قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جۋىرداعى سۇحباتى ەلدٸڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياسي باعىتىنىڭ نەگٸزگٸ باسىمدىقتارىن ايقىن كٶرسەتتٸ. گەوساياسي تەكەتٸرەستەر كٷشەيٸپ, ٸرٸ دەرجاۆالار اراسىنداعى بەسەكە اشىق سيپات الا باستاعان قازٸرگٸ كەزەڭدە قازاقستاننىڭ تەڭگەرٸمدٸ ەرٸ پراگماتيكالىق سىرتقى ساياساتى, باسقارۋ جٷيەسٸن ەۆوليۋتسييالىق جولمەن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان رەفورمالارى جەنە ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋگە ارنالعان قادامدارى ەرەكشە ٶزەكتٸلٸككە يە, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
وسى سۇحباتتا كٶتەرٸلگەن مەسەلەلەرگە باعا بەرۋ ٷشٸن بٸز وڭتٷستٸك كاۆكازدى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, ايماقتىق جەنە حالىقارالىق ٷدەرٸستەردٸ تەرەڭ تالدايتىن ساراپشى فارحاد مامەدوۆكە جٷگٸندٸك. ساراپشى قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸنە, تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتتٸڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋداعى رٶلٸنە, كونستيتۋتسييالىق رەفورمالاردىڭ بيلٸك ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنٸمدٸ نىعايتۋداعى ماڭىزىنا جەنە زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردٸ قايتارۋدىڭ ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك ٷشٸن اتقاراتىن قىزمەتٸنە جان-جاقتى توقتالادى.
سونىمەن قاتار, سۇحباتتا «قاڭتار» وقيعالارىنىڭ رەفورمالارعا بەرگەن ساباعى مەن قازٸرگٸ مودەرنيزاتسييا باعىتىنىڭ مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ تۇراقتىلىعىن كٷشەيتٸپ, بولاشاقتا وسىنداي داعدارىستاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعانى تالدانادى. فارحاد مامەدوۆتٸڭ پايىمداۋىنشا, پرەزيدەنت توقاەۆ جٷرگٸزٸپ وتىرعان ٶزگەرٸستەر-قىسقا مەرزٸمدٸ تانىمالدىقتى ەمەس, ورتا جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتى دامۋدى كٶزدەيتٸن ساياسي كەمەلدٸلٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
– پرەزيدەنت ٶڭٸرلٸك دامۋدىڭ ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ ٶتۋدە. بٷگٸنگٸ تاڭدا ٶڭٸرلەر مودەرنيزاتسييانىڭ بەلسەندٸ قاتىسۋشىلارى بولۋعا قانشالىقتى دايىن?
– قازاقستان پرەزيدەنتٸ بەرگەن سۇحباتىندا ەلدٸڭ سىرتقى ساياساتىنا قاتىستى شىنايى ەرٸ پراگماتيكالىق ۇستانىمدى ايقىن كٶرسەتتٸ. قازاقستاننىڭ بەلگٸلٸ بٸر باستاپقى العىشارتتارى بار. ەل ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ جەنە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مٷشەسٸ بولىپ تابىلادى. وسى مٸندەتتەمەلەر اياسىندا قازاقستان ەلەمدەگٸ نەگٸزگٸ ىقپال ورتالىقتارىمەن قارىم-قاتىناستارىن دەيەكتٸ تٷردە ەرٸ بارىنشا ەرتاراپتاندىرىپ كەلەدٸ. مۇنى قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ شەتەلدٸك ساپارلارى, سونداي-اق بەيجٸڭدە, ۆاشينگتوندا, بريۋسسەلدە جەنە تاياۋ شىعىستا وعان كٶرسەتٸلٸپ وتىرعان ەرەكشە نازار ايقىن دەلەلدەيدٸ. وسىنىڭ بارلىعى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸ مەن پراگماتيزمٸن كٶرسەتەدٸ. بۇل قازٸرگٸ جاعدايدا, ياعني گەوساياسي كٷش ورتالىقتارى اراسىنداعى قارسىلاستىق اشىق قاقتىعىس سيپات الا باستاعان كەزەڭدە, ايرىقشا ماڭىزدى. مۇنداي جاعدايدا قازاقستان سەكٸلدٸ مەملەكەتتەرگە حالىقارالىق ٷدەرٸستەردە بەلگٸلٸ بٸر تاراپتى تاڭداۋعا جيٸ ۇسىنىستار جاسالادى. الايدا پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ ويلاستىرىلعان ەرٸ تەڭگەرٸمدٸ سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان بۇل ٷدەرٸستەردەن شەت قالماي, سونىمەن قاتار گەوساياسي كٷش ورتالىقتارىمەن قارىم-قاتىناستى بٸر جاعىنان ٶكتەمدٸك سيپاتسىز, ەكٸنشٸ جاعىنان ٶزٸنٸڭ دەربەس ەرٸ پراگماتيكالىق سىرتقى ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋعا ەشقانداي شەكتەۋسٸز قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلۋدا. ەسكەري-ساياسي بلوكتار مەن ەكونوميكالىق وداقتارعا قاتىسۋدى باسقا گەوساياسي ورتالىقتارمەن ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸك ورناتۋمەن ۇشتاستىرۋ - ٶتە جوعارى باعاعا لايىق.
– تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرٸ مەملەكەتتٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋدىڭ قۇرالدارى رەتٸندە قاراستىرىلۋدا. الداعى جىلدارى بۇل قاي سالالاردا ەڭ ايقىن نەتيجە بەرۋٸ مٷمكٸن?
– تسيفرلاندىرۋعا قاتىستى مەسەلە, ەڭ الدىمەن, قازاقستان ازاماتتارى پايدالاناتىن مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ مەن اشىقتىعىن ارتتىرۋعا بايلانىستى. بۇل – جٷيەلٸ جەمقورلىقپەن كٷرەستەگٸ ماڭىزدى قادام, ٶيتكەنٸ تسيفرلىق ٷدەرٸستەر سىبايلاس جەمقورلىق سحەمالارى مەن پاراقورلىققا جول اشاتىن مٷمكٸندٸكتەردٸ بارىنشا ازايتادى. سونىمەن قاتار, جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلاندىرۋ قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك ساياساتىنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە جەنە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸنە اينالدى. پرەزيدەنت توقاەۆ بٷگٸندە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تسيفرلىق سەكتورىندا شوعىرلانعان ناقتى كٶرسەتكٸشتەر مەن كٶلەمدەردٸ اتاپ ٶتتٸ. وسى سالاعا جاۋاپتى پروفيلدٸك مينيسترلٸكتٸڭ قۇرىلۋى, جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ, سونداي-اق بۇل باعىتتى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باسىم باعىتى رەتٸندە قاراستىرۋ – ەل باسشىلىعىنىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ مۇناي-گاز سەكتورىنا تەۋەلسٸز, ياعني ەنەرگەتيكالىق ەمەس سالالارىن دامىتۋعا دەگەن ستراتەگييالىق كٶزقاراسىن ايقىن كٶرسەتەدٸ. ازاماتتار ٷشٸن بۇل, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ جەدەلدەۋٸ, تيٸمدٸلٸگٸ مەن اشىقتىعىنىڭ ارتۋىن بٸلدٸرەدٸ. ال ەكٸنشٸ جاعىنان, تسيفرلاندىرۋ بيزنەس ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشادى. وسىلايشا, قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ سۇحباتىندا ەكٸ نەگٸزگٸ اسپەكت ايقىن كٶرٸنٸس تاپتى.
– باسقارۋ فورماسىن ٶزگەرتپەي, كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلەتٸن الداعى ٶزگەرٸستەر تۋرالى ايتا وتىرىپ, پرەزيدەنت جٷيەنٸڭ تۇراقتىلىعىنا ەرەكشە مەن بەرەدٸ. بۇل بيلٸك ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنٸمدٸ قالاي نىعايتا الادى?
