ۇيقىداعى پارتييالار
كەز كەلگەن قوعام ٷشٸن پارتييالار حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىراتىن كاتاليزاتور قىزمەتٸن اتقارۋى تيٸس. ال بٸزدە كەرٸسٸنشە. سايلاۋ تاياعاندا ساياسي پارتييالار ۇزاق ۇيقىلارىنان ويانىپ, ويدا-قىردا جٷرگەن سەركەلەرٸن ٸزدەستٸرٸپ, كەزەكتٸ قۇرىلتايىن ٶتكٸزەدٸ. كەيدە سايلاۋ قارساڭىندا ىرىڭ-جىرىڭ باستالىپ, بٸرٸ ولاي, بٸرٸ بىلاي تارتىپ, سايلاۋشىنىڭ جٷيكەسٸن جٷن قىلادى. تٸپتٸ, كەيبٸر ساياسي پارتييالاردىڭ ايماقتارداعى بەلسەندٸلەرٸ استانا مەن الماتىدا الاڭسىز كٷن كەشٸپ جٷرگەن سەركەلەرمەن ۇستاسىپ, حالىق الدىنداعى بەدەلٸن جوعالتىپ جاتاتىنى دا جاسىرىن ەمەس.
«حالىققا باسپانا قالدىرايىق», «انتيگەپتيل», «جاسىل ەل», «امان-ساۋلىق» سىندى قوعامدىق ۇيىمدار كەز كەلگەن ساياسي پارتييادان كەم جۇمىس ٸستەپ جاتىر دەپ ايتا المايسىڭ.
بٷگٸندە سايلاۋعا قاتىسىپ, باعىن سىناۋعا نيەتتەنگەن ساياسي ۇيىمدار ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ تالابىنان ٶتٸپ, ساياسي دوداعا قاتىسۋى ٷشٸن قىرۋار جۇمىس ٸستەيدٸ. وسىنداي قيىن «ٶتكەلدەردەن» ٶتكەن ساياسي پارتييالاردىڭ سايلاۋدان كەيٸن ٷنسٸز قالۋى كٶپشٸلٸكتٸڭ رەنٸشٸن تۋعىزۋى زاڭدى.
ساياسي ەنجارلىق
بٷگٸندە قازاقستاننىڭ ساياسات ساحناسىنداعى قويىلىمدارعا قاتىسىپ جٷرگەن ساياسي پارتييالاردى ٷش توپقا بٶلٸپ قاراستىرۋعا بولادى.
بٸرٸنشٸ توپقا – ساياسي دودادا قارا ٷزٸپ بٸرٸنشٸ كەلەتٸن «نۇر وتاننىڭ» تازا ٶزٸن جاتقىزۋعا بولادى.
ال ەكٸنشٸ توپقا – «اق جول», «بٸرلٸك», «اۋىل» جەنە «قازاقستاننىڭ حالىقتىق كوممۋنيستٸك» پارتيياسى سىندى بيلٸكشٸل پارتييالاردى جاتقىزار ەدٸك.
ٷشٸنشٸ توپقا – سايلاۋ سايىن جامباسى جەر يٸسكەپ, قورعانسىزدىڭ كٷنٸن كەشەتٸن جارماحان تۇياقباي باسقاراتىن جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتييالىق پارتيياسىن جەكە-دارا جايعاساتىنى سٶزسٸز.
بٸزدە تازا وپپوزيتسييالىق پارتييانىڭ بولماۋىنىڭ بٸرتالاي سەبەپ-سالدارى بار. ونىڭ بەرٸنە توقتالىپ, تٷسٸندٸرٸپ جاتۋعا بٸراز ۋاقىت قاجەت. اقىر ايتقان سوڭ, بٸر-ەكٸ سەبەبٸنە توقتالا كەتەيٸك.
ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە قازاقستاندا تازا وپپوزيتسييالىق پارتييانىڭ بولۋىنا بيلٸك مٷددەلٸ ەمەس. ەكٸنشٸدەن, ٶزدەرٸن وپپوزيتسييالىق كٷشتەردٸڭ بەلسەندٸلەرٸ سانايتىن توپ ساياسي كٷرەس جٷرگٸزۋگە ەنجار.
