ەگەمەندٸك تۋرالى دەكلاراتسييا قايدا جوعالدى?
سارىم 1990 جىلى 25 قازان كٷنٸ قابىلدانعان ەگەمەندٸك تۋرالى دەكلاراتسييانى سٶز ەتٸپتٸ. ايتۋىنشا, ەلشٸلٸكتەردٸڭ, پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ, ٷكٸمەتتٸڭ رەسمي سايتتارىندا ەگەمەندٸك تۋرالى دەكلاراتسييا بولۋى تيٸس. بٸراق, ول جوق...
"بۇل قۇجاتتىڭ باستى يدەياسى – قازاق ۇلتى دەگەن قاعيدانى بٸرٸنشٸ ورىنعا قويۋ, قازاقتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتٸن قالىپتاستىرۋ ەدٸ. ەگەر وسى زاڭدى باسشىلىققا الاتىن بولساق, كەيٸننەن قابىلدانعان تالاي زاڭ جارامسىز بوپ قالۋى مٷمكٸن. وسى قۇجات بٸزدٸڭ زاڭ شىعارۋشى توپتىڭ, زاڭگەرلەر, شەنەۋنٸكتەر, دەپۋتاتتاردىڭ ٷستەلٸندە جاتۋى تيٸس ەدٸ. ياعني, كەز كەلگەن زاڭدى قابىلداماس بۇرىن وسى قۇجاتتاردى قاراپ شىعۋ, باسشىلىققا الۋ كەرەك ەدٸ. بٸراق, ولار ونى قاراماق تٷگٸلٸ سايتتارىنا سالماعان" دەيدٸ سارىم
"90-شى جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ بيلٸك كٷرت ٶزگەردٸ"
انىعىندا, سٶزٸنەن تايقىدى, ۇستانىمىنان اۋدى. سارىم سولاي دەيدٸ.
"ولاردىڭ ورنىن باسقا قاعيدالار باستى. بۇل ەلٸ جالعاسۋدا, قازٸرگٸ ٷشتٸلدٸلٸك باعدارلاماسى, قازاق كٶشٸن توقتاتىپ قويۋ جەنە ت.ب., وسىنىڭ بەرٸ كەزٸندە قابىلدانعان, وسى مەملەكەتتٸ جاساقتاعان قاعيدالارعا رەۆيزييا جاساۋ, ولاردى ٶزگەرتۋگە دەگەن تالپىنىس. ەۋرازييالىق وداققا كٸرۋٸمٸزدٸڭ ٶزٸ كەزٸندە قابىلدانعان پرينتسيپتەرگە قايشى. ٶيتكەنٸ, اتالعان دەكلاراتسييا مەن تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى زاڭدا قازاق ۇلتىنىڭ مٷددەسٸن جوعارى قويۋ قاجەتتٸگٸن دٶپ باسىپ ايتقان".
قازاقتاندىرۋ قاشان جٷرگٸزٸلەدٸ?
بۇل ورايدا سارىم ۋكراينانى مىسال ەتٸپتٸ.
"ۋكرايناداعى جاعدايدا رەسەيدٸكٸ تازا قىلمىس, ٶزگە ەلدٸڭ شەكاراسىن بۇزىپ, باسىپ الۋ دەگەن 21 عاسىردا ٷلكەن قىلمىسپەن پاراپار. بٸراق بۇل تۇستا ۋكراين ەليتاسىنىڭ قاتەلٸگٸ دە بار. مەن ٶزٸم قىرىمدا بولعان كەزدە بايقاعانىم, ۋكراينانىڭ بيلەۋشٸ ەليتاسى قىرىم حالقىن ۋكراينداندىرۋ تۇرعىسىندا جۇمىس ٸستەمەگەن, ماردىمدى قادامدارعا بارماعان. ول بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن دە, يدەولوگيياسىن دا, ساياسي سالانى دا قامتيدى. ەگەر ەلدٸڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ۇلتتىڭ قالعان بٶلٸگٸمەن قارىم-قاتىناسقا تٷسپەسە, وندا ونىڭ سول ۇلتپەن بولاشاقتا قاتار ٶمٸر سٷرۋگە دەگەن مٷددەلەستٸگٸ تٶمەندەيدٸ. ونى بٷكٸل ەلەم تەجٸريبەسٸ كٶرسەتٸپ وتىر. سەپاراتيزمنٸڭ تۋۋ سەبەبٸ دە سودان, باسقا دا قاۋٸپ-قاتەرلەر كٶبەيەدٸ. بٸزدٸڭ ەلدە دە ونداي ايماقتار جوق ەمەس. ورىس تٸلٸ باسىم ايماقتار بار" دەيدٸ ول.
