وسى سەنبٸدە ەزٸربايجان مەن ارمەنييا اراسىنداعى تاۋلى قاراباق داۋى قايتا تۇتاتانىپ, قارۋلى قاقتىعىستار ورىن الدى. ەزٸربايجان قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتەرٸنە سٷيەنسەك, ارمەنييا بٸرٸنشٸ بولىپ, حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸك كەلٸسٸمدەرٸن بۇزعان. 2 سەۋٸر كٷنٸ ەكٸ تاراپ اراسىنداعى ۇزاق جىلدارعى جانجال قايتا تۇتانىپ, ەسكەري سوعىس شارالارى باستالعان.
كەشەگٸ قاقتىعىستار كەزٸندە ارمەنييا قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ 6 تانكٸسٸ, 15 ارتەلەرييالىق قوندىرعىسى جەنە ينجينەرلٸك جابدىقتار جويىلىپ, 100-دەن استام ەسكەرٸ جاراقات العان جەنە 18 ساربازى كٶز جۇمعان.
(تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىستار)
ال ەزٸربايجان ارميياسى ارمەنييا شابۋىلدارىنا قارسى قايتا سوققى جٷرگٸزگەن. 12 ەزٸربايجاندىق سارباز كٶز جۇمىپ, 1 تانكٸ ٸستەن شىققان جەنە مي-24 تٸكۇشاعىن ارمەنييا قك-ٸ اتىپ تٷسٸرگەن.
2 سەۋٸردەگٸ ارمەنييا قك-نٸڭ پروۆاكاتسييالىق شابۋىلدارىنان كەيٸن ەزٸربايجان كونتر-وپەراتسييا جٷرگٸزگەن. ەكٸ مەملەكەت اراسىنداعى ەسكەري قاقتىعىستار قاراباقتاعى اگدەرە-تەرتەر-اگدام جەنە حودجاۆەند-فيزۋلي جەرلەرٸندە جٷرٸپ جاتىر.
قازٸرگٸ تاڭدا ەزٸربايجان قارۋلى كٷشتەرٸ تالىش ەلدٸ-مەكەنٸن ارمەنييا ەسكەرٸنەن ازات ەتكەن. سونداي-اق, شابۋىلدار گەرەنبوي اۋدانى مەن نافتالان قالاسىندا جەنە سەيسۇلان ەلدٸ-مەكەنٸندە دە بولعان.
ەرٸزبايجاندىق باق-تىڭ مەلەمەتتەرٸندە دەل قازٸر اتالمىش ەلدٸ-مەكەندەردە ەسكەري سوعىس رەجٸمٸ ەنگٸزٸلٸپ, قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸنە دايىندىقتار جٷرگٸزٸلٸپ جاتقىنى ايتىلادى.
وڭتٷستٸك-كاۆكازدىق ەكٸ مەملەكەت اراسىنداعى جانجالدار 1988 جىلدان بەرٸ جالعاسىپ كەلەدٸ. تاۋلى قاراباق پەن ونىڭ قۇرامىنا كٸرەتٸن جەتٸ اۋدان (بۇل ەرٸزبايجان تەرريتوريياسىنىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى – رەد.) ارمەنييا قك-نٸڭ وككۋپاتسيياسىندا.
ال 1994-جىلدىڭ مامىرىندا ەكٸ تاراپ قارۋلى قاقتىعىستاردى دوعارۋ جەنە مەسەلەنٸ بەيبٸت جولمەن شەشۋ تۋرالى كەلٸسٸمدەرگەن كەلگەن. سودان بەرٸ, ەقىۇ-نىڭ مينسك توبىنا مٷشە رەسەي, فرانتسييا جەنە اقش اراسىندا كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. ەزٸرگە بۇل كەزٸسسٶزدەردٸڭ ەشبٸرٸنٸڭ ناقتى نەتيجەسٸ جوق.
ارمەنييا وككۋپاتسييالاعان تاۋلى قاراباق تەرريتوريياسىن ەزٸربايجانعا قايتارىپ بەرۋ تۋرالى بۇۇ-نىڭ 4 رەزوليۋتسيياسىن سەرج سارگوسيان باسقاراتىن مەملەكەت ەلٸ ورىنداماعان.
