Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń jýyrdaǵy suhbaty eldiń ishki jáne syrtqy saiasi baǵytynyń negizgi basymdyqtaryn aiqyn kórsetti. Geosaiasi teketirester kúsheiip, iri derjavalar arasyndaǵy báseke ashyq sipat ala bastaǵan qazirgi kezeńde Qazaqstannyń teńgerimdi ári pragmatikalyq syrtqy saiasaty, basqarý júiesin evoliýtsiialyq jolmen jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan reformalary jáne áleýmettik ádilettilikti qalpyna keltirýge arnalǵan qadamdary erekshe ózektilikke ie, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Osy suhbatta kóterilgen máselelerge baǵa berý úshin biz Ońtústik Kavkazdy zertteý ortalyǵynyń direktory, aimaqtyq jáne halyqaralyq úderisterdi tereń taldaityn sarapshy Farhad Mamedovke júgindik. Sarapshy Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saiasatynyń tiimdiligine, tsifrlandyrý men jasandy intellekttiń memlekettik basqarýdaǵy róline, konstitýtsiialyq reformalardyń bilik institýttaryna degen senimdi nyǵaitýdaǵy mańyzyna jáne zańsyz shyǵarylǵan aktivterdi qaitarýdyń áleýmettik ádilettilik úshin atqaratyn qyzmetine jan-jaqty toqtalady.
Sonymen qatar, suhbatta «Qańtar» oqiǵalarynyń reformalarǵa bergen sabaǵy men qazirgi modernizatsiia baǵytynyń memlekettiń ishki turaqtylyǵyn kúsheitip, bolashaqta osyndai daǵdarystardyń aldyn alýǵa baǵyttalǵany taldanady. Farhad Mamedovtiń paiymdaýynsha, Prezident Toqaev júrgizip otyrǵan ózgerister-qysqa merzimdi tanymaldyqty emes, orta jáne uzaq merzimdi turaqty damýdy kózdeitin saiasi kemeldiliktiń kórinisi.
– Prezident óńirlik damýdyń mańyzyn erekshe atap ótýde. Búgingi tańda óńirler modernizatsiianyń belsendi qatysýshylary bolýǵa qanshalyqty daiyn?
– Qazaqstan Prezidenti bergen suhbatynda eldiń syrtqy saiasatyna qatysty shynaiy ári pragmatikalyq ustanymdy aiqyn kórsetti. Qazaqstannyń belgili bir bastapqy alǵysharttary bar. El Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymynyń jáne Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń múshesi bolyp tabylady. Osy mindettemeler aiasynda Qazaqstan álemdegi negizgi yqpal ortalyqtarymen qarym-qatynastaryn dáiekti túrde ári barynsha ártaraptandyryp keledi. Muny Qazaqstan Prezidentiniń sheteldik saparlary, sondai-aq Beijińde, Vashingtonda, Briýsselde jáne Taiaý Shyǵysta oǵan kórsetilip otyrǵan erekshe nazar aiqyn dáleldeidi. Osynyń barlyǵy Qasym-Jomart Toqaevtyń syrtqy saiasatynyń tiimdiligi men pragmatizmin kórsetedi. Bul qazirgi jaǵdaida, iaǵni geosaiasi kúsh ortalyqtary arasyndaǵy qarsylastyq ashyq qaqtyǵys sipat ala bastaǵan kezeńde, airyqsha mańyzdy. Mundai jaǵdaida Qazaqstan sekildi memleketterge halyqaralyq úderisterde belgili bir tarapty tańdaýǵa jii usynystar jasalady. Alaida Prezident Toqaevtyń oilastyrylǵan ári teńgerimdi syrtqy saiasatynyń arqasynda Qazaqstan bul úderisterden shet qalmai, sonymen qatar geosaiasi kúsh ortalyqtarymen qarym-qatynasty bir jaǵynan óktemdik sipatsyz, ekinshi jaǵynan óziniń derbes ári pragmatikalyq syrtqy saiasatyn júzege asyrýǵa eshqandai shekteýsiz qalyptastyrýǵa umtylýda. Áskeri-saiasi bloktar men ekonomikalyq odaqtarǵa qatysýdy basqa geosaiasi ortalyqtarmen strategiialyq áriptestik ornatýmen ushtastyrý - óte joǵary baǵaǵa laiyq.
