Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń jýyrdaǵy suhbaty eldiń ishki jáne syrtqy saıası baǵytynyń negizgi basymdyqtaryn aıqyn kórsetti. Geosaıası teketirester kúsheıip, iri derjavalar arasyndaǵy báseke ashyq sıpat ala bastaǵan qazirgi kezeńde Qazaqstannyń teńgerimdi ári pragmatıkalyq syrtqy saıasaty, basqarý júıesin evolúsıalyq jolmen jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan reformalary jáne áleýmettik ádilettilikti qalpyna keltirýge arnalǵan qadamdary erekshe ózektilikke ıe, dep habarlaıdy Dalanews.kz.

Osy suhbatta kóterilgen máselelerge baǵa berý úshin biz Ońtústik Kavkazdy zertteý ortalyǵynyń dırektory, aımaqtyq jáne halyqaralyq úderisterdi tereń taldaıtyn sarapshy Farhad Mamedovke júgindik. Sarapshy Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saıasatynyń tıimdiligine, sıfrlandyrý men jasandy ıntellekttiń memlekettik basqarýdaǵy róline, konstıtýsıalyq reformalardyń bılik ınstıtýttaryna degen senimdi nyǵaıtýdaǵy mańyzyna jáne zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarýdyń áleýmettik ádilettilik úshin atqaratyn qyzmetine jan-jaqty toqtalady.

Sonymen qatar, suhbatta «Qańtar» oqıǵalarynyń reformalarǵa bergen sabaǵy men qazirgi modernızasıa baǵytynyń memlekettiń ishki turaqtylyǵyn kúsheıtip, bolashaqta osyndaı daǵdarystardyń aldyn alýǵa baǵyttalǵany taldanady. Farhad Mamedovtiń paıymdaýynsha, Prezıdent Toqaev júrgizip otyrǵan ózgerister-qysqa merzimdi tanymaldyqty emes, orta jáne uzaq merzimdi turaqty damýdy kózdeıtin saıası kemeldiliktiń kórinisi.

– Prezıdent óńirlik damýdyń mańyzyn erekshe atap ótýde. Búgingi tańda óńirler modernızasıanyń belsendi qatysýshylary bolýǵa qanshalyqty daıyn?

– Qazaqstan Prezıdenti bergen suhbatynda eldiń syrtqy saıasatyna qatysty shynaıy ári pragmatıkalyq ustanymdy aıqyn kórsetti. Qazaqstannyń belgili bir bastapqy alǵysharttary bar. El Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymynyń jáne Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqtyń múshesi bolyp tabylady. Osy mindettemeler aıasynda Qazaqstan álemdegi negizgi yqpal ortalyqtarymen qarym-qatynastaryn dáıekti túrde ári barynsha ártaraptandyryp keledi. Muny Qazaqstan Prezıdentiniń sheteldik saparlary, sondaı-aq Beıjińde, Vashıngtonda, Brússelde jáne Taıaý Shyǵysta oǵan kórsetilip otyrǵan erekshe nazar aıqyn dáleldeıdi. Osynyń barlyǵy Qasym-Jomart Toqaevtyń syrtqy saıasatynyń tıimdiligi men pragmatızmin kórsetedi. Bul qazirgi jaǵdaıda, ıaǵnı geosaıası kúsh ortalyqtary arasyndaǵy qarsylastyq ashyq qaqtyǵys sıpat ala bastaǵan kezeńde, aıryqsha mańyzdy. Mundaı jaǵdaıda Qazaqstan sekildi memleketterge halyqaralyq úderisterde belgili bir tarapty tańdaýǵa jıi usynystar jasalady. Alaıda Prezıdent Toqaevtyń oılastyrylǵan ári teńgerimdi syrtqy saıasatynyń arqasynda Qazaqstan bul úderisterden shet qalmaı, sonymen qatar geosaıası kúsh ortalyqtarymen qarym-qatynasty bir jaǵynan óktemdik sıpatsyz, ekinshi jaǵynan óziniń derbes ári pragmatıkalyq syrtqy saıasatyn júzege asyrýǵa eshqandaı shekteýsiz qalyptastyrýǵa umtylýda. Áskerı-saıası bloktar men ekonomıkalyq odaqtarǵa qatysýdy basqa geosaıası ortalyqtarmen strategıalyq áriptestik ornatýmen ushtastyrý - óte joǵary baǵaǵa laıyq.

– Sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt elementteri memlekettiń tıimdiligin arttyrýdyń quraldary retinde qarastyrylýda. Aldaǵy jyldary bul qaı salalarda eń aıqyn nátıje berýi múmkin?

– Sıfrlandyrýǵa qatysty másele, eń aldymen, Qazaqstan azamattary paıdalanatyn memlekettik qyzmetterdiń tıimdiligi men ashyqtyǵyn arttyrýǵa baılanysty. Bul – júıeli jemqorlyqpen kúrestegi mańyzdy qadam, óıtkeni sıfrlyq úderister sybaılas jemqorlyq shemalary men paraqorlyqqa jol ashatyn múmkindikterdi barynsha azaıtady. Sonymen qatar, jasandy ıntellekt pen sıfrlandyrý Qazaqstannyń memlekettik saıasatynyń ajyramas bóligine jáne ekonomıkalyq damýdyń negizgi baǵyttarynyń birine aınaldy. Prezıdent Toqaev búginde Qazaqstan ekonomıkasynyń sıfrlyq sektorynda shoǵyrlanǵan naqty kórsetkishter men kólemderdi atap ótti. Osy salaǵa jaýapty profıldik mınıstrliktiń qurylýy, jasandy ıntellekt pen sıfrlandyrýdy damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasaý, sondaı-aq bul baǵytty ekonomıkalyq damýdyń basym baǵyty retinde qarastyrý – el basshylyǵynyń Qazaqstan ekonomıkasynyń munaı-gaz sektoryna táýelsiz, ıaǵnı energetıkalyq emes salalaryn damytýǵa degen strategıalyq kózqarasyn aıqyn kórsetedi. Azamattar úshin bul, eń aldymen, memlekettik organdarmen ózara is-qımyldyń jedeldeýi, tıimdiligi men ashyqtyǵynyń artýyn bildiredi. Al ekinshi jaǵynan, sıfrlandyrý bıznes úshin jańa múmkindikter ashady. Osylaısha, Qazaqstan Prezıdentiniń suhbatynda eki negizgi aspekt aıqyn kórinis tapty.

– Basqarý formasyn ózgertpeı, Konstıtýsıaǵa engiziletin aldaǵy ózgerister týraly aıta otyryp, Prezıdent júıeniń turaqtylyǵyna erekshe mán beredi. Bul bılik ınstıtýttaryna degen senimdi qalaı nyǵaıta alady?