رەسەيلٸك «gazeta.ru» باسىلىمىنىڭ دەرەكتەرٸندە ەزٸربايجان قورعانىس مينيسترلٸگٸ قاراباق اۋماعاندا قارۋلى قاقتىعىستارعا جول بەرمەۋ تۋرالى بەيبٸت كەلٸسٸمدەردٸ ارمەنييا قك 130 رەت بۇزعاندىعىن ايتقانى جازىلعان.
(سۋرەتتە ەزٸربايجان قك-نٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنٸڭ باسشىسى ۆاگيف ديارگاحلى)
«ارمەنييا قك قازٸر اتالمىش اۋماقتا 60, 82 جەنە 120 ميلليمەترلٸك مينومەتتەر مەن ٷلكەن كوليبرلٸ پۋلەمەتتەر قولدانىپ جاتىر»,-دەيدٸ ەزٸربايجان قورعانىس مينيسترلٸگٸ باسپاسٶز قىزمەتٸنٸڭ باسشىسى ۆاگيف ديارگاحلى. سونداي-اق, ديارگاحلى مىرزا 200-گە جۋىق ەزٸربايجاندىق ساربازدىڭ كٶز جۇمعانىن تەرٸسكە شىعارعان.
ال ارمەنييا پرەزيدەنتٸ سەرج سارگوسيان مىرزا, 18 ارميان ساربازىنىڭ قاراباقتاعى قاقتىعىستار كەزٸندە وپات بولعانىن راستاعان. بۇل تۋرالى رەسەيلٸك «vesti.ru» سايتى جازادى.
(سۋرەتتە ارمەنييا پرەزيدەنتٸ سەرج سارگسيان)
سارگوسيان مىرزانىڭ ايتۋىنشا, ەزٸربايجان قك قاراباق اۋماعىندا تانكٸ جەنە اۋىر ارتەلەرييانى قولدانعان.
ەزٸربايجاندىق «Oxu.az» سايتىنىڭ حابارلاۋىنشا, قاراباقتاعى قاقتىعىستار كەزٸندە قازا تاپقاندار اراسىندا بەيبٸت تۇرعىندار دا بار.
ەزٸربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ ارمەنييا تارابى مينكس كەلٸسٸمدەرٸن بۇزعانىن جەنە بۇۇ تەرريتورييالىق تۇتاستىق تۋرالى شەشٸمٸن ورىنداماي وتىرعانىن ايتقان.
(سۋرەتتە ەزٸربايجان جەنە تٷركييا پرەزيدەنتتەرٸ - ەليەۆ جەنە ەردوعان)
«ٶكٸنٸشكە وراي, ارمەنييا وككۋپاتسييالاعان قاراباق جەرٸن قايتارىپ بەرۋ ٷشٸن بٸرنەشە تالاپتار قويىپ وتىر. بٸز بارىنشا بەيبٸت جولمەن مەسەلەنٸ شەشۋگە بار كٷشٸمٸزدٸ سالدىق. بٸز ەزٸربايجاننىڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن بەرٸنە دايىنبىز. بۇۇ وسىدان 20 جىل بۇرىن, قاراباقتى قايتارىپ بەرۋ تۋرالى 4 رەزوليۋتسييا قابىلدادى. ارمەنييا وسىلاردى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ورىنداعان جوق»,-دەيدٸ ەليەۆ مىرزا.
«نaqqin.az» سايتىنىڭ مەلٸمەتەرٸنە سٷيەنسەك, ەكٸ تاراپ اراسىنداعى جانجالدىڭ قايتا تۇتاتۋىنا كٷنٸ كەشە عانا اقش-تا ٶتكەن انتييادرولىق سامميت سەبەپكەر بولعان. ەليەۆ پەن سارگوسيان قاتار قاتىسقان سامميتتە ەزٸربايجان پرەزيدەنتٸ ارمەنييانىڭ بۇۇ شەشٸمٸن ورىنداۋدان باس تارتىپ وتىرعانىن اشىق ايتىپ, ايىپتاعان. وسىدان كەيٸن سارگوسيان ٶزٸنٸڭ قورعانىس مينيسترٸمەن كەڭەس ٶتكٸزگەن. ال ەكٸنشٸ كٷنٸ قاراباقتا قاقتىعىستار ورىن العان.
تاعى بٸر ەزٸربايجاندىق «trend.az» سايتىنىڭ جازۋىنشا, تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىستاردىڭ قايتا تۇتانۋىنا تٷركييا پرەزيدەنتٸ تايىپ ەردوعان مەن ەليەۆتٸڭ كەزدەسۋٸ سەبەپكەر بولۋى مٷمكٸن.