– Tsifrlandyrý men jasandy intellekt elementteri memlekettiń tiimdiligin arttyrýdyń quraldary retinde qarastyrylýda. Aldaǵy jyldary bul qai salalarda eń aiqyn nátije berýi múmkin?
– Tsifrlandyrýǵa qatysty másele, eń aldymen, Qazaqstan azamattary paidalanatyn memlekettik qyzmetterdiń tiimdiligi men ashyqtyǵyn arttyrýǵa bailanysty. Bul – júieli jemqorlyqpen kúrestegi mańyzdy qadam, óitkeni tsifrlyq úderister sybailas jemqorlyq shemalary men paraqorlyqqa jol ashatyn múmkindikterdi barynsha azaitady. Sonymen qatar, jasandy intellekt pen tsifrlandyrý Qazaqstannyń memlekettik saiasatynyń ajyramas bóligine jáne ekonomikalyq damýdyń negizgi baǵyttarynyń birine ainaldy. Prezident Toqaev búginde Qazaqstan ekonomikasynyń tsifrlyq sektorynda shoǵyrlanǵan naqty kórsetkishter men kólemderdi atap ótti. Osy salaǵa jaýapty profildik ministrliktiń qurylýy, jasandy intellekt pen tsifrlandyrýdy damytýǵa qolaily jaǵdai jasaý, sondai-aq bul baǵytty ekonomikalyq damýdyń basym baǵyty retinde qarastyrý – el basshylyǵynyń Qazaqstan ekonomikasynyń munai-gaz sektoryna táýelsiz, iaǵni energetikalyq emes salalaryn damytýǵa degen strategiialyq kózqarasyn aiqyn kórsetedi. Azamattar úshin bul, eń aldymen, memlekettik organdarmen ózara is-qimyldyń jedeldeýi, tiimdiligi men ashyqtyǵynyń artýyn bildiredi. Al ekinshi jaǵynan, tsifrlandyrý biznes úshin jańa múmkindikter ashady. Osylaisha, Qazaqstan Prezidentiniń suhbatynda eki negizgi aspekt aiqyn kórinis tapty.
– Basqarý formasyn ózgertpei, Konstitýtsiiaǵa engiziletin aldaǵy ózgerister týraly aita otyryp, Prezident júieniń turaqtylyǵyna erekshe mán beredi. Bul bilik institýttaryna degen senimdi qalai nyǵaita alady?