سودان كەيٸن وپپوزيتسييالىق كٷشتەر ۇلت, تٸل مەسەلەسٸنە كەلگەندە ۇدايى پٸكٸر قايشىلىقتارىمەن بەتپە-بەت كەلەدٸ. بۇل ەندٸ وپپوزيتسييالىق كٷشتەردٸڭ ەڭ ەلسٸز تۇسى دەسەك بولادى.
ايتالىق, ٶزدەرٸن وپپوزيتسيونەر سانايتىن مۇحتار شاحانوۆ پەن ەۆگەنيي جوۆتيستٸڭ ۇلت, تٸلگە قاتىستى وي-پٸكٸرلەرٸ ەشقاشان سەيكەسپەۋٸ مٷمكٸن. ە.جوۆتيستٸ بىلاي قويىپ, ج.تۇياقبايدىڭ ٶزٸنە ۇلتقا قاتىستى مەسەلەنٸ تٶتەسٸنەن قويساق, يٸ قانعان بىلعارىداي بىلق-سىلق ەتە قالۋى مٷمكٸن. ٶز كەزەگٸندە مۇنى بيلٸكتٸڭ سويىلىن سوعۋشىلار تيٸمدٸ پايدالانىپ جٷرگەنٸ بەلگٸلٸ.
جاڭا ساياسي ترەند
كٷنٸ كەشە عانا اتاقونىسقا ات باسىن بۇرعان ورالمانداردىڭ اراسىنان شىققان بەلسەندٸ ازاماتتار «نۇر وتان» پارتيياسىنا مٷشە بولىپ, مەجٸلٸسكە ٶتۋگە ەرەكەتتەنٸپ كٶردٸ. بٸراق «نۇر وتان» پارتيياسى جارييالاعان تٸزٸمنەن بٸردە-بٸر ورالماننىڭ اتى-جٶنٸن كەزدەستٸرە المادىق. بٸلگٸشتەر قانداستارىمىزدىڭ مەسەلەسٸن ٶزگە دەپۋتاتتار دا كٶتەرٸپ, جوعارىعا جەتكٸزە الاتىنىن ايتىپ, جٷزدەگەن مىڭ ورالماننىڭ كەۋدەسٸندە جانعان ٷمٸت وتىن ٶشٸرٸپ تىندى.
يە, ورالماننىڭ مەسەلەسٸن كەز كەلگەن دەپۋتات كٶتەرەتٸنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. ٶكٸنٸشكە قاراي, بيلٸكتٸ باۋىرىنا باسقان «نۇر وتان» پارتيياسى ورالمانداردىڭ ەلٸمٸزدە ساياسي كٶزقاراسى قالىپتاسقان ساياسي توپ رەتٸندە مويىنداعىسى كەلمەدٸ. ٶز باسىم ورالمانداردىڭ دەپۋتاتتىق مانداتقا يە بولۋى ماڭىزدى ۇلتتىق مەسەلە دەپ قاراستىرار ەدٸم.
بۇل رەتتە سايلاۋدىڭ مەرزٸمٸنەن بۇرىن, كەزەكتەن تىس ٶتۋٸ دە ەلٸمٸزدەگٸ ورالمانداردىڭ بٸر ماقساتقا توپتاسىپ, ٷلكەن كٷشكە اينالعانىن قوعامدىق ورتاعا دەلەلدەپ ٷلگەرە الماعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
ەگەر «نۇر وتاننىڭ» قاتارىندا ەنشٸ-ەرتٸستەرمەن بٸرگە بٸرلٸ-جارىم ورالماندار دا ٷمٸتكەر رەتٸندە ۇسىنىلعاندا بيلٸك پارتيياسى قاراپايىم حالىقتىڭ سىنىنا ۇشىراماس ەدٸ.