– پرەزيدەنت توقاەۆ پرەزيدەنتتٸك قىزمەتٸنٸڭ العاشقى جىلىنان باستاپ ساياسي رەفورمالار تاقىرىبىن ايقىنداپ كەلەدٸ. بۇل رەفورمالار ەۆوليۋتسييالىق جولمەن جٷزەگە اسىرىلۋدا جەنە ولاردىڭ ەربٸر ەلەمەنتٸ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ەنگٸزٸلۋدە. سونىمەن قاتار, حالىقتىڭ وسى ٶزگەرٸستەرگە بەيٸمدەلۋٸنە بەرٸلەتٸن ۋاقىتتىڭ ماڭىزىن دا ەسكەرۋ قاجەت. بۇل قازاقستانداعى ٷدەرٸستەردٸ مۇقييات قاداعالاپ وتىرعان ساراپشىلاردىڭ ەرەكشە نازارىن اۋداراتىن جايت. ساياسي رەفورمالاردىڭ باستاۋى تٶمەننەن – جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى بيلٸك ورگاندارىن تٸكەلەي سايلاۋ ارقىلى قالاندى. ال ساياسي جٷيە مەن پارلامەنت دەڭگەيٸندەگٸ رەفورمالار – جوعارىدان جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان ٶزگەرٸستەر. پالاتالاردىڭ بٸرٸگۋٸ, پرەزيدەنت تاراپىنان تاعايىندالاتىن كۆوتانىڭ قىسقارتىلۋى, پروپورتسيونالدى سايلاۋ جٷيەسٸنە كٶشۋ – مۇنىڭ بارلىعى ۋاقىتتى تالاپ ەتەدٸ. ازاماتتار مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ قايسىسى قانداي فۋنكتسييا اتقاراتىنىن تولىق تٷسٸنۋٸ تيٸس. بٸرٸنشٸدەن, بۇل مەسەلەلەردٸ جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدە شوعىرلاندىرىپ, ولاردى بارىنشا تيٸمدٸ شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەكٸنشٸدەن, بولاشاق پارلامەنتتٸڭ فۋنكتسييالارى مەن ٶكٸلەتتٸكتەرٸن ناقتى تٷسٸنۋگە جول اشادى. مۇنداي قادامدار, ەسٸرەسە حالىقتىڭ تٸكەلەي ەرٸك بٸلدٸرۋٸ ارقىلى قالىپتاساتىن بيلٸك ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنٸمدٸ ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرٸ بولىپ تابىلادى. اتالعان شارالاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتٸك جٷيەنٸڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. قازاقستان پرەزيدەنتٸ ٶز سۇحباتىندا مەملەكەتتٸك جٷيە ٸشكٸ دە, سىرتقى دا قاتەرلەرگە تٶتەپ بەرە الاتىنداي دەڭگەيدە تۇراقتى بولۋى تيٸس ەكەنٸن تاعى دا اتاپ ٶتتٸ. قازٸرگٸ كەزەڭدە, ەسٸرەسە ورتا جەنە شاعىن مەملەكەتتەردٸڭ ٸشكٸ ساياساتىنا گيبريدتٸك ىقپال ەتۋ ارقىلى ولاردىڭ سىرتقى ساياساتىن تٷزەتۋگە ۇمتىلۋ ٷردٸسٸ بايقالادى. ٸشكٸ ساياساتتا سىرتقى قىسىمعا ورىن بولماۋى كەرەك, ال جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمالار مۇنداي ىقپال ەتۋ مٷمكٸندٸگٸن بارىنشا شەكتەيدٸ. ەڭ باستىسى, ازاماتتار قانداي مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار بار ەكەنٸن, ولاردىڭ فۋنكتسييالارى قانداي ەكەنٸن جەنە ٶز مەسەلەلەرٸن شەشۋ مەن ٶز ۇستانىمدارىن قورعاۋدىڭ قانداي تەتٸكتەرٸ بار ەكەنٸن ناقتى تٷسٸنۋٸ تيٸس. وسىنىڭ بارلىعى پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ «ەستيتٸن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا تولىق ساي كەلەدٸ.
– سۇحباتتا زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردٸ قايتارۋ مەسەلەسٸ قوزعالدى. بۇل ٷدەرٸس ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸكتٸ قالىپتاستىرۋدا جەنە قوعامنىڭ سەنٸمٸن ارتتىرۋدا قانداي رٶل اتقارادى?