– Prezident Toqaev prezidenttik qyzmetiniń alǵashqy jylynan bastap saiasi reformalar taqyrybyn aiqyndap keledi. Bul reformalar evoliýtsiialyq jolmen júzege asyrylýda jáne olardyń árbir elementi kezeń-kezeńimen engizilýde. Sonymen qatar, halyqtyń osy ózgeristerge beiimdelýine beriletin ýaqyttyń mańyzyn da eskerý qajet. Bul Qazaqstandaǵy úderisterdi muqiiat qadaǵalap otyrǵan sarapshylardyń erekshe nazaryn aýdaratyn jait. Saiasi reformalardyń bastaýy tómennen – jergilikti atqarýshy bilik organdaryn tikelei sailaý arqyly qalandy. Al saiasi júie men parlament deńgeiindegi reformalar – joǵarydan júrgizilip jatqan ózgerister. Palatalardyń birigýi, prezident tarapynan taǵaiyndalatyn kvotanyń qysqartylýy, proportsionaldy sailaý júiesine kóshý – munyń barlyǵy ýaqytty talap etedi. Azamattar memlekettik institýttardyń qaisysy qandai fýnktsiia atqaratynyn tolyq túsinýi tiis. Birinshiden, bul máselelerdi jergilikti deńgeide shoǵyrlandyryp, olardy barynsha tiimdi sheshýge múmkindik beredi. Ekinshiden, bolashaq parlamenttiń fýnktsiialary men ókilettikterin naqty túsinýge jol ashady. Mundai qadamdar, ásirese halyqtyń tikelei erik bildirýi arqyly qalyptasatyn bilik institýttaryna degen senimdi arttyrýdyń mańyzdy elementteri bolyp tabylady. Atalǵan sharalardyń barlyǵy memlekettik júieniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Qazaqstan Prezidenti óz suhbatynda memlekettik júie ishki de, syrtqy da qaterlerge tótep bere alatyndai deńgeide turaqty bolýy tiis ekenin taǵy da atap ótti. Qazirgi kezeńde, ásirese orta jáne shaǵyn memleketterdiń ishki saiasatyna gibridtik yqpal etý arqyly olardyń syrtqy saiasatyn túzetýge umtylý úrdisi baiqalady. Ishki saiasatta syrtqy qysymǵa oryn bolmaýy kerek, al júrgizilip jatqan reformalar mundai yqpal etý múmkindigin barynsha shekteidi. Eń bastysy, azamattar qandai memlekettik institýttar bar ekenin, olardyń fýnktsiialary qandai ekenin jáne óz máselelerin sheshý men óz ustanymdaryn qorǵaýdyń qandai tetikteri bar ekenin naqty túsinýi tiis. Osynyń barlyǵy Prezident Toqaevtyń «estitin memleket» tujyrymdamasyna tolyq sai keledi.
– Suhbatta zańsyz shyǵarylǵan aktivterdi qaitarý máselesi qozǵaldy. Bul úderis áleýmettik ádilettilikti qalyptastyrýda jáne qoǵamnyń senimin arttyrýda qandai ról atqarady?
– Prezident Toqaev, ásirese «Qańtar» oqiǵalarynan keiin, zańsyz shyǵarylǵan kapitaldardy qaitarý máselesin áleýmettik ádilettiliktiń negizgi quramdas bóligi retinde aiqyndady. Óz suhbatynda ol bul baǵyttaǵy tetikter men ustanymdardy naqty kórsetti. Bul – kúrdeli másele, óitkeni 1990-jyldar men 2000-jyldardyń basy beibereket kapitalizm kezeńi boldy. Búginde mundai kapitaldardyń elge qaitarylýyn ǵana emes, olardyń Qazaqstan ekonomikasynyń damýyn yntalandyratyn qozǵaýshy kúshke ainalýyn qamtamasyz etý qajettigi týyndap otyr. Osy turǵyda eki negizgi mehanizm usynyldy. Birinshisi – qarajatty tikelei qaitaryp, ony ashyq ári maqsatty paidalaný. Bul, eń aldymen, áleýmettik saladaǵy infraqurylymdyq jobalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan arnaiy qor qurý arqyly iske asady. Ekinshi element – seriktestik qaǵidaty. Bul jaǵdaida qarajat tek memleketke ǵana emes, iri ekonomikalyq jobalardy iske asyrý arqyly el ekonomikasyna baǵyttalady. Bul – ulttyq bailyqtyń memleketti nyǵaitýǵa jáne damytýǵa qyzmet etýi tiis ekendigin eskersek, qazirgi álemdik jaǵdaida asa mańyzdy faktor. Halyqtyń ál-aýqatynyń ósýi satyp alý qabiletiniń artýyna, al bul óz kezeginde ulttyq biznestiń damýyna jol ashady. Osy qarajattardy zańdastyrý Qazaqstan memleketi men ekonomikasynyń qatar damýyna múmkindik beredi.