"ۇلتجاندى" دەگەن جاساندى سٶز, ۇلتشىل دەۋ كەرەك"
سارىمنىڭ پٸكٸرٸنشە كەڭەس زامانىندا ۇلتشىل ازاماتتاردىڭ بەرٸن جاۋ سانادى جەنە ولاردى ناتسيستٸك, فاشيستٸك يدەولوگييامەن قاتار قويدى. تٸپتٸ, قازاقى ورتانىڭ ٶزٸندە «مەن ۇلتشىلمىن» دەسەڭ, بەرٸ «جوق, ۇلتجاندىمىن دە» دەپ, تٷزەتە باستايدى ەكەن.
"ۇلتشىلدىققا دەگەن كٶزقاراستى پرينتسيپتٸ تٷردە ٶزگەرتۋ قاجەت جەنە بٷگٸنگٸ كٷنٸ قازاق ۇلتشىلدىعى دەگەن سٶز مەملەكەتشٸلدٸك دەگەنمەن پاراپار بولۋى تيٸس. ەگەر بٸز ۇلتشىلدىقتى مەملەكەتتەن اجىراتىپ الساق, بيلٸككە قارسى بولامىز دەپ مەملەكەتكە قارسى شىعىپ كەتسەك, ول ەڭ ٷلكەن قييانات. كەزٸندە الەكساندر زينوۆەۆ دەگەن فيلوسوف «بٸز كوممۋنيزمگە وق اتامىز دەپ, رەسەيگە وق اتىپپىز» دەگەن ەدٸ. سول سيياقتى بٸز بٷگٸن پرەزيدەنتكە, «نۇر وتانعا» نەمەسە باسقاعا قارسى شىعامىز دەپ مەملەكەتكە قارسى شىقپاۋىمىز كەرەك" دەيدٸ.
سارىمنىڭ سٶزٸنە قاراعاندا قازاق ەبدەن قورقىپ قالعان. مۇنداي سٶزدەردٸ ايتۋدىڭ ٶزٸ كەيبٸر ورتادا قىلمىس سانالادى ەكەن.
"باسقالار مۇنى ەتنوسارالىق ارازدىقتى قوزدىرۋ دەپ تە باعالايدى. ال, دۇرىس قوعامدا كەز كەلگەن شىنايى ەڭگٸمە, ديسكۋسسييا, تالقى دەگەن قوعامدى ساۋىقتىراتىن, اعزاسىن نىعايتاتىن نەرسە. بٸزدە كەرٸسٸنشە, جاسىرىپ جابۋ, تۇمشالاۋ, ايتپاي-اق اق قويايىق دەگەن كٶزقاراس باسىم. ول قانشا جاسىرساڭ دا بەرٸبٸر قوعامدا بار مەسەلە" دەيدٸ ول.
بٸز نەگە بٸرٸگە المادىق?
