibireý aityp júrgendei Qazaqstanda jup bilik joq", - dedi Toqaev. 

...

Osy arada Qazaqstandaǵy qos bilikke qatysty qaýesetti Nazarbaevtyń ózi joqqa shyǵarǵanyn alǵa tartty.

"Túneýkúngi partiia jiynynda Nazarbaev halyqty qazirgi prezidenttiń tóńiregine toptasýǵa shaqyrdy. Oǵan osy úshin de alǵys aitamyn" - dedi Memleket basshysy.
...

Nemtsova prezidenttiń budan bir jyl burynǵy "ishki jáne syrtqy saiasattaǵy sońǵy sózdi Nazarbaev aitady" degen málimdemesin mysalǵa keltirdi.

Toqaev strategiialyq sheshim shyǵarýda Nazarbaevtyń sheshýshi ról atqaratynyn jasyrǵan joq.

"Solai bola tura ol memleketti bir adam basqarýy kerektigin jete túsinedi. Meniń syrtqy saiasattaǵy tájiribem mol, buǵan qosa Úkimetti basqarǵanym bar... Toq eterin aitqanda biz bir-birimizdi tolyqtyramyz" –dedi Toqaev. Prezident budan japa shekpeitinin aitady.

Onyń pikirinshe Nazarbaevtyń áli de aitary bar.
...
Prezident pen Elbasynyń quzireti qalai aiqyndalǵany qyzyqtyrǵan tilshiniń saýalyna Toqaev anyq jaýap bergen joq.

Nemtsova ázir Táshkentte júrgen Nazarbaevty tilge tiek etti. Ol Orta Aziia elderi basshylarynyń konsýltativtik keńesine qatysýda.

"Bul formattyń avtory Elbasynyń ózi. Geosaiasi turǵyda osy aimaq asa mańyzdy. Aimaqtaǵy bes eldiń ustanymy, kózqarasy únemi úilese bermeidi. Mundai jumyspen Memleket basshylary ainalysqany jón. Osy isti Elbasy retinde Nursultan Nazarbaev baqylaýyna alǵan", - dedi Toqaev.
...

Deutsche Welle tilshisi Astananyń ataýyn Nursultan dep ózgertýge Toqaevtyń bastamashy bolǵanyn, astana áýejaiy Nursultan dep ózgergenin, qalanyń qaq ortasynda Nazarbaev eskertkishi baryn eske saldy.

[perfectpullquote align="full" bordertop="false" cite="" link="" color="" class="" size=""]"Tuńǵysh Prezident kúni taǵy bar. Bul  jeke basqa tabynýdyń belgisi emes pe?" dedi Nemtsova.
Toqaev bul ýájben kelispedi.[/perfectpullquote]

Onyń aitýynsha Nazarbaev tarihi tulǵa. Táýelsiz Qazaqstannyń irgetasyn quiǵan, túptep kelgende jańa tarihi jaǵdaida qazaq memlekettigin qalyptastyrǵan osy - Nazarbaev.

"Biz onyń eńbegin laiyqty baǵalaýymyz kerek. Asyra siltedik dep te sanamaimyn. Astananyń atyn aýystyrǵanymyz sizge unamai otyrǵan sekildi", – dedi Prezident tilshige qarata.

Onyń oiynsha munda jeke basqa tabyný belgisi joq. Toqaev astananyń ataýy Nazarbaev oryn bosatqannan keiin baryp ózgergenin, qalanyń damýy burynǵy prezidenttiń esimimen bailanysty ekenin eske saldy.

Tuńǵysh Prezidentti synaýǵa bola ma?


...degen Deutsche Welle tilshisiniń saýalyna Toqaev "nege bolmasqa?!" dep jaýap berip,  muny bylaisha túsindirdi.

"Qazaqstan turǵyndary Tuńǵysh prezidentti synaidy. Áleýmettik jeliniń zamanynda buǵan toqtaý sala almaimyz. Internet ómirimizdi túbegeili ózgertti. Oi-pikirin ortaǵa salǵysy kelgen san myńdaǵan adamǵa erkindik berdi. Tuńǵysh prezidentti eshkim synamaidy kesip dep aitýǵa bolmaidy" dedi Toqaev.

Budan bólek ereýilge shyqqandarǵa qarsy politsiianyń arnaiy quraldar qoldanbaǵanyn jáne bul tikelei óz buiryǵy bolǵanyn, arnaiy jasaqtyń alańdaǵy arandatýshylardy jalań qolmen quryqtaǵanyn mysalǵa keltirdi.