ەردوعاننىڭ ەليەۆپەن تۋىستىق قارىم-قاتىناستا ەكەنٸن جەنە ەردوعاننىڭ ەزٸربايجانعا جىلى قارايتىنىن باق بٸرازدان بەرٸ ايتىپ-اق, كەلەدٸ. تٸپتٸ تٷركٸ جۇرتىنىڭ ورتاق ارميياسىن قۇرۋ تۋرالى يدەيانى ۇسىنعان ەردوعان ٶز كەزەگٸندە تٷركييا مەن ەزٸربايجان ەسكەر بٸرٸكتٸرەتٸنٸن ايتقان ەدٸ.
تٷركييالىق «Anadolu.tr» باسىلىمىنىڭ حابارلاۋىنشا, قاراباقتاعى قاقتىعىستارعا قاتىستى تٷركييا پرەزيدەنتى ەليەۆكە ارنايى حابارلاسىپ, كٶمەك قولىن سوزۋعا دايىن ەكەندٸگٸن جەتكٸزگەن. بۇل اقپاراتتى ەزٸربايجان پرەزيدەنتٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ دە راستاپ وتىر.
«مinval.az» اگەنتتٸگٸنٸڭ حابارلاۋىنشا, قازٸر پەكٸستان رەسپۋبليكاسى ارنايى تەلەگرامما جولداپ, تاۋلى قاراباق جانجالىنا بايلانىستى ەزٸربايجانعا ەسكەري كٶمەك كٶرسەتۋگە دايىن ەكەندٸگٸن بٸلدٸرگەن.
قاراباق جانجالى كٸمدەرگە پايدالى?
دەل وسى تاقىرىپتا بولجام جاساۋ قيىن بولعانىمەن, قاراباق جانجالى كٸمدەرگە تيٸمدٸ? باجايلاپ كٶرسەك, بۇل سوعىس بٸرٸنشٸ كەزەكتە ۆلاديمير پۋتينگە پايدالى. ٶتكەن جولعى تٷركييا مەن ارادا بولعان سۋ-24 ۇشاعىنا قاتىستى وقيعادا ەزٸربايجان انكارانىڭ پوزيتسيياسىن اشىق قولداعان ەدٸ. ەرينە, كرەمل قوجايىنى بۇعان تيٸسٸنشە جاۋاپ قايتارۋى كەرەك-تٸن. سونىقتان پۋتين تٷركيياعا كەتكەن ەسەسٸن ەليەۆ ارقىلى الۋدى جٶن كٶرەدٸ. ەردوعانعا تٸكەلەي سوعىس اشا الماعاندىقتان, ارمەنييانى قوت-قوتتاپ, ەزٸربايجانعا قارسى قويۋى دا مٷمكٸن. سەبەبٸ, ارمەنييا ەاەو-عا مٷشە, حريستياندىق رەسەيدٸڭ فورپوستى.
ەكٸنشٸدەن, اقش پەن رەسەي اراسىنداعى بەسەكەلەستٸكتە, رەسەي تاعى بٸر مەرتە جەڭٸلٸس تاپقان ەدٸ. سيريياداعى جانجالداردى بەيبٸت جولمەن شەشۋدە اقش ديپلوماتيياسى جەڭٸسكە جەتٸپ, رەسەي اساد ەلٸنەن ٶز ەسكەرٸن قايتارىپ العانى بەلگٸلٸ. دەمەك, قاراباق جانجالىن قايتا ٶرشٸتۋ ارقىلى كرەمل رەۆانش الۋدى كٶزدەيدٸ.
ستسەناريي سول باياعى, ارمەنييا قاراباقتا پروۆوكاتسييا جاسايدى, نەتيجەسٸندە بٸرنەشە بەيبٸت تۇرعىن قازا بولادى. ارمەنييا مەن ەزٸربايجان اراسىنداعى جانجال كٷشەيگەن تۇستا مەسكەۋ اراعايىندىق جاساپ, ەسكەرٸن كٸرگٸزۋ ارقىلى جاعدايدى رەتتەۋشٸ رٶلگە يە بولادى.