– Prezıdent Toqaev prezıdenttik qyzmetiniń alǵashqy jylynan bastap saıası reformalar taqyrybyn aıqyndap keledi. Bul reformalar evolúsıalyq jolmen júzege asyrylýda jáne olardyń árbir elementi kezeń-kezeńimen engizilýde. Sonymen qatar, halyqtyń osy ózgeristerge beıimdelýine beriletin ýaqyttyń mańyzyn da eskerý qajet. Bul Qazaqstandaǵy úderisterdi muqıat qadaǵalap otyrǵan sarapshylardyń erekshe nazaryn aýdaratyn jaıt. Saıası reformalardyń bastaýy tómennen – jergilikti atqarýshy bılik organdaryn tikeleı saılaý arqyly qalandy. Al saıası júıe men parlament deńgeıindegi reformalar – joǵarydan júrgizilip jatqan ózgerister. Palatalardyń birigýi, prezıdent tarapynan taǵaıyndalatyn kvotanyń qysqartylýy, proporsıonaldy saılaý júıesine kóshý – munyń barlyǵy ýaqytty talap etedi. Azamattar memlekettik ınstıtýttardyń qaısysy qandaı fýnksıa atqaratynyn tolyq túsinýi tıis. Birinshiden, bul máselelerdi jergilikti deńgeıde shoǵyrlandyryp, olardy barynsha tıimdi sheshýge múmkindik beredi. Ekinshiden, bolashaq parlamenttiń fýnksıalary men ókilettikterin naqty túsinýge jol ashady. Mundaı qadamdar, ásirese halyqtyń tikeleı erik bildirýi arqyly qalyptasatyn bılik ınstıtýttaryna degen senimdi arttyrýdyń mańyzdy elementteri bolyp tabylady. Atalǵan sharalardyń barlyǵy memlekettik júıeniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Qazaqstan Prezıdenti óz suhbatynda memlekettik júıe ishki de, syrtqy da qaterlerge tótep bere alatyndaı deńgeıde turaqty bolýy tıis ekenin taǵy da atap ótti. Qazirgi kezeńde, ásirese orta jáne shaǵyn memleketterdiń ishki saıasatyna gıbrıdtik yqpal etý arqyly olardyń syrtqy saıasatyn túzetýge umtylý úrdisi baıqalady. İshki saıasatta syrtqy qysymǵa oryn bolmaýy kerek, al júrgizilip jatqan reformalar mundaı yqpal etý múmkindigin barynsha shekteıdi. Eń bastysy, azamattar qandaı memlekettik ınstıtýttar bar ekenin, olardyń fýnksıalary qandaı ekenin jáne óz máselelerin sheshý men óz ustanymdaryn qorǵaýdyń qandaı tetikteri bar ekenin naqty túsinýi tıis. Osynyń barlyǵy Prezıdent Toqaevtyń «estıtin memleket» tujyrymdamasyna tolyq saı keledi.

– Suhbatta zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarý máselesi qozǵaldy. Bul úderis áleýmettik ádilettilikti qalyptastyrýda jáne qoǵamnyń senimin arttyrýda qandaı ról atqarady?

– Prezıdent Toqaev, ásirese «Qańtar» oqıǵalarynan keıin, zańsyz shyǵarylǵan kapıtaldardy qaıtarý máselesin áleýmettik ádilettiliktiń negizgi quramdas bóligi retinde aıqyndady. Óz suhbatynda ol bul baǵyttaǵy tetikter men ustanymdardy naqty kórsetti. Bul – kúrdeli másele, óıtkeni 1990-jyldar men 2000-jyldardyń basy beıbereket kapıtalızm kezeńi boldy. Búginde mundaı kapıtaldardyń elge qaıtarylýyn ǵana emes, olardyń Qazaqstan ekonomıkasynyń damýyn yntalandyratyn qozǵaýshy kúshke aınalýyn qamtamasyz etý qajettigi týyndap otyr. Osy turǵyda eki negizgi mehanızm usynyldy. Birinshisi – qarajatty tikeleı qaıtaryp, ony ashyq ári maqsatty paıdalaný. Bul, eń aldymen, áleýmettik saladaǵy ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan arnaıy qor qurý arqyly iske asady. Ekinshi element – seriktestik qaǵıdaty. Bul jaǵdaıda qarajat tek memleketke ǵana emes, iri ekonomıkalyq jobalardy iske asyrý arqyly el ekonomıkasyna baǵyttalady. Bul – ulttyq baılyqtyń memleketti nyǵaıtýǵa jáne damytýǵa qyzmet etýi tıis ekendigin eskersek, qazirgi álemdik jaǵdaıda asa mańyzdy faktor. Halyqtyń ál-aýqatynyń ósýi satyp alý qabiletiniń artýyna, al bul óz kezeginde ulttyq bıznestiń damýyna jol ashady. Osy qarajattardy zańdastyrý Qazaqstan memleketi men ekonomıkasynyń qatar damýyna múmkindik beredi.

– Suhbatta «Qańtar» oqıǵalary ustamdy túrde ǵana atalǵanymen, olar júrip jatqan reformalardyń mańyzdy konteksti bolyp qala beredi. Qazirgi modernızasıa baǵyty turaqtylyqty nyǵaıtýǵa jáne bolashaqta mundaı daǵdarystardyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan dep aıtýǵa bola ma?