"Mitingter týraly" zań Ulttyq keńes múshelerimen aqyldasa ózgeretinin málimdegen Toqaev zańnyń demokratiialyq úrdiske beiimdeletinin aitty.


"Men liberaldandyrý degen sózdi unatpaimyn. Jańa zańǵa sai eldi alańǵa bastap shyqqan azamattar qoǵamdyq tártiptiń saqtalýyn tolyqtai moinyna alady jáne mitingige qatysy joq halyqtyń, onyń ishinde Úkimetti qoldaityn qaýymnyń quqyǵyna qol suqpaidy.

Qoǵamdyq tártipti buzbai, bilikke aryz-shaǵym aitý úshin ǵana alańǵa shyqqan beibit turǵyndarǵa qandai bir jazalaý sharasyn qoldanbaimyz", - dedi Toqaev.
...
Suhbat barysynda Qazaqstannyń latyn álipbiine kóshýi sóz boldy.
Prezident kirillitsadan latyn álipbiine aýysqan Qazaqstannyń Reseiden irgesin aýlaq salmaitynyn aitty.

"Biz orys tiline tiisip jatqan joqpyz. Qazaq tili reformalanýda. Álipbidiń osyǵan deiingi úsh úlgisine de kóńilim tolǵan joq. Jańadan ázirleýdi tapsyrdym. Qazaq tiliniń aýqymyn keńeitý úshin latyn álipbiine kóshýimiz kerek. Bul túrki álemimen tize qosý úshin qajet. Biraq bul kirillitsadan bas tartqanymyz emes", - dedi Toqaev.
...
Deutsche Welle tilshisi Toqaevtyń Ýkrainanyń shyǵysyndaǵy ahýal, Qyrym túbegin basyp alǵan Reseige qatysty kózqarasyn bildi.

"Biz Qyrymdaǵy jaǵdaidy anneksiia dep atamaiyz. Qyrymǵa qatysty aitqanda bul tym aýyr sóz. Bolar is boldy.

Sizder oilaǵandai Ýkrainadan keiin Resei bizge aýyz salady qoryqqan joqpyz.


Biz ben Reseidiń arasynda berik dostyq, myqty bailanys ornaǵan. Resei basshylyǵynyń kórgendiligine, danalyǵyna kúmándanǵan joqpyz. Biz baqylaýshy pozitsiiasyndamyz", - dedi Prezident.

Sóz arasynda Memleket basshysy Minski kelissózderi Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵanyna toqtaldy.
...
Suhbat barysynda tilshi Toqaevtan Shyńjańdaǵy saiasi lagerler týraly surady.

"Munda uiǵyrlar ǵana emes, qazaqtar da kóp dep estidik. Osy másele boiynsha kelissóz júrýde me?" dedi Janna Nemtsova.

Toqaev Shyńjań ólkesinde turatyn turǵyndar Qytai azamaty ekenin eske saldy.

"Al etnikalyq qazaqtar Qytai da ǵana emes, basqa da elderde turady. Nemis jerinde de qazaqtar bar. "Saiasi úirený ortalyqtarynda qazaqtar bar" dep atoilap jatqan adam quqyǵyn qorǵaý uiymdarynyń málimeti anyqtaýdy qajet etedi.

Jaqynda bizde etnikalyq qazaqtardyń forýmy ótti. Álemniń ár túkipirinen kelgen qandastardyń aldynda Syrtqy ister ministrligindegi basshylardyń biri sóz sóilep, osy másele boiynsha túsinikteme berdi.

Qytaidaǵy qysym kórgen qazaqtarǵa qatysty Halyqaralyq adam quqyǵyn qorǵaý uiymdary bergen málimettiń kópshiligi shyndyqqa sai emes.


Osy máseleni ýshyqtyrý sipaty bar. Munyń arjaǵynda geosaiasat jatqanyn jaqsy túsinemiz. Qytai men AQSh-tyń arasyndaǵy saýda soǵysy nemen aiaqtalary belgisiz. Bizdin el jahandyq antiqytailyq maidannyń territoriiasyna ainalmaýy kerek.

Qytaidaǵy álgindei ortalyqtarǵa qazaqtardy ákep qamap jatyr degen aqpar shyndyqqa janaspaidy, - dep túiindedi Toqaev.

Suhbatynyń sońynda Memleket basshysy Germaniiaǵa sapary týraly aityp, qazaqstandyq naryqtyń esigi nemis kapitaly úshin árdaiym ashyq dep málimdedi.