"بيلٸك 25 جىلدىڭ ٸشٸندە ورىس تٸلدٸ قاۋىم مەن قازاقتٸلدٸ قاۋىمنىڭ ديسكۋرسىن, تالقىلايتىن مەسەلەلەرٸن بٸرەگەيلەندٸرە المادى. جەنە دە وسى ارقىلى بٷگٸنگٸ ساياسي بيلٸك سٶزٸن ٶتكٸزٸپ وتىر, - قازاقتٸلدٸ ەلەمدٸ ورىستٸلدٸ ەلەممەن قورقىتادى جەنە كەرٸسٸنشە. ەگەر دەل وسى جاعداي جالعاسا بەرەتٸن بولسا, قازاقستاننىڭ ٸشٸندە جاڭا دونباسس, جاڭا قىرىمنىڭ شىقپاسىنا كٸم كەپٸل?"
"بٸزدٸڭ كەسٸپكەرلەر قورقاق"
يە, يە سارىم سولاي دەپتٸ. جەنە جٶن ايتقان. تالاي كەسٸپكەردٸڭ الدىنا بارعاندا ەستٸگەنٸمٸز وسى ەدٸ.
"كەز كەلگەن كەسٸپكەر ساياساتتان ات-تونىن الىپ قاشادى. ەگەر سەنٸڭ بٸر عانا دٷكەنٸڭ بولسا, ول ٷلكەن ساياسات ەمەس شىعار, ال ون دٷكەنٸڭ بولسا – ول ٷلكەن ساياسات. ٶيتكەنٸ, ساياسي زاڭدار سەنٸڭ بيزنەسٸڭە تەرٸس ەسەرٸن تيگٸزۋٸ مٷمكٸن, سالىق كٶبەيٸپ كەتسە نەمەسە جەمقورلىق جايلاسا, بيلٸك ونىمەن كٷرەسپەسە, بۇل ساياسي مەسەلەگە اينالادى" دەيدٸ ول.
"حالىققا كٶشباسشىنىڭ قاجەتٸ جوق"
سارىمنىڭ پٸكٸرٸنشە, حالىق ويانعان قازٸر.
"بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەشبٸر رەسمي وپپوزيتسييالىق پارتييا جوق, سوعان قاراماستان قوعام بٸرٸگە الاتىنىن كٶرسەتتٸ. ول ٷشٸن جەكەلەگەن كٶشباسشىنىڭ دا قاجەتٸ جوق ەكەن, حالىق ٶزٸ ۇيىمداسا الادى ەكەن. بۇل قوعامنىڭ ٶزگەرۋٸنٸڭ, جاقسى ٶمٸرگە قۇلشىنىسىنىڭ, ۇلتتىق رۋحتىڭ ٶلمەگەنٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ" دەيدٸ ول ٶز كەزەگٸندە.
"لايك" باسقان, بەلسەندٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ ەمەس"
"ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ بٸر كەمشٸن تۇسى – ادام «لايك» باسقاننىڭ ٶزٸن قاداممەن, رەسمي ٸس-ەرەكەتپەن شاتاستىراتىپ الاتىن سيياقتى. كەرٸسٸنشە, بٷگٸن كٶشەگە شىعۋ كەرەك, قوعامنىڭ ٸشٸندە جٷرۋ كەرەك. پەتەردٸڭ بٸر بٶلمەسٸندە, كەڭسەدەگٸ كابينەتتە وتىرىپ الىپ باتىر بولعاننان كٶرٸ, مەيلٸ اعاش ەگۋ, كٶشەنٸ جٶندەۋ بولسىن, بٸر مەسەلەنٸ ناقتى شەشكەن ارتىق. ەلەۋمەتتٸك بەلسەندٸلٸك تەك فلەشموب نەمەسە بيلٸك ۇيىمداستىرعان شارا فورماسىندا بولماۋى تيٸس" دەيدٸ ول.
"91 توبىنا" تيٸسپەڭدەر!"
سارىمنىڭ پايىمداۋىنشا, قازٸرگٸ ەل اراسىنداعى ەڭگٸمەلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ الىپ-قاشپا ەرٸ قولدان جاسالعان. ساراپتى بۇعان مىسال كەلتٸرە كەتٸپتٸ.
«91» توبىنداعى جاپ-جاس ەنشٸ بالالاردىڭ جٷرٸس-تۇرