قازٸرگٸ تاڭدا, جاقىنىنان ايىرىلىپ, قايعى جۇتىپ وتىرعان وتباسى قارالى سالتتان گٶرٸ, كٶبٸنە كٶپ كٶڭٸلدٸ داستارقاننىڭ سەنٸنە اۋدارا باستايدى. وسى مەسەلەنٸ تولىقتاي زەرتتەۋ ٷشٸن بٸز «QAMQOR-SHARAPAT» ورتالىعىنان بٸراز مەلٸمەتتٸ جيناپ, زەرتتەپ كٶردٸك, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
قايعىنىڭ ٶزٸنە ەمەس, ونىڭ سىرتقى كٶرٸنٸسٸنە باسىمدىق بەرٸپ, بەرٸ دە بٸر-بٸرٸنەن قالعىسى كەلمەي, ٶزارا جاسىرىن بەسەكەگە تٷسٸپ كەتەدٸ. الايدا, قازٸرگٸ قوعامدا جانازا رەسٸمٸ ٶزٸنٸڭ باستاپقى ماعىناسىنان الىستاپ, سەن-سالتاناتقا, جاساندى ابىروي جارىسىنا اينالىپ كەتكەندەي.
بٷگٸندە كەڭ داستارحان جايىلىپ, 200-300 ادامعا دەيٸن اس بەرۋ ٷشٸن زەۋلٸم مەيرامحانالار جالداناتىن بولدى. مارقۇمعا قۇرمەت كٶرسەتۋ دەگەن جەلەۋمەن مىڭداعان تەڭگە شاشىلادى.
ىسىراپشىلدىق: قازاق تاريحىنداعى كٶرٸنٸستەرٸ مەن سالدارى
قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ, سالت-دەستٷرٸ مەن دٷنيەتانىمى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان. تاريحتىڭ ەر كەزەڭٸندە حالقىمىزدىڭ ٶمٸرٸندە قوناقجايلىلىق پەن كەڭپەيٸلدٸلٸك جوعارى باعالانعانىمەن, وسى قاسيەتتەر كەيدە ىسىراپشىلدىققا ۇلاسىپ وتىرعانى دا جاسىرىن ەمەس. ىسىراپشىلدىق- تەك بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ مەسەلەسٸ ەمەس, ول قازاق قوعامىندا بۇرىننان كەلە جاتقان ەلەۋمەتتٸك, مورالدىق جەنە ەكونوميكالىق قۇبىلىس.
قازاق قوعامىندا ەل الدىندا ابىرويلى بولۋ, اعايىن-تۋىسقا, رۋلاستارىنا ٶز مەرتەبەسٸن كٶرسەتۋ ٷشٸن اس بەرۋ, توي جاساۋ, قوناق كٷتۋ سيياقتى جورالعىلاردا ٶز ماتەريالدىق جاعدايىنا قاراماي مال سويىپ, دٷنيە شاشۋ كەڭ تاراعان. كەي جاعدايلاردا توي-دۋمانداردا جٷزدەگەن جىلقى سويىلىپ, دٷنيە-مٷلٸك اشىق تاراتىلعان.
دەستٷر مەن ىسىراپشىلىقتىڭ اراسى
بٸر اۋىلدا بولعان وقيعا. اتاسى قايتىس بولعان ازامات الماتىدان ارنايى «كاماز»- بەن داستارقاندىق ىدىس-اياق, بانكەتكە ارنالعان ورىندىق, شاتىرىنا دەيٸن الدىرىپ, 200 ادامعا ارناپ اس بەردٸ. كەيٸن مارقۇمنىڭ ارتىندا قالعان تۋىستارى مەن بالالارى بٸرنەشە اي بويى قارىزدان شىعا الماي, نەسيە الۋعا مەجبٷر بولعان. بۇل-بٸر عانا مىسال.
قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ دٸني رەسٸمدەردە ىسىراپقا بارماۋ جولىنداعى جۇمىستارى
قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ (بۇدان ەرٸ - قمدب) تٶراعاسى, باس مٷفتي ناۋرىزباي قاجى تاعانۇلىنىڭ باستاماسىمەن, 2020 جىلى قمدب جانىنداعى «عۇلامالار كەڭەسٸ» جانازا رەسٸمٸن اتقارۋ مەن زيرات كٶتەرگەندە جەنە قۇدايى اس-جيىنداردا ىسىراپ پەن بەسەكەلەستٸكتٸڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ەلدەگٸ مۇسىلماندارعا ارنالعان «زيرات جەنە زيارات مەدەنيەتٸ» جەنە «اس بەرۋ مەدەنيەتٸ» اتتى كونتسەپتۋالدى قۇجاتتار قابىلداعان.