سول سول-اق, ەكەن, ەليەۆ ۆاشينگتوندا انتييادرولىق كەڭەستە جٷرگەن كەزدە ارمەنييا پروۆوكاتسييا جاسادى. الايدا پۋتين ٷلكەن سەنٸم بٸلدٸرگەن ارمەنييا قارۋلى كٷشتەرٸ العاشقى شايقاستا-اق, جەڭٸلٸپ قالدى. ارمەنييانىڭ قاراباقتا 20 جىل بويى قۇرعان ەسكەري كٷشٸ ەزٸربايجاننىڭ بٸرٸنشٸ شابۋىلىنا تٶتەپ بەرە المادى.
سارگوسيان اقىرىندا ٶزٸنٸڭ مەسكەۋلٸك قوجايىنىنان كٶمەك سۇرادى. ەزٸربايجان العاشقى جەڭٸسٸن تويلاپ جاتقاندا رف قورعانىس مينيسترٸ سەرگەي شويگۋ بٸرٸنشٸ بولىپ, ودان كەيٸن رف سٸم سەرگەي لاۆروۆ بار, اقىرىندا رف پرەزيدەنتٸ پۋتيننٸڭ ٶزٸ تەلەفون سوعىپ, تاراپتاردى سوعىستى توقتاتۋعا شاقىردى.
بۇل جەردە رەسەيلٸك باق-تىڭ دا رٶلٸ باسىم ەدٸ. قاراباق جانجالى قايتا تۇتانعان سەنبٸنٸڭ تٷنٸندە رەسەيلٸك باق قاراباقتا جٷرگەن ەدٸ (قانداي جولمەن جەنە قالاي سوعىس وشاعىندا رەسەيلٸك باق جەتتٸ بەلگٸسٸز). ديزينفورماتسييالىق ساياساتتى جاقسى ۇستانعان رەسەيلٸك باق رەسەيلٸك پروپوگاندانى ناسيحاتتاۋعا كٸرٸستٸ. دەلٸرەك ايتساق, قاراباقتاعى قاقتىعىستارعا اقش پەن ەردوعاندى كٸنەلاۋ باستالدى. بۇل ٶز كەزەگٸندە ۋكراينا داعدارىسىن ەسكە تٷسٸرەدٸ.
ال پروۆوكاتورلىق جاساپ, جانجالدى تۇتاندىرعان ارمەنييا العاشقى جەڭٸلٸستەن كەيٸن حالىقارالىق قاۋىمداستىققا شاعىمدانىپ, ەزٸربايجاندىق اگرەسسييانى دوعارۋدى تالاپ ەتتٸ. الايدا سارگوسيان مىرزا سوعىستىڭ ەزٸربايجان تەرريتوريياسىندا جٷرٸپ جاتقانىن ەسكەرمەگەن بولسا كەرەك. ال ەزٸربايجاننىڭ مەملەكەتتٸك تەرريتوريياسىندا ارمەنييا ارميياسى قايدان جٷر? تاعى بٸر پارودوكس.
قاراباققا قاتىستى كەرري نە دەدٸ?
ۆاشينگتونداعى ەليەۆ پەن اقش مەمحاتشىسى دجون كەرريدٸڭ كەزدەسۋٸندە (انتييادرولىق سامميت اياسىندا) قاراباق مەسەلەسٸ دە سٶز بولعان. وندا تاۋلى قاراباققا قاتىستى اقش ەزٸربايجاندى قولدايتىنىن جەنە مەسەلەنٸڭ بەيبٸت جولمەن شەشٸلۋٸنە كٷش سالاتىنىن جەتكٸزگەن.
(كوللاج - ۆاشينگتوندا كەزدەسكەن ەكٸ پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ قاسىندا)
«بٸز تاۋلى قاراباقتاعى مەسەلەنٸڭ تەز ارادا جەنە بەيبٸت جولمەن شەشٸلۋٸن قالايمىز. قاراباقتاعى جاعدايلاردى جەنە ەزٸربايجانىڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ ٷشٸن بٸرٸنشٸ كەزەكتە كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك»,-دەيدٸ كەرري.
گەرمانييا كٸمدٸ قولدايدى?
نەمٸس بۋندەستاگىنىڭ دەپۋتاتى مارك گاۋپتمان تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىستارعا قاتىستى مەلٸمدەمە جاساپ, ەزٸربايجانعا قولداۋ كٶرسەتەتٸنٸ ايتتى.
