رامي بلەكت, بالامالى مەديتسينا سالاسىنداعى فيلوسوفييا دوكتورى
وبىرلىق قايدان شىعادى?
مٷشەلەر جاسۋشادان تۇرادى. ادام ەر جاسۋشا, ەر مٷشە تەننٸڭ ساۋلىعىنا قىزمەت ەتەدٸ دەپ سەنەمٸز.
دٷنيەدە بارلىق تٸرشٸلٸك يەسٸ, تٸپتٸ تاستاردىڭ دا جانى بار. بەرٸنە كەرەگٸ – ماحاببات. قورشاعان ورتا ادامنان تەك ماحاببات كٷتەدٸ. ادامنىڭ باستى ماقساتى – ماحاببات تاراتۋ. جەر بەتٸندەگٸ تٸرشٸلٸك يەلەرٸنەن ادامنىڭ ارتىقشىلىعى – ونىڭ تاڭداۋ جاساۋ قۇقى بار. تەڭٸردٸڭ ماحابباتىنا يەلٸك ەتۋ, سول دەڭگەيگە كٶتەرٸلۋ. سوندا ادام دامۋ جولىنا تٷسەدٸ. ٶسەدٸ, ەسەيەدٸ. ياكي, تەڭٸرگە قىزمەت ەتۋدەن باس تارتىپ, جابايى ٶزٸمشٸلدٸكپەن ٶمٸر سٷرۋ. بۇل – دەگراداتسيياعا تٷسٸرەر جول, كەرٸ كەتۋشٸلٸك.
ٶركەنيەتتٸ ەلدەردە وبىر دەرتٸ اسقىنىپ تۇر. عىلىمي زەرتتەۋلەر وبىر جاسۋشاسىنىڭ اسپاننان تٷسپەيتٸنٸن ايتادى. ول تەندەگٸ ساۋ جاسۋشالار. بٸراق بەلگٸلٸ بٸر سەتتە ولار ٶزٸنٸڭ ەدەتكٸ قىزمەتٸن توقتاتىپ, تەرتٸپكە باعىنۋدان باس تارتادى. سٶيتٸپ, جىلدام كٶبەيٸپ, بارلىق شەكتەۋلەرلەن ٶتٸپ, ەر تۇستا ٶزٸنٸڭ قازىعىن قاعىپ, تۋ تٸگٸپ, ساۋ جاسۋشالاردى جەي باستايدى.
ٶزٸمشٸلدٸك پەن تەۋەلسٸز بولۋ – دۇرىسىندا ەشقايدا اپارمايتىن جول. «ٶزگە جاسۋشالاردىڭ كٷنٸ نە بولسا, سول بولسىن», «مەن قانداي بولسام, سونداي بولىپ قالام», «بٷكٸل ەلەم تەك ماعان قىزمەت ەتۋٸ جەنە ماعان لەززات سىيلاۋى تيٸس» دەگەن ۇستانىم – ناعىز وبىر جاسۋشاسىنىڭ ٶمٸرلٸك ۇرانى.
وبىر ٸسٸگٸ ٶتە تەز كٶبەيەدٸ. وعان وتتەگٸ اسا كەرەك. بٸراق تىنىس الۋ ورتاق ٷدەرٸس. ال, وبىر جاسۋشاسى جابايى ٶزٸمشٸلدٸك ۇستانىمىمەن قيمىلدايدى. سوندىقتان ولارعا وتتەگٸ جەتٸسپەي, قىسىلادى. مۇنداي كەزدە وبىر جاسۋشالارى اۆتونومدى جٷيەگە ٶتەدٸ. بوجي باستايدى. بٸر-بٸردەن بٶلٸنٸپ كەتەدٸ. جەكە دارا تەندٸ اينالىپ جٷرەدٸ. اقىر اياعى وبىر تەندٸ ٶلتٸرٸپ تىنادى. ونىمەن بٸرگە ٶزٸ دە ٶلەدٸ. بٸراق باستاپقىدا وبىر جاسۋشاسى ٶتە شيراق بولادى. ساۋ جاسۋشادان دا تەز قيمىلداپ, بٶلٸنەدٸ.
ٶزٸمشٸلدٸك پەن تەۋەلسٸز بولۋ – دۇرىسىندا ەشقايدا اپارمايتىن جول. «ٶزگە جاسۋشالاردىڭ كٷنٸ نە بولسا, سول بولسىن», «مەن قانداي بولسام, سونداي بولىپ قالام», «بٷكٸل ەلەم تەك ماعان قىزمەت ەتۋٸ جەنە ماعان لەززات سىيلاۋى تيٸس» دەگەن ۇستانىم – ناعىز وبىر جاسۋشاسىنىڭ ٶمٸرلٸك ۇرانى.