سونداي-اق, ەلوردانىڭ باس مەشٸتٸندە قىزمەت اتقاراتىن مامان ٶزدەرٸ جۇمىس ٸستەيتٸن ورتالىقتىڭ قىزمەتٸ مەن باعىت-باعدارى جايلى كەڭٸنەن بايانداپ بەردٸ.
«جانازا جەنە جەرلەۋ رەسٸمٸن (سالتتىق قىزمەت كٶرسەتۋ) اتقاراتىن قمدب جانىندا «QAMQOR-SHARAPAT» ورتالىعى قۇرىلعان.
ورتالىق ٶز قىزمەتٸن جٷگٸنگەن تۇرعىنداردىڭ مارقۇم بولعان تۋىستارىنا, ياعني مەيٸتتٸ - شاريعات تالابىمەن جۋىندىرۋ, كەبٸندەۋ, جانازاسىن وقۋ, اۆتوكٶلٸك (اۆيا) قىزمەتٸ ارقىلى تاسمالداۋ, قابٸر قازۋ-جەرلەۋ, قۇلپىتاس ورناتۋ, زيرات باسىندا جەنە قۇدايى اس-جيىنداردا قۇران باعىشتاپ-باتا جاساۋ سىندى سالتتىق قىزمەتتەردٸ اتقارادى.
ورتالىقتىڭ قىزمەتٸنە حالىقتىڭ سۇرانىسى ارتۋىنا بايلانىستى, ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸنەن ورتالىقتىڭ فيليالدارى اشىلىپ تەۋلٸك بويى قىزمەت ەتۋدە.
ورتالىق «ٶتكەنگە قۇرمەت - تٸرٸگە مٸندەت» تاقىرىبىمەن جىل سايىن مەشٸتتەر جاماعاتى مەن ەرٸكتٸلەرٸنٸڭ قاتىسۋىندا جىلىنا ەكٸ رەت كٶكتەم جەنە كٷز ايلارىندا رەسپۋبليكا بويىنشا زيراتتاردى تازالاۋ شاراسىن ۇيىمداستىرىپ كەلەدٸ.
ەل اۋماعىنداعى جەرگٸلٸكتٸ زيرات ەكٸمشٸلٸگٸ ورتالىققا زيراتتاردىڭ ٸشٸنەن ارناي جەر-سەكتورلارىن بٶلۋدە, ول جەرگە جەرلەنگەن مارقۇمداردىڭ قابٸر باسىنا سالىناتىن زيراتتاردى جالپىعا ورتاق بٸرٸزدٸلٸك مەدەنيەتٸمەن كٶتەرۋدٸڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتۋدە.
سونىمەن قاتار, ورتالىق ەلٸمٸزگە تانىمال ٸت كومپانييالارىمەن جاسالعان مەموراندۋم نەگٸزٸندە سالتتىق قىزمەتكە ەلەكتورندى تاپسىرىس بەرۋ قىزىمەتٸ مەن زيراتتاردى تسيفرلاندىرۋ جوباسىن قولعا الدى»,- دەيدٸ مامان.
بٸزگە ارنايى ۋاقىت بٶلٸپ, اشىق ەرٸ شىنايى سۇحبات بەرگەن ەلوردالىق باس مەشٸتتٸڭ يمامى « قۇداي اس» تۋرالى جەنە ونىڭ ماڭىزى جايلى تارقاتىپ بەردٸ.
«دٷنيە سالعان كٸسٸگە ساۋابى تيسٸن دەگەن ماقساتتا بەرٸلەتٸن استى «قۇدايى اس» دەپ اتايدى. «قۇدايى اس» اتاۋىنان كٶرٸنٸپ تۇرعانداي (اللا تاعالانىڭ رازىلىعىن الۋ ٷشٸن) قايتىس بولعان ادامعا ارنالعان اس. مۇنداي اس قايتىس بولعان كٸسٸ اللانىڭ راقىمى مەن كەشٸرٸمٸنە بٶلەنۋ ٷشٸن ٶتكٸزٸلەدٸ»,- دەيدٸ يمام.
ەلدەگٸ مۇسىلماندارعا ارنالعان «زيرات جەنە زيارات مەدەنيەتٸ» جەنە «اس بەرۋ مەدەنيەتٸ» اتتى كونتسەپتۋالدى قۇجاتتاردان انىقتاما:
تاريحي تٷسٸنٸك
قازاق حالقىندا قايتىس بولعان ادامدى دەستٷر بويىنشا ارۋلاپ جۋۋدان باستاپ, اق ماتاعا كەبٸندەۋ, جانازا نامازىن وقۋ, شىعارىپ سالۋ, جەرلەۋ, قوشتاسۋ, اسىن بەرۋ, قازانىڭ قايعىسىن بٶلٸسۋ سەكٸلدٸ دٸني جەنە ۇلتتىق جورالعىلار بار.