– 2022 jyldyń basyndaǵy «Qańtar» oqıǵalary Qazaqstannyń memlekettik júıesi úshin naǵyz syn boldy. Prezıdent Toqaevtyń basshylyǵymen Qazaqstan bul synaqtan ótti. Qysqa merzim ishinde daǵdarystyń saldary joıyldy. Ekinshiden, suhbatta atap ótilgendeı, tıisti jumys júrgizilip, kinálilerdiń barlyǵy jaýapkershilikke tartyldy. Bul Qazaqstannyń ishinde de, syrtynda da «Qańtar» oqıǵasyna qandaı da bir deńgeıde múddeli bolǵan barlyq kúshterge mundaı jaǵdaıdyń qaıta qaıtalanýy múmkin emestigin kórsetý úshin qajet boldy. Al eger bireý ony qaıtalaýǵa nıettense, oǵan qatań jaýap beriletini anyq. Sonymen qatar, Prezıdent Toqaev júzege asyryp otyrǵan modernızasıa men reformalar baǵyty «Qańtardan» keıin is júzinde legıtımasıa aldy deýge bolady. Burynǵy basqarý júıesi óziniń tıimsizdigin ǵana emes, sondaı-aq «Qańtar» tárizdi oqıǵalardyń qaıtalanýyna jaǵdaı jasaıtynyn da kórsetti. Sondyqtan mundaı jaǵdaılardyń qaıta oryn alýyna jol bermeıtin modernızasıa men reformalar qajet boldy. Osy tusta biz memlekettik júıeniń osyndaı syn-qaterlerge tótep bere alatyn turaqtylyǵy máselesine qaıta oralamyz. Qandaı kúrdeli bolmasyn, reformalardy júzege asyrý asa mańyzdy. Nazar aýdarsaq, suhbattyń edáýir bóligi energetıka jáne komýnaldyq sharýashylyq sıaqty salalardaǵy reformalarǵa arnalǵan. Bul – is júzinde árbir azamattyń kúndelikti ómirine tikeleı áser etetin máseleler. Prezıdent Toqaev árbir reforma, ásirese osyndaı áleýmettik turǵydan sezimtal salalardaǵy ózgerister, bastapqy kezeńde qarsylyq týdyratynyn túsinetinin atap ótedi. Alaıda mundaı reformalardy keıinge qaldyrýǵa bolmaıtynyn da aıqyn túsinedi, óıtkeni bul «Qańtar» sekildi oqıǵalardyń qaıta qaıtalanýyna negiz qalyptastyrýy múmkin. Bul – asa mańyzdy jaıt. Ózine senimdi memleket osyndaı reformalardy júzege asyrýǵa qabiletti. Munda jyldar boıy qordalanǵan máselelerdi eńserý jáne kóptegen memlekettik qurylymdardyń kúsh-jigerin biriktirýdi talap etetin kúrdeli búrokratıalyq jumys týraly sóz bolyp otyr. Prezıdent Toqaev munyń bárine sanaly túrde baryp otyr, sebebi ol Qazaqstannyń bolashaǵy úshin jaýapkershiligin tereń sezinedi jáne eń kúrdeli ózgerister dál qazir, onyń prezıdenttik ókilettigi kezeńinde júzege asyrylýy tıis ekenin túsinedi. Bul, óz kezeginde, bıliktiń joǵary legıtımdiliginiń jáne saıası kemeldiktiń kórsetkishi. Óıtkeni dál osy eki qasıet bastapqy kezeńde kópshilikke unamaıtyn, alaıda nátıjesi qysqa merzimde emes, orta merzimdi perspektıvada kórinetin reformalardy júzege asyratyn saıasatkerge tán. Prezıdent orta merzimdi tabysqa qol jetkizý úshin óziniń saıası kapıtalyn sanaly túrde táýekelge tigýde.