وبىر جاسۋشاسىنىڭ ازاتتىق پەن مەڭگٸ ٶلمەۋ تۋرالى كونتسەپتسيياسى قاتە. بۇل قاتەلٸكتٸڭ تامىرى نەدە جاتىر? بٸر قاراعانعا جٷز پايىز سەتتٸ كٶرٸنەتٸن وبىر جاسۋشاسىنىڭ ٶزٸمشٸلدٸكپەن كٶبەيۋٸ – اقىر سوڭى ونى دا ٶلٸمگە اپارىپ سوعادى. ٶمٸر ٶزٸمشٸلدەردٸڭ مٸنەز-قۇلقى ٶز-ٶزٸن جويۋ, بٸراز ۋاقىتتان سوڭ ٶزگەلەرگە دە زييانىن تيگٸزەتٸنٸن كٶرسەتٸپ-اق كەلەدٸ.
قازٸرگٸ زامان ادامدارى دا سولاي ٶمٸر سٷرەدٸ. قوعامداعى ٶمٸردٸ قابىلداۋ داعدىسى «مەن ەش كٸنەلٸ ەمەسپٸن», «باسقا ادامدارعا كەرەگٸم جوق, ولارعا نەمقۇرايلىمىن», «ەڭ باستىسى – تەك ٶزٸمنٸڭ ماقساتىم» دەگەنگە سايادى. وسىنداي پەلساپانى بارلىق سالادان بايقاۋعا بولادى: ەكونوميكادا, ساياساتتا, تٸپتٸ دٸني ۇيىمداردان دا. دٸني ۇيىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶزٸنٸڭ دەستٷرٸن تاڭۋعا عانا باعىتتالادى. سوڭىنان ەرۋشٸلەردٸ كٶبەيتۋگە عانا تىرىسادى. تەك دٸني ينستيتۋت قانا دۇرىس, باسقالارى قاتە دەگەندٸ ناسيحاتتايدى.
ٶمٸر سٷرۋدٸڭ ەكٸ تٷرٸ
ەربٸر جاسۋشا, تٸپتٸ ساۋ جاسۋشا بولسا دا, الدىمەن ٶزٸنە قامقورلىق تانىتۋى تيٸس. وندا نەگە وبىر جاسۋشاسى پايدا بولادى? ٶزٸمشٸلدٸك پەن ماحابباتتىڭ شەكاراسى قاي جەردە? ساۋ جاسۋشانىڭ الارىنان بەرەرٸ كٶپ بولماق. ول تەننٸڭ ساۋشىلىعى ٷشٸن قىزمەت ەتەدٸ. بيولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, ساۋ جاسۋشا 80% تەنگە قىزمەت كٶرسەتٸپ, ٶزٸنە تەك 20% قالدىرادى.
ماتەريالدىق تۇرعىدا پايدالانۋشىلىق ساراڭدىق بار. ادام تاپقان تابىسىنىڭ ون پايىزىن دا ساداقاعا بەرمەيدٸ. اينالاسىنداعىلارعا نەمقۇرايلى. ٶزگەلەر ٷشٸن ريياسىز ەشتەڭە ٸستەمەيدٸ. نەعۇرلىم كٶپ تابىس تابۋعا قۇلشىنادى. ونى تەك ٶزٸنٸڭ راحاتىنا عانا جۇمسايدى. سول ٷشٸن كەيدە ساتقىندىققا, ۇرلىققا, الداۋعا دا دايىن تۇرادى.
[caption id="attachment_10311" align="alignright" width="412"]
ال, ەنەرگەتيكالىق تۇرعىدا پايدالانۋشىلىق اشۋدا, رەنجۋدە, جاۋلاسۋعا دايىن تۇرۋدا, ۇناماعان جاعدايدى, نە ادامدى قابىلداماۋدا بولادى. ادام بٸر نەرسەگە بويىن ٷيرەتسە, سوعان تەۋەلدٸ بولىپ, سوعان اشۋلانادى. ەگەر جاعداي ول ويلاعانداي ٶربٸمەسە, نەمەسە بٶتەن ادامنىڭ بٸر قىلىعى ۇناماسا, قاتتى اشۋلانادى. بٸراق ەگەر بٸز الۋعا ەمەس, بەرۋگە بەيٸمدەلسەك, وندا مۇنداي كٸلتيپاندارعا اشۋلانباس ەدٸك.