وسىعان قاراي قۇدايى اس بەرۋ جورالعىسىن ٶتكٸزۋدٸڭ جىلدار بويى قالىپتاسقان ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن دەستٷرلەرٸ بار. حالىق تٷسٸنٸگٸندە بەرٸلەتٸن استىڭ, وقىلعان قۇراننىڭ, جاسالعان دۇعا- تٸلەكتٸڭ قايتىس بولعان كٸسٸگە تيگٸزەتٸن پايداسى مەن ساۋابى جايىندا تەرەڭ سەنٸم قالىپتاسقان. ال مارقۇمدارعا اس بەرمەۋ «اتا-باباسىن سىيلاماۋ, ەرۋاقتاردى قۇرمەتتەمەۋ» دەپ سانالعان. سوندىقتان, قۇدايى اس بەرۋدەگٸ وسى جورالعىلاردى رەتتەۋ- ٶزەكتٸ مەسەلە.
سەبەبٸ, ۋاقىت ٶتە كەلە حالىق اراسىندا «اتا-باباما اس بەرمەسەم ەلدەن ۇيات بولادى, پەرزەنتتٸك ابىرويىمنان ايىرىلامىن» دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاستى. وسىلايشا قۇدايى اس بەرگەندە ٶلٸلەر قامى ەمەس, تٸرٸلەر ريزاشىلىعى (مەيرامحانادا اس ٶتكٸزۋ, قىمبات داستارحان مەزٸرٸنە مەن بەرۋ, ت.ب.) ەرەكشە نازارعا الىناتىن بولدى. ەندٸگٸ كەزەكتە, وسى سىندى بۇرىس سەنٸمدەردەن سانالى تٷردە ارىلاتىن ۋاقىت كەلدٸ. نەگٸزٸندە تٸرٸلەرگە دە, قايتقان كٸسٸلەرگە دە پايداسى تيەتٸن دٷنيەلەرگە بٸردەي مەن بەرگەن دۇرىس.
قۇدايى اس بەرۋدٸڭ دٸندەگٸ ورنى
قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى تاراپىنان ەزٸرلەنٸپ, جارىق كٶرگەن «جانازا جەنە جەرلەۋ رەسٸمدەرٸ» كٸتابىندا: «قايتىس بولعان كٸسٸنٸڭ اتىنان اس بەرۋ- يسلام شاريعاتىندا مٸندەتتٸ تٷردە اتقارىلۋى تيٸس پارىز امالدارىنا جاتپايدى. ياعني, جاسالماعان جاعدايدا ەشبٸر ادام كٷنەھار بولمايدى. بٸراق جالپى العاندا جۇرتقا تاماق تاراتۋدىڭ ساۋاپتى ٸس ەكەنٸن قۇران اياتتارىنان جەنە حاديستەردەن بايقايمىز. دٸنٸمٸزدە «مٸندەتتٸ تٷردە قارىزدانىپ نەمەسە ٶزٸڭە قاجەتتٸ قارجىڭدى جۇمساپ, قايتىس بولعان كٸسٸ اتىنان ٸرٸ قارا مال سويىپ, ساداقا بەر» دەگەن ٷكٸم جوق. ساداقالار, قۇدايى استار بەرٸلگەن جاعدايدا ىسىراپقا جول بەرٸلمەستەن اتقارىلۋى تيٸس»- دەلٸنگەن [«جانازا جەنە جەرلەۋ رەسٸمدەرٸ»-استانا, 2017. -148 بەت].
قۇدايى اس بەرۋ مەدەنيەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ جەتٸ تٸرەگٸ
1.شىنايى نيەت ەتۋ
- قۇدايى اسقا جينالۋ
- قۇران وقۋ, باتا بەرۋ جەنە دۇعا جاساۋ
- ىسىراپقا جول بەرمەۋ
- قۇدايى استا ۋاعىز-ناسيحات ايتۋ
6.مارقۇمدى ەسكە الۋ جەنە قارالى وتباسىن جۇباتۋ
- قۇدايى استا قاراپايىمدىلىقتى ساقتاۋ
ىسىراپقا جول بەرمەۋ
اس تا تٶك ىسىراپ جاساۋ كەز كەلگەن وتباسىعا ماتەريالدىق تۇرعىدا شىعىن ەكەلەدٸ. قاسيەتتٸ قۇراندا: «…ٸشٸڭدەر, جەڭدەر, الايدا ىسىراپقا جول بەرمەڭدەر. ٶيتكەنٸ اللا تاعالا ىسىراپ ەتۋشٸلەردٸ سٷيمەيدٸ» دەلٸنگەن («اعراف» سٷرەسٸ, 31-ايات).