«گەرمەنييا جەنە ەو ارمەنييانىڭ تاۋلى قاراباقتى وككۋپاتسييالاۋىن زاڭسىز دەپ تانيدى. مينسك توبىنىڭ كەلٸسٸمدەرٸنە سەيكەس, بۇۇ, ەقىۇ جەنە ەۋروپا كەڭەسٸنٸڭ شەشٸمٸن ارمەنييا تەز ارادا ورىنداۋى تيٸس»,-دەدٸ.
وا ەلدەرٸ جەنە قازاقستان نەگە ٷنسٸز?
قازٸرگٸ تاڭدا تاۋلى قاراباقتاعى جانجالدارعا قاتىستى ەزٸربايجاننىڭ پوزيتسيياسىن قولداپ, ارمەنييانى باسۋعا شاقىرعان مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار مىرالار بولدى: تٷركييا, گەرمانييا, پەكٸستان, گرۋزييا ەزٸربايجانعا ەسكەري كٶمەك كٶرسەتۋگە دايىن ەكەندٸكتەرٸن جەتكٸزسە, يران, لاتۆييا, اقش جەنە ناتو سوعىستى توقتاتۋعا شاقىرعان. سونىمەن قاتار, فرانتسييا, ۋكراينا, رەسەي پرەزيدەنتتەرٸ قاراباقتاعى جانجالدارعا قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸرسە, وداقتاسىمىز بەلورۋسييا پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو ەزٸربايجان پرەزيدەنتٸمەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەسٸپ, سوعىستى توقتاتۋعا شاقىرعان.
قاراباقتاعى جانجالداردان كەيٸن ناتو, ەو, ەۋروپا كەڭەسٸ جەنە بۇۇ باسشىلارى دا شۇعىل كەڭەس ٶتكٸزٸپ, قارۋلى سوعىسقا جول بەرمەۋدٸڭ, تەرريتورييالىق داۋدى بەيبٸت جولمەن شەشۋدٸڭ جولىن ٸزدەستٸرگەن.
ورتا ازيياداعى تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ەزٸربايجانعا كٶمەكتەسۋگە قاۋقارسىز بولعاندىقتان ەزٸرگە ٷنسٸزدٸك تانىتۋدا. وسىعان دەيٸن تٷركٸمەنستان پرەزيدەنتٸ بەردٸمۇحامەدوۆ ەزٸربايجاندى قولدايدى دەگەن اقپاراتتىڭ جالعان ەكەندٸگٸن ايتىپ, اقتالىپ ٷلگەرگەن.
ال 2014 جىلى ارمەنييا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا كٸرەتٸن كەزدە, قازاقستان پرەزيدەنتٸ ارمەنييانىڭ وكۋپاتسييالاعان تەرريتوريياسى – قاراباق ارمەنييا قۇرامىنا كٸرمەيتٸنٸن ايتىپ, ەزٸربايجاننىڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعىن قولدايتىنىن بٸلدٸرگەن. تٸپتٸ, نازارباەۆ ول كەزدە سارگوسيانعا ۋلتيماتۋم قويىپ, ەگەر ەاەو-عا مٷشە بولعىسى كەلسە, قاراباقتى ەزٸربايجانعا قايتارىپ بەرۋٸ كەرەك ەكەندٸگٸن ايتقان ەدٸ.
https://www.youtube.com/watch?v=9FdoyuYHqxY
قازٸر قازاق پرەزيدەنتٸ كۋبادا رەسمي ٸس-ساپارمەن جٷرگەندٸكتەن قاراباقتاعى قاقتىعىستارعا قاتىستى قانداي دا بٸر مەلٸمدەمە جاساماعان.
ال قىرعىزستان وسىعان دەيٸن تٷركييادان گٶرٸ پۋتيننٸڭ ينتەگراتسيياسىنا ىنتىقتىعىن بايقاتقان.
سوندىقتان, قاراباقتاعى جاعدايدا تٷركٸ جۇرتىنىڭ ىنتىماعى سىنعا تٷسەتٸنٸن تاعى راس.
https://www.youtube.com/watch?v=uW3PoORrmK4
https://www.youtube.com/watch?v=GZVbJjXtPc4
https://www.youtube.com/watch?v=OSLpW_Sppmw
(قاراباقتاعى قازٸرگٸ جاعداي)
نۇرگەلدٸ ەبدٸعانيۇلى
Abai.kz