پسيحولوگييالىق تۇرعىدا پايدالانۋشىلىق ەگەر ادام بۇل فەنيگە تەك لەززات الۋعا كەلدٸ دەپ ويلاسا تۋىندايدى. عالام تەك مەنٸ باقىتتى ەتۋگە, ال باسقالار مەنٸڭ الدىمدا قۇرداي جورعالايدى دەگەن وي – ساۋ ادامنىڭ ويى ەمەس. بۇل ەلەمدە بٸزگە ەشكٸم ەشتەڭە بەرەشەك ەمەس ەكەنٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. ادام جەر بەتٸنە تەك بەرۋ ٷشٸن, قىزمەت كٶرسەتۋ ٷشٸن كەلەدٸ. سوندىقتان ٶمٸر سٷرۋدٸڭ ەكٸ تٷرٸ بار: نە وبىر جاسۋشاسىنىڭ جولىنا تۇرۋ نەمەسە ۇلى ماحاببات جولىنا تٷسٸپ, ماحاببات سىيلاپ, سەزٸممەن ٶمٸر سٷرۋ.
باقىتتى بولۋدىڭ جولى
ماحاببات – ٸشتەي سەزٸم نىسانىن تولىقتاي قابىلداپ, وعان ەركٸندٸك سىيلاۋ. قاشان, قايدا بارساڭ دا ادامعا دەگەن ماحاببات باستى ماقسات بولۋى تيٸس. باقىتتىڭ فورمۋلاسى قاراپايىم: باقىتتى بولعىڭ كەلسە – باسقا بٸر ادامدى باقىتتى ەت. ەگەر ادام «قازٸر جەنە وسى سەتتە» ٶمٸر سٷرسە, بەرۋگە ەزٸرلٸك تانىتسا, بارلىق جەردە ٸسٸ وڭعارىلادى. بٸراق وبىر جاسۋشاسىنىڭ ۇستانىمى دەندەپ كەتكەن قوعامدا بۇلاي ٶمٸر سٷرۋگە بولا ما? اينالاداعى ادامداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ تەك پايدالانىپ كەتكٸسٸ كەلٸپ تۇرسا, قايتپەك كەرەك?
ەگەر ادام ٶزٸ نەمەسە ٶزگەگە پارازيتتٸك ٶمٸر سٷرۋگە مٷمكٸندٸك بەرسە, ٶزٸنە دە, ٶزگەگە دە جاقسىلىق بولمايدى. كەرەك كەزٸندە بالاعا دا, سەرٸكتەسكە دە, قىزمەتتەستەرگە دە قاتالدىق تانىتۋ شارت. ەگەر باسقا بٸر ادام سٸزدٸ پايدالانسا, ال سٸز وعان ەشتەڭە دەمەسەڭٸز, ودان پارازيت جاساپ جاتقانىڭىزدى ەستە ۇستاڭىز. وبىر جاسۋشاسى ۇستانىمىنداعى قوعامدا ٶمٸر سٷرسەڭٸز, ارالاسۋ شارتتارىڭىز ناقتى بولۋى كەرەك. ەگەر ادام وبىر جاسۋشاسى سيياقتى ٶمٸر سٷرسە, سٸزدٸڭ وعان قىزمەتٸڭٸز ونىڭ ۇستانىمىن ٶزگەرتۋگە ىقپال ەتۋٸڭٸز بولماق. ماحاببات كٶپشٸلٸك ٷشٸن سۇلۋلىق, جانعا جايلى نەرسە رەتٸندە عانا تانىس. بٸراق بۇل ارزان بۇلدانۋ عانا. ماحاببات بٸر جاقتى ەمەس, ول ٷنەمٸ تەك جاعىمدى كٶڭٸل-كٷي سىيلاي بەرمەيدٸ. ماحاببات كەيدە قاتالدىقپەن دە ٶلشەنەدٸ. بۇزىقتىق جاساعان بالانى, تەرتٸپكە باعىنباعان قىزمەتشٸنٸ جازالاعاندا. ادام جاعدايدى تٷيسٸكپەن تٷسٸنۋٸ كەرەك. سىرتىڭنان قاتالدىق تانىتساڭ دا, ٸشتەي جاقسى كٶرٸپ تۇرۋدى ەشكٸم تىيمايدى.
ٶزٸمشٸلدٸڭ جولى
ٶزٸمشٸلدٸك پەن وبىر جاسۋشاسىن بٸرٸكتٸرەتٸن ەكٸ ۇستانىم بار:
- بٶلٸنٸس ۇستانىمى. جالعان ٶزٸمشٸلدٸك ادامنىڭ جانىن اللادان جاۋىپ تۇرادى. بٷتٸننەن بٶلەكتەپ, ونى بۇل فەنيدە ەركٸم ٶزٸ ٷشٸن عانا ٶمٸر سٷرەدٸ دەگەنگە سەندٸرەدٸ. ٶزگەلەر قايعىرىپ, ازاپتانسا دا, ماعان جاقسى بولسا بولدى دەۋ كەرەك دەگەنگە باعىندىرادى.
- قورعانىس ۇستانىمى. وبىر جاسۋشاسىنىڭ دا, جالعان ٶزٸمشٸلدٸكتٸڭ دە ٷنەمٸ قورعانىشى بولادى. ادام ٶلتٸرٸپ قويسا دا ەش مويىندامايتىن قىلمىسكەرلەر بولادى. سوندىقتان بايقاپ جٷرۋ كەرەك. ەگەر ادام قورعانا باستاسا, اقتالىپ, ٶزٸنٸڭ پٸكٸرٸن قورعاشتاسا, وندا ول وبىر جاسۋشاسىنىڭ دەڭگەيٸنە تٷسكەنٸ.
رۋديگەر دالكە مەن تورۆالد دەتلەفسەننٸڭ «دەرت دەگەن جول» دەگەن كٸتابىندا بىلاي دەلٸنگەن:
«ادام وبىرعا نەلٸكتەن رەنجيدٸ? بۇل دەرت ايناداعى كەسكٸنٸمٸز سيياقتى. ول بٸزگە بٸزدٸڭ مٸنەز-قۇلقىمىزدى, بٸزدٸڭ دەلەلدەرٸمٸزدٸ, ٶمٸر سٷرۋ جولىمىزدى كٶرسەتەدٸ. ادامدا وبىر نەدەن پايدا بولادى? ادامنىڭ ٶزٸ وبىر سيياقتى ەمەس پە?! ونى جەڭۋگە تىرىسپاۋ كەرەك. ونى تٷسٸنۋگە تالپىنۋ قاجەت. ونى تٷسٸنسەڭ, ٶزٸڭدٸ دە تٷسٸنە باستايسىڭ. وبىرعا ەلەمنٸڭ بٷتٸندٸگٸ سەزٸنۋ جەتٸسپەيدٸ. ادامعا دا كٶبٸنە وسى جەتٸسپەيدٸ. ٶزٸمشٸلدٸك ادامدى نەعۇرلىم شەكتەپ ۇستاعان سايىن سوعۇرلىم تەزٸرەك بٷتٸننٸڭ بٶلشەگٸ ەكەنٸن ەستەن شىعارادى. ٶزٸمشٸلدٸك ادامعا ٶزٸنٸڭ جولىن تىقپالايدى. سونى دۇرىس دەگٸزەدٸ. وسىدان جاقسىسى جوق دەگەنگە سەندٸرەدٸ. ول بٷتٸنگە اينالۋعا قورقادى. ونىڭ ويىنشا بۇل ٶلٸمگە اپارار جول. ادام تٷپ-تامىرىنان ايىرىلا باستايدى».
ۇلى ٸستەردٸڭ بەرٸ ٶزٸمشٸلدٸكتٸڭ ٶلۋٸمەن باستالماق. ەرلٸك جاساۋ ٷشٸن الىپ دەنەلٸ بولۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ەڭ باستىسى – ٶزٸڭنٸڭ ٶزٸمشٸلدٸگٸڭدٸ جەڭە بٸلۋ. ادام ٶزٸنە تاعىلعان مٸندٸ قابىلداپ, ٶكپە-رەنٸش ساقتاماۋدى ٷيرەنسە, تەكتەن تەك اقتالماي, ٶزٸنٸڭ ۇلىلىعىن قورعاسا, بۇل ٶزٸمشٸلدٸكتٸڭ كٸشٸگٸرٸم ٶلٸمٸ دەۋگە سايار ەدٸ.
عالام تەك مەنٸ باقىتتى ەتۋگە, ال باسقالار مەنٸڭ الدىمدا قۇرداي جورعالايدى دەگەن وي – ساۋ ادامنىڭ ويى ەمەس. بۇل ەلەمدە بٸزگە ەشكٸم ەشتەڭە بەرەشەك ەمەس ەكەنٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. ادام جەر بەتٸنە تەك بەرۋ ٷشٸن, قىزمەت كٶرسەتۋ ٷشٸن كەلەدٸ. سوندىقتان ٶمٸر سٷرۋدٸڭ ەكٸ تٷرٸ بار: نە وبىر جاسۋشاسىنىڭ جولىنا تۇرۋ نەمەسە ۇلى ماحاببات جولىنا تٷسٸپ, ماحاببات سىيلاپ, سەزٸممەن ٶمٸر سٷرۋ.
جٷرەك ايناسى
ادامنىڭ بويىندا بٸر مەزەتتە قورقىنىش پەن ماحاببات قاتار ٶمٸر سٷرە المايدى. ٶزٸمشٸلدٸك ەسەلەنگەن سايىن قورقىنىش تا ٷدەي تٷسەدٸ. ول بٸر اسۋعا شىققانىن مٸسە تۇتپاي, سوندا تۇراقتاۋدى, مەڭگٸ تاقتان تٷسپەۋدٸ ويلاي باستايدى. ادام ٶزٸمشٸلدٸكتٸ قورقىنىشتان بوساتا المايدى. بٸراق ٶزٸمشٸلدٸكتەن قۇتىلىپ, ەركٸن ٶمٸر سٷرۋگە شاماسى جەتەدٸ.
كٶپ ادامدار ٶز سەزٸمٸنە بەرٸلٸپ, دەگەنٸنە كٶنە كەتكٸسٸ كەلٸپ تۇرادى. مۇنى ٶزٸمدٸ جاقسى كٶرگەندٸكتەن دەپ تٷيەدٸ. تەتتٸ تاماقتى كەز كەلگەن ۋاقىتتا جەپ, اۋىزدى تىيۋدى شارت دەپ تٷسٸنبەيدٸ. ارتىق 40 كەلٸ قوسىپ السا دا, ٶزٸن جاقسى كٶرۋ دەگەن وسى دەپ بٸلەدٸ. ال, ونىڭ تەنٸ وسىنداي ٶمٸرگە رازى ما ەكەن? ٶزٸڭدٸ جاقسى كٶرۋ دەگەن ٶزٸڭە زييان تيگٸزبەۋدٸ بٸلدٸرەدٸ. ەگەر ادام تەنٸن اللانىڭ سىيى, اماناتى دەپ قابىلداسا, وعان نەمقۇرايلى قاراماس ەدٸ. ول ٷشٸن دەنەگە ساۋلىق ەكەلەتٸن كٷنتٸزبە جاساڭىز. دۇرىس تاماقتانۋ, جاتتىعۋ جاساۋ, تازالىقتى ساقتاۋ ماڭىزدى بولا باستايدى.
شىن ماحابباتتىڭ سيمۆولى – جٷرەك. جٷرەك – وبىردىڭ جەبەسٸ جەتپەگەن بٸردەن بٸر مٷشە. ول ماحاببات ۇياسى. ادامنىڭ ەڭ باستى ەنەرگەتيكالىق ورتالىعى. ماحابباتپەن ٶمٸر سٷرسەك – جٷرەك اشىلادى. ادام ەلەممەن بٷتٸندٸگٸن سەزٸپ, گارمونييادا ٶمٸر سٷرەدٸ.
ادام وسىنداي شەكسٸز ماحابباتتى سەزٸنگەندە بارلىق مٷشەسٸ ساۋىعىپ, تەنٸ جازىلادى. ساراڭ, قىزعانشاق, كٶرەالمايتىن, ٶزٸمشٸل ادام جاعىمسىز ەسەرٸمەن تەننٸڭ بيوحيمييالىق ٷدەرٸستەرٸن كەرٸ باعىتتاپ جٸبەرەدٸ.
تٸپتٸ لوگيكالىق تۇرعىدا ويلاپ قاراعان ادامعا, بەرٸ تٷسٸنٸكتٸ. ەر ادام «بٷگٸن جەنە قازٸر» ٶمٸر سٷرۋٸ كەرەك. ەرينە, ٶزٸمشٸلدٸك وعان قارسى تۇرادى. ول ٷشٸن بۇل ٶلٸممەن تەڭ. ادامنىڭ ەر سەكۋند سايىن ٶزٸمشٸلدٸك پەن ماحاببات اراسىنان تاڭداۋ جاساۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار.
تاڭداۋ جاساڭىز.
اۋدارعان شىنار ەبٸلدە