– Suhbatta «Qańtar» oqiǵalary ustamdy túrde ǵana atalǵanymen, olar júrip jatqan reformalardyń mańyzdy konteksti bolyp qala beredi. Qazirgi modernizatsiia baǵyty turaqtylyqty nyǵaitýǵa jáne bolashaqta mundai daǵdarystardyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan dep aitýǵa bola ma?
– 2022 jyldyń basyndaǵy «Qańtar» oqiǵalary Qazaqstannyń memlekettik júiesi úshin naǵyz syn boldy. Prezident Toqaevtyń basshylyǵymen Qazaqstan bul synaqtan ótti. Qysqa merzim ishinde daǵdarystyń saldary joiyldy. Ekinshiden, suhbatta atap ótilgendei, tiisti jumys júrgizilip, kinálilerdiń barlyǵy jaýapkershilikke tartyldy. Bul Qazaqstannyń ishinde de, syrtynda da «Qańtar» oqiǵasyna qandai da bir deńgeide múddeli bolǵan barlyq kúshterge mundai jaǵdaidyń qaita qaitalanýy múmkin emestigin kórsetý úshin qajet boldy. Al eger bireý ony qaitalaýǵa niettense, oǵan qatań jaýap beriletini anyq. Sonymen qatar, Prezident Toqaev júzege asyryp otyrǵan modernizatsiia men reformalar baǵyty «Qańtardan» keiin is júzinde legitimatsiia aldy deýge bolady. Burynǵy basqarý júiesi óziniń tiimsizdigin ǵana emes, sondai-aq «Qańtar» tárizdi oqiǵalardyń qaitalanýyna jaǵdai jasaitynyn da kórsetti. Sondyqtan mundai jaǵdailardyń qaita oryn alýyna jol bermeitin modernizatsiia men reformalar qajet boldy. Osy tusta biz memlekettik júieniń osyndai syn-qaterlerge tótep bere alatyn turaqtylyǵy máselesine qaita oralamyz. Qandai kúrdeli bolmasyn, reformalardy júzege asyrý asa mańyzdy. Nazar aýdarsaq, suhbattyń edáýir bóligi energetika jáne kommýnaldyq sharýashylyq siiaqty salalardaǵy reformalarǵa arnalǵan. Bul – is júzinde árbir azamattyń kúndelikti ómirine tikelei áser etetin máseleler. Prezident Toqaev árbir reforma, ásirese osyndai áleýmettik turǵydan sezimtal salalardaǵy ózgerister, bastapqy kezeńde qarsylyq týdyratynyn túsinetinin atap ótedi. Alaida mundai reformalardy keiinge qaldyrýǵa bolmaitynyn da aiqyn túsinedi, óitkeni bul «Qańtar» sekildi oqiǵalardyń qaita qaitalanýyna negiz qalyptastyrýy múmkin. Bul – asa mańyzdy jait. Ózine senimdi memleket osyndai reformalardy júzege asyrýǵa qabiletti. Munda jyldar boiy qordalanǵan máselelerdi eńserý jáne kóptegen memlekettik qurylymdardyń kúsh-jigerin biriktirýdi talap etetin kúrdeli biýrokratiialyq jumys týraly sóz bolyp otyr. Prezident Toqaev munyń bárine sanaly túrde baryp otyr, sebebi ol Qazaqstannyń bolashaǵy úshin jaýapkershiligin tereń sezinedi jáne eń kúrdeli ózgerister dál qazir, onyń prezidenttik ókilettigi kezeńinde júzege asyrylýy tiis ekenin túsinedi. Bul, óz kezeginde, biliktiń joǵary legitimdiliginiń jáne saiasi kemeldiktiń kórsetkishi. Óitkeni dál osy eki qasiet bastapqy kezeńde kópshilikke unamaityn, alaida nátijesi qysqa merzimde emes, orta merzimdi perspektivada kórinetin reformalardy júzege asyratyn saiasatkerge tán. Prezident orta merzimdi tabysqa qol jetkizý úshin óziniń saiasi kapitalyn sanaly túrde táýekelge tigýde.