مال-دەۋلەتٸ بار ادامدار دا قۇدايى استى قاراپايىم دەڭگەيدە بەرگەنٸ جٶن. الايدا مارقۇمنىڭ اتىنان باسقا دا ساۋاپتى امالدار جاساۋدى قالاسا, جەتٸم-جەسٸرلەرگە, كەدەي- كەپشٸكتەرگە قايىر-ساداقا بەرٸپ, مەشٸت, مەدرەسە, مەكتەپ, بالا-باقشا, حالىق جٷرەتٸن جول, كٶپٸر سالىپ, اعاش ەگٸپ, باسقا دا ٸزگٸ ٸستەر ارقىلى ٶز نيەتٸن ٸسكە اسىرۋىنا بولادى.
قۇدايى اسقا ارناپ مال سويۋ مٸندەت ەمەس. ٶيتكەنٸ قۇدايى استا جينالعان ادامداردى تويدىرۋ شاريعات تالابىنا دا, ماقساتىنا دا جاتپايدى. ەڭ باستىسى, اس بەرۋشٸلەردٸڭ جەنە وعان قاتىسۋشىلاردىڭ نيەتٸ تازا بولۋى تيٸس.
قۇدايى استا كەدە (سىيلىق, تەبەرٸك, جىرتىس جەنە ت.ب. ) تاراتۋدى شاريعات تالاپ ەتپەيدٸ.وعان جۇمسالعان قارجىعا شىن مۇقتاجداردىڭ قاجەتٸن ٶتەۋ- ەلدە –قايدا ساۋاپتى.
قۇدايى استا قاراپايىمدىلىقتى ساقتاۋ
قۇدايى اس داستارحانىندا قاراپايىمدىلىق تانىتۋ- ەدەپتٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ ەرٸ مەدەنيەتتٸلٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
قۇدايى اس داستارحانىندا دەۋلەتتٸ كٸسٸلەر جوعارى, جاعدايى تٶمەندەر تٶمەندە وتىرۋى تيٸس دەگەن تەرٸس تٷسٸنٸكتەن اۋلاق بولۋ قاجەت.
داستارحانعا مەيلٸنشە تۇرمىسى تٶمەن, ەلەۋمەتتٸك از قامتىلعان جانداردى كٶبٸرەك قاتىستىرعان ابزال. ونىڭ ساۋابى مولىراق بولادى.
قاسيەتتٸ قۇراندا: «ولاردىڭ (ٸزگٸ جانداردىڭ) مال- مٷلٸك دٷنيەلەرٸندە, كٶمەك سۇراۋشىنىڭ دا (جوقشىلىققا سابىر ەتٸپ, الاقان جايۋدى ار كٶرەتٸن) پاقىردىڭ دا تيەسٸلٸ اقىسى (سىباعاسى) بار» دەپ باياندالعان («زەرييات» سٷرەسٸ, 19-ايات). قۇدايى اس بەرگەندە وسى ەرەجەنٸ نازاردا ۇستاۋ قاجەت.
قۇدايى استىڭ داستارحان مەزٸرٸندە بارىنشا قاراپايىمدىلىق ساقتالعانى جٶن.
قۇدايى اس داستارحانىندا دەۋلەتٸنە نە مانسابىنا قاراي ەمەس, اسقا كەلگەن كٸسٸگە قاراپايىمدىلىقپەن بٸردەي مەمٸلە جاساپ, كٶڭٸل بٶلٸنۋٸ تيٸس.
نەلٸكتەن ىسىراپقا بارامىز?
- قوعامدىق قىسىم. «ەل نە دەيدٸ?» دەگەن ۇستانىم.
- سالىستىرۋ. «باسقالارى وسىلاي ٶتكٸزدٸ, مەن دە كەم قالمايىن» دەگەن وي.
- بٸلٸمنٸڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ. يسلام تۇرعىسىنان جانازا مەدەنيەتٸ جايلى ناقتى اقپاراتتىڭ ازدىعى.
- مارقۇمعا دەگەن شىنايى قۇرمەت- مول داستارقان مەن سەن-سالتانات ەمەس. ول – دۇعا, ساداقا, جاقسى امال, ارتىندا قالعاندارعا قولداۋ كٶرسەتۋ.