– پرەزيدەنت توقاەۆ, ەسٸرەسە «قاڭتار» وقيعالارىنان كەيٸن, زاڭسىز شىعارىلعان كاپيتالداردى قايتارۋ مەسەلەسٸن ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸكتٸڭ نەگٸزگٸ قۇرامداس بٶلٸگٸ رەتٸندە ايقىندادى. ٶز سۇحباتىندا ول بۇل باعىتتاعى تەتٸكتەر مەن ۇستانىمداردى ناقتى كٶرسەتتٸ. بۇل – كٷردەلٸ مەسەلە, ٶيتكەنٸ 1990-جىلدار مەن 2000-جىلداردىڭ باسى بەيبەرەكەت كاپيتاليزم كەزەڭٸ بولدى. بٷگٸندە مۇنداي كاپيتالداردىڭ ەلگە قايتارىلۋىن عانا ەمەس, ولاردىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن ىنتالاندىراتىن قوزعاۋشى كٷشكە اينالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتٸگٸ تۋىنداپ وتىر. وسى تۇرعىدا ەكٸ نەگٸزگٸ مەحانيزم ۇسىنىلدى. بٸرٸنشٸسٸ – قاراجاتتى تٸكەلەي قايتارىپ, ونى اشىق ەرٸ ماقساتتى پايدالانۋ. بۇل, ەڭ الدىمەن, ەلەۋمەتتٸك سالاداعى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان ارنايى قور قۇرۋ ارقىلى ٸسكە اسادى. ەكٸنشٸ ەلەمەنت – سەرٸكتەستٸك قاعيداتى. بۇل جاعدايدا قاراجات تەك مەملەكەتكە عانا ەمەس, ٸرٸ ەكونوميكالىق جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىنا باعىتتالادى. بۇل – ۇلتتىق بايلىقتىڭ مەملەكەتتٸ نىعايتۋعا جەنە دامىتۋعا قىزمەت ەتۋٸ تيٸس ەكەندٸگٸن ەسكەرسەك, قازٸرگٸ ەلەمدٸك جاعدايدا اسا ماڭىزدى فاكتور. حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ ٶسۋٸ ساتىپ الۋ قابٸلەتٸنٸڭ ارتۋىنا, ال بۇل ٶز كەزەگٸندە ۇلتتىق بيزنەستٸڭ دامۋىنا جول اشادى. وسى قاراجاتتاردى زاڭداستىرۋ قازاقستان مەملەكەتٸ مەن ەكونوميكاسىنىڭ قاتار دامۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
– سۇحباتتا «قاڭتار» وقيعالارى ۇستامدى تٷردە عانا اتالعانىمەن, ولار جٷرٸپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى كونتەكستٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. قازٸرگٸ مودەرنيزاتسييا باعىتى تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا جەنە بولاشاقتا مۇنداي داعدارىستاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان دەپ ايتۋعا بولا ما?