بٸر قىزىعى وسى جولعى ساياسي ناۋقان بارىسىندا بيلٸكشٸل, وپپوزيتسييالىق كٷشتەردٸ ايتپاعان كٷننٸڭ ٶزٸندە ٶزدەرٸن ۇلتشىل سانايتىن توپتاردىڭ ٶزدەرٸ ورالماندار اتىنان ٷن قاتقان ازاماتتاردىڭ وي-پٸكٸرٸنە تيٸستٸ دەڭگەيدە قولداۋ كٶرسەتە الماعانى بٸزدٸ تاڭىرقاتتى. بۇل ەرينە, مۇحتار شاحانوۆ باستاعان توپقا ٷلكەن سىن بولعانى انىق.
سايلاۋ سايىن جەڭٸلەتٸن جسدپ-نىڭ سەركەسٸ ج.تۇياقباي وسى ورالمانداردى قاتارعا تارتىپ, حالىق الدىندا بٸراز ساياسي ۇپاي جيناپ قالۋى كەرەك ەدٸ (ٶيتكەنٸ ولاردىڭ جوعالتاتىن ەشتەڭەسٸ جوق ەدٸ).
ٶكٸنٸشكە قاراي, ۇلتتىق مەسەلەگە كەلگەندە كٸبٸرتٸكتەپ قالاتىن جەكەڭ بۇل جولى دا باياعى ەدەتٸنە باسىپ, ٷنسٸز قالدى. ورالمانداردى قاتارعا تارتقان جالعىز عانا «اۋىل» پارتيياسى بولدى.
ال ٶتكەن سايلاۋدا الاشتىڭ اتىن جامىلىپ, حالىققا ٶزدەرٸن سولاردىڭ ٸزباسارى رەتٸندە كٶرسەتۋگە تىرىسقان «اق جولدىڭ» قانشالىقتى «الاششىل» ەكەنٸن وسى جولى بايقادىق. كەز كەلگەن ورالمان دەپۋتاتتىق مانداتقا يە بولسا, مەجٸلٸستٸڭ مٸنبەسٸندە ۇلت مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ, تٸلدٸڭ سويىلىن سوعاتىنى انىق. سوندىقتان ورالمانداردىڭ ساياسي تۇرعىدان بەلسەندٸلٸك تانىتۋىن ۇلتتىق سەرپٸلٸس دەپ باعالاۋىمىز كەرەك.
الداعى سايلاۋلاردا ورالمانداردىڭ بەلسەندٸلٸگٸ ساياسي ترەندكە اينالاتىنى سٶزسٸز. ٶيتكەنٸ بۇل – بەلسەندٸلٸكتٸڭ استارىندا تابيعي دامۋ, راسىمەن دە... شەگٸنە جەتكەن دٷنيە بار ەكەنٸن بايقايمىز. الداعى ۋاقىتتا بەلسەندٸ قانداستارىمىزدىڭ ەرەكەتٸنەن بيلٸك پەن ساياسي كٷشتەر وي تٷيۋٸ كەرەك.
ال ورالماندار دا ٶزدەرٸنٸڭ وسى جولعى ەرەكەتتەرٸن سالماقتى تٷردە بايىپتاپ, كەلەسٸ سايلاۋلارعا تاس-تٷيٸن دايىندالعانى ابزال. ولار قولداۋشىلارى مەن باقتالاستارىن ايقىنداپ الۋى شارت.
ال بيلٸك بولسا ەلٸمٸزدەگٸ قانداستارىمىزدىڭ مەسەلەسٸن زەينەتكەرلٸك جاسقا جەتكەن تالعات ماماشەۆتىڭ كٶمەگٸمەن شەشٸپ تاستاي المايتىندارىن تٷسٸنۋٸ تيٸس.
بۇل رەتتە قاۋىمداستىقتىڭ باسىنا بەلسەندٸ قانداستارىمىزدى تارتىپ, قوعامدىق ۇيىمنىڭ بەدەلٸن كٶتەرۋگە كٷش سالسا, بيلٸك كٶپ ۇتاتىنى انىق. ەرينە, مۇنىڭ بەرٸن بايىپتايتىن بيلٸك بولسا.
نۇرلان جۇماحان
