وسى ساۋالدى ورتا ازييا جاستارىنا قويعان فريدريح ەبەرت اتىنداعى قور ٶكٸلدەرٸ مىناداي بٸر قىزىقتى توقتامعا كەلٸپتٸ:
«ادامگەرشٸلٸككە قاتىستى قۇندىلىقتار مەن ٶمٸرلٸك ماقسات-مۇراتىن تالقىلاۋ بارىسىندا ساۋالناماعا قاتىسقان جاستاردىڭ 61 پايىزى جەكە باسىنىڭ ابىرويىن ساقتاۋدى ەڭ ماڭىزدى ورىنعا قويدى. جاستاردىڭ 66 پايىزى «ەدٸلدٸك ادامنىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸنٸڭ ۇقساستىعىندا كٶرٸنٸس تابۋى تيٸس» دەگەن پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
ماتەريالدىق تۇرعىدان – ەلەۋمەتتٸك مەرتەبە مەن بايلىققا ۇمتىلۋ ەكٸنشٸ جەنە ٷشٸنشٸ ورىندى يەلەندٸ. بۇل وسى وتىز جىلدا ورتا ازييادا ٶمٸرگە كەلگەن ۇرپاق ٷشٸن مانساپقورلىقتىڭ باستى ورىندا تۇرماعانىن ايعاقتاپ تۇر», – دەيدٸ قور ٶكٸلدەرٸ.
Dalanews.kz قور ساراپشىلارىنىڭ تٶرت جىل بويىنا جٷرگٸزگەن «ورتا ازييا جاستارى» ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋٸن نازارىڭىزعا ۇسىنادى.
ايماقتاعى 1985-2000-شى جىلدار ارالىعىندا ٶمٸرگە كەلگەن جاستارمەن تٸلدەسكەن قور ساراپشىلارى بارلىعى 5000-عا تارتا ازاماتتى سٶزگە تارتىپتى.
ولاردىڭ دٸني كٶزقاراسى
ايماقتاعى جاستار بوس ۋاقىتىن قالاي ٶتكٸزەدٸ, نەمەس اينالىسادى, نەگە قىزىعادى? ٶمٸرلٸك ماقسات-مۇراتى قانداي?
قور ساراپشىسى بوتاگٶز راقىشەۆانىڭ ايتۋىنشا, ورتا ازييا جاستارى جالپى العاندا دٸننٸڭ قوعام ٶمٸرٸندەگٸ رٶلٸن كٶتەرۋدٸ قولدايدى ەكەن.
ساۋالناماعا قاتىسقان جاستار: «دٸننٸڭ قوعامداعى رٶلٸن كٶتەرۋ ٷشٸن دٸني بٸلٸمنٸڭ دەڭگەيٸن ٶسٸرۋ قاجەت» دەپ جاۋاپ بەرگەن.
جاستاردىڭ 99 پايىزى دٸنگە سەنەتٸنٸن, بۇلاردىڭ ٸشٸندە 31 پايىزى دٸن جولىمەن جٷرٸپ, بارلىق دٸني رەسٸمدەر مەن ۇستانىمداردى ۇستانىنىن ايتقان.
«ايماقتاعى جاستاردىڭ 97 پايىزى جۇماق پەن توزاقتىڭ بار ەكەنٸنە شٷبەسٸز سەنەدٸ. جاس اتەيستەردٸڭ سانى جٶنٸنەن قازاقستان الدىڭعى ورىندا (2 پايىز). جالپى العاندا كەڭەس وداعى قۇدايسىزدىقتى ساناعا سٸڭٸرگەنمەن, ورتا ازيياداعى دٸني نانىم-سەنٸمدٸ ٶزگەرتە المادى», – دەدٸ قور ساراپشىلارى.
قور زەرتتەۋشٸلەرٸن ايماق جاستارىنىڭ اراق-شاراپقا دەگەن كٶزقاراسىن قىزىقتىرىپتى. ساۋالناماعا قاتىسقان قازاقستان جاستارىنىڭ 56 پايىزى جەنە تەجٸكستان جاستارىنىڭ 87 پايىزى الكوگول ٶنٸمدەرٸن مٷلدە تاتىپ الماعانىن جەنە اراق-شاراپ ٸشۋدٸ مٷلدە قۇپتامايتىنىن ايتىپتى.
تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا ٶمٸرگە كەلگەن قازاقستان جاستارىنىڭ 61 پايىزى تەمەكٸ ٶنٸمدەرٸن تۇتىنبايدى.
ولاردىڭ ارمانى
ايماقتا «ديپلومعا بايلانۋ» تٷسٸنٸگٸ باسىم.
بۇل رەتتە Dalanews.kz تٸلشٸسٸ وسى ساۋالنامانى جٷرگٸزۋگە اتسالىسقان دوسىم سەتپاەۆقا حابارلاسىپ اتالعان مەسەلە تٶڭٸرەگٸندەگٸ پٸكٸرٸن بٸلدٸ.
«يە, دەل سولاي. ورتا ازيياداعى جاستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸندە كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸكتٸ دامىتقاننان بۇرىن, «ديپلومعا تابىنۋ» سيندرومى ساناعا سٸڭٸپ كەتكەن. بۇل قاۋٸپتٸ ٷردٸس. ٶيتكەنٸ مۇنداي قوعامدا مي باعالانبايدى, ديپلوم مەن تۋىستىق بايلانىستار قىمبات تۇرادى. ال نەگٸزٸنجە ميلى باستار بٷتٸن بٸر مەملەكەتتٸڭ يميدجٸن قالىپتاستىرادى.
مىسالى, بٸرنەشە جىل بۇرىن Brand Finance بريتاندىق كونسالتينگتٸك كومپانيياسى «100 ۇلتتىق برەندتٸڭ» رەيتينگٸن جاسادى. سوندا ساراپشىلار «قازاقستان» برەندٸن 87 ملرد دوللارعا باعالاعان. سول كەزدە Apple كومپانيياسىنىڭ برەندٸ 87,3 ملرد دوللار تۇرعان (ال قازٸر بۇل برەندتٸڭ باعاسى 145,3 ملرد دوللاردى قۇرايدى).
ياعني بٸر عانا ترانسۇلتتىق كومپانييانىڭ برەندٸ بٷتٸن بٸر مەملەكەتتٸڭ كٷللٸ «مەندەلەەۆ كەستەسٸمەن» قوسا العانداعى برەندٸسٸنەن قىمبات. ورتا ازييا ٷشٸن بۇدان شىعاتىن جالعىز-اق جول بار. ول عىلىمنان باستاپ ٶنەرگە دەيٸنگٸ بارلىق سالادا مەدەني جەنە ينتەللەكتۋالدىق رەۆوليۋتسييا جاساۋ. سوندا عانا جاستار كاپيتالىن, جاستار مٷمكٸندٸگٸن باعالاۋ تٷسٸنٸگٸ قالىپتاسادى», – دەيدٸ دوسىم سەتپاەۆ.
ولار نەمەن اينالىسقاندى قالايدى?
ساۋالناما بارىسىندا قازاقستاندىق جاستاردىڭ - 72 پايىزى, قىرعىز جاستارىنىڭ - 74 پايىزى جوعارى وقۋ ورنىنا تٷسۋدٸ باستى ماقسات سانايتىنىپ ايتىپ, ديپلوم الۋدى الدىڭعى ورىنعا قويعان. ال ٶزبەك جاستارىنىڭ 53 پايىزى جوعارى بٸلٸمدٸ ينتەللەكۋالدىق دەڭگەيدٸ كٶتەرۋدٸڭ جالعىز جولى دەپ ەسەپتەيدٸ.
ەندەشە وقۋىن اياقتاپ, ديپلومىن قولعا العان جاستار قاي سالادا ەڭبەك ەتكەندٸ قالايدى?
قور ساراپشىلارىنىڭ زەرتتەۋٸنە قاراعاندا, ٶزبەكستان, قازاقستان جەنە تەجٸكستان جاستارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ وقۋ بٸتٸرگەسٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتكە تۇرۋعا ۇمتىلادى ەكەن, ونىڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸك باسقارۋ سالاسىنا قىزىعادى.
تەك قىرعىز جاستارىنىڭ كٶزقاراسى ورتا ازيياداعى اعايىندارىنان بٶلەك. قىرعىز جاستارىنىڭ 37,7 پايىزى جەكە سەكتوردا, كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسقاندى قالايدى.
جالپى ايماق جاستارىنىڭ اراسىندا دەمەۋشٸ تابىلسا جەكە بيزنەس باستاۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاس جوعارى.
قازاقستانىڭ جاستارىنىڭ - 68 پايىزى, قىرعىزستان جاستارىنىڭ - 61 پايىزى, تەجٸكستان جاستارىنىڭ - 47 پايىزى, ٶزبەكستان جاستارىنىڭ - 60 پايىزى قوماقتى قارجىلاي قولداۋ تابىلسا جەكە كەسٸپكەرلٸكپە اينالىسۋعا ەزٸر ەكەنٸن ايتقان.
ولار دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەي مە?
ورتا ازييا جاستارىنىڭ دەستٷرلٸ قۇندىلىقتارعا دەگەن كٶزقاراسى تٷزۋ.
«ايماق جاستارى ٶز اتا-اناسىنا قاراعاندا ەلدەقايدا دەستٷرشٸل» دەيدٸ ساۋالناما جٷرگٸزگەن قور ماماندارى. باتىستاعىداي ەمەس, ورتا ازييا جاستارىندا ەكە-شەشەسٸمەن ارادا قۇندىلىقتار مەن كٶزقاراستار قايشىلىعى سيرەك تۋىندايدى. جاستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ اتا-اناسىنا داۋىس كٶتەرمەۋگە تىرىسادى, اۋىربٸرشٸلٸكتە ٶمٸر سٷرەدٸ.
ساۋالناما بارىسىندا ايماق جاستارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ ەرتە باستان وتباسىن قۇرۋعا جەنە تٷسٸك جاساتۋعا قارسى ەكەنٸن ايتقان. تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا ٶمٸرگە كەلگەن ۇرپاق تٶرت بالالى بولعاندى جەنە وتباسىندا ەكە بەدەلٸنٸڭ ساقتالعانىن قالايدى.
ايتالىق, تەجٸكستان جاستارىنىڭ 90 پايىزى وتباسىندا ەكە سٶزٸ بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەسكەرٸلۋٸ تيٸس دەپ ەسەپتەيدٸ.
وتباسىن قۇرۋ – جاس قازاقستاندىقتار ٷشٸن بٸرٸنشٸ ورىنداعى مەسەلە (75,9 پايىز). قازاقستان جاستارى ٷشٸن نەكەدە بولۋ جوعارى بٸلٸم الۋ (72,9 پايىز) مەن مەنساپ قۋۋدان دا (67,2) ماڭىزدىراق.
قازاقستان جاستارىنىڭ 82 پايىزى رەسمي نەكەگە تۇرۋدى جٶن سانايدى.
جاس قازاقستاندىقتار ورتاشا ەسەپپەن ٷش بالالى بولعىسى كەلەتٸنٸن ايتقان.
ايماق جاستارىنىڭ قىز الىپ قاشۋ جەنە كٶپ ەيەل الۋعا قاتىستى كٶزقاراستارى دا قىزىقتى.
ايتالىق قىرعىزستان, تەجٸكستان جەنە ٶزبەكستان جاستارىنىڭ 60 پايىزى قىز الىپ قاشۋدى قازٸرگٸ قوعامدى قۇرىلىسقا جات, قىزداردىڭ ار-نامىسىن تاپتايتىن دەستٷر دەپ سانايدى.
قازاقستاندىق جاستاردىڭ 40 پايىزى عانا قىز الۋعا قاشۋعا قارسى ەكەنٸن ايتقان. دەسە دە قازاق جاستارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ قىز الىپ قاشۋدى باعزىدان كەلە جاتقانىن دەستٷر ەكەنٸن ايتىپ, مۇنى ۇلان-اسىر تويعا شاشىلماۋدىڭ تيٸمدٸ امالى رەتٸندە تٷسٸندٸرگەن.
ٶزبەكستان جاستارىنىڭ 66 پايىزى كٶپ ەيەل الۋعا قارسى. ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ: بۇل ەيەل ادامنىڭ ار-نامىسىنا تيەتٸن ەرەكەت دەپ ەسەپتەيدٸ.
قازاقستان جاستارىنىڭ 44 پايىزى كٶپ ەيەل الۋدىڭ قولدامايتىنىن, بٷگٸنگٸ قوعام بۇل دەستٷردٸ قابىلداماسىن ايتقان.
ولاردىڭ ساياسي كٶزقاراسى
«ايماق جاستارىنىڭ 40 پايىزى ساياساتقا مٷلدە قىزىقپايدى», – دەيدٸ قور ماماندارى. ولاردىڭ اتا-انالارى ٶز كەزەگٸندە ساياسي وقيعالاردى ٷزبەي باقىلاپ وتىرادى. سودان دا بولار ٶسكەلەڭ بۋىننىڭ ساياسي كٶزقاراستارى كٶپ جاعدايدا اتا-اناسىنىڭ ۇستانىمىمەن ۇقساس.
ساۋالناماعا قاتىسقان جاستاردىڭ 60 پايىزى ورتا ازيياداعى احۋالدى, ايماقتاعى وقيعالاردى جٸتٸ باقىلاپ جٷرەتٸنٸن ايتقان.
«ورتا ازييا جاستارى ايماقتىڭ بٸر وداققا بٸرٸگۋٸنە قارسى ەمەس. تەجٸكستان جاستارىنىڭ 73 پايىزى, قازاقستان جاستارىنىڭ 63 پايىزى, ٶزبەكستان جەنە قىرعىزستان جاستارىنىڭ 42 پايىزى ورتا ازييا وداعىنىڭ قۇرىلۋىن قولدايدى.
ال اعا بۋىن اراسىندا مۇنداي وداقتى قۇرىلۋىن قۇپتايتىندار از. ٶزبەكستانداعى ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ 20 پايىزى عانا مۇنداي ۇيىمنىڭ قۇرىلۋىن قولداعان», – دەيدٸ ٶزبەك ساياساتتانۋشى باحتيەر ەرعاشەۆ.
ال قىرعىز ساراپشى شەرەدٸل باقتىعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا قىرعىز قوعامىنداعى ساياسي ٶزگەرٸستەرگە جاستار قاۋىمى باستاماشى بولىپ وتىرعان جوق.
«ساياسي نارازىلىقتىڭ ۇيىتقىسى ەستە جاستار ەمەس, بۇلار نەگٸزٸنەن 40-50 جاستاعى ەيەلدەر. قىرعىز قوعامىندا ەيەلدەردٸڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸ جوعارى», – دەيدٸ ول.
ال تولەرانتتىلىققا كەلگەندە تەجٸكستان جاستارىنىڭ 68 پايىزى, قىرعىزداردىڭ 66 پايىزى, ٶزبەكتەردٸڭ 65 پايىزى جەنە قازاق جاستارىنىڭ 58 پايىزى قوعامدا «كٶگٸلدٸرلەردٸڭ» پايدا بولۋىنا تٷبەگەيلٸ قارسى ەكەنٸن ايتقان.
قازاقستان جاستارىنىڭ 4 پايىزى, تەجٸكستان جاستارىنىڭ 26 پايىزى قىلمىسكەرمەن كٶرشٸ تۇرعىسى كەلمەيدٸ.
ٶزبەكستان جاستارىنىڭ 4 پايىزى, قازاقستان جاستارىنىڭ 16 پايىزى كٶگٸلدٸرلەر جەنە لەسبي بويجەتكەندەرمەن كٶرشٸ تۇرۋعا قارسى.
ٶزبەكستان ساياساتتانۋشى باحتييار ەرعاشەۆ مۇنى ورتا ازييا قوعامىنداعى دەستٷرشٸلدٸكتىڭ تامىرىن تەرەڭگە جايۋىمان تٷسٸندٸرەدٸ.
P.S. زەرتتەۋ نەگٸزٸندە قور ساراپشىلارى «ورتا ازييا جاستارى دەستٷرلٸ قۇندىلىقتارعا ادال, ولارعا قۇرمەتپەن قارايدى» ۇيعارىمعا كەلگەن. «ايماقتاعى ەلدەردٸڭ بيلٸك باسىندا وتىرعاندار قوعامدىق-ساياسي شەشٸم قابىلداردا بۇل فاكتوردى ەسكەرۋٸ تيٸس» دەيدٸ ولار.
ليايليا بولتاەۆا