– 2022 جىلدىڭ باسىنداعى «قاڭتار» وقيعالارى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك جٷيەسٸ ٷشٸن ناعىز سىن بولدى. پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان بۇل سىناقتان ٶتتٸ. قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە داعدارىستىڭ سالدارى جويىلدى. ەكٸنشٸدەن, سۇحباتتا اتاپ ٶتٸلگەندەي, تيٸستٸ جۇمىس جٷرگٸزٸلٸپ, كٸنەلٸلەردٸڭ بارلىعى جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلدى. بۇل قازاقستاننىڭ ٸشٸندە دە, سىرتىندا دا «قاڭتار» وقيعاسىنا قانداي دا بٸر دەڭگەيدە مٷددەلٸ بولعان بارلىق كٷشتەرگە مۇنداي جاعدايدىڭ قايتا قايتالانۋى مٷمكٸن ەمەستٸگٸن كٶرسەتۋ ٷشٸن قاجەت بولدى. ال ەگەر بٸرەۋ ونى قايتالاۋعا نيەتتەنسە, وعان قاتاڭ جاۋاپ بەرٸلەتٸنٸ انىق. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت توقاەۆ جٷزەگە اسىرىپ وتىرعان مودەرنيزاتسييا مەن رەفورمالار باعىتى «قاڭتاردان» كەيٸن ٸس جٷزٸندە لەگيتيماتسييا الدى دەۋگە بولادى. بۇرىنعى باسقارۋ جٷيەسٸ ٶزٸنٸڭ تيٸمسٸزدٸگٸن عانا ەمەس, سونداي-اق «قاڭتار» تەرٸزدٸ وقيعالاردىڭ قايتالانۋىنا جاعداي جاسايتىنىن دا كٶرسەتتٸ. سوندىقتان مۇنداي جاعدايلاردىڭ قايتا ورىن الۋىنا جول بەرمەيتٸن مودەرنيزاتسييا مەن رەفورمالار قاجەت بولدى. وسى تۇستا بٸز مەملەكەتتٸك جٷيەنٸڭ وسىنداي سىن-قاتەرلەرگە تٶتەپ بەرە الاتىن تۇراقتىلىعى مەسەلەسٸنە قايتا ورالامىز. قانداي كٷردەلٸ بولماسىن, رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋ اسا ماڭىزدى. نازار اۋدارساق, سۇحباتتىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ ەنەرگەتيكا جەنە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سيياقتى سالالارداعى رەفورمالارعا ارنالعان. بۇل – ٸس جٷزٸندە ەربٸر ازاماتتىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن مەسەلەلەر. پرەزيدەنت توقاەۆ ەربٸر رەفورما, ەسٸرەسە وسىنداي ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان سەزٸمتال سالالارداعى ٶزگەرٸستەر, باستاپقى كەزەڭدە قارسىلىق تۋدىراتىنىن تٷسٸنەتٸنٸن اتاپ ٶتەدٸ. الايدا مۇنداي رەفورمالاردى كەيٸنگە قالدىرۋعا بولمايتىنىن دا ايقىن تٷسٸنەدٸ, ٶيتكەنٸ بۇل «قاڭتار» سەكٸلدٸ وقيعالاردىڭ قايتا قايتالانۋىنا نەگٸز قالىپتاستىرۋى مٷمكٸن. بۇل – اسا ماڭىزدى جايت. ٶزٸنە سەنٸمدٸ مەملەكەت وسىنداي رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋعا قابٸلەتتٸ. مۇندا جىلدار بويى قوردالانعان مەسەلەلەردٸ ەڭسەرۋ جەنە كٶپتەگەن مەملەكەتتٸك قۇرىلىمداردىڭ كٷش-جٸگەرٸن بٸرٸكتٸرۋدٸ تالاپ ەتەتٸن كٷردەلٸ بيۋروكراتييالىق جۇمىس تۋرالى سٶز بولىپ وتىر. پرەزيدەنت توقاەۆ مۇنىڭ بەرٸنە سانالى تٷردە بارىپ وتىر, سەبەبٸ ول قازاقستاننىڭ بولاشاعى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن تەرەڭ سەزٸنەدٸ جەنە ەڭ كٷردەلٸ ٶزگەرٸستەر دەل قازٸر, ونىڭ پرەزيدەنتتٸك ٶكٸلەتتٸگٸ كەزەڭٸندە جٷزەگە اسىرىلۋى تيٸس ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ. بۇل, ٶز كەزەگٸندە, بيلٸكتٸڭ جوعارى لەگيتيمدٸلٸگٸنٸڭ جەنە ساياسي كەمەلدٸكتٸڭ كٶرسەتكٸشٸ. ٶيتكەنٸ دەل وسى ەكٸ قاسيەت باستاپقى كەزەڭدە كٶپشٸلٸككە ۇنامايتىن, الايدا نەتيجەسٸ قىسقا مەرزٸمدە ەمەس, ورتا مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا كٶرٸنەتٸن رەفورمالاردى جٷزەگە اسىراتىن ساياساتكەرگە تەن. پرەزيدەنت ورتا مەرزٸمدٸ تابىسقا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن ٶزٸنٸڭ ساياسي كاپيتالىن سانالى تٷردە تەۋەكەلگە تٸگۋدە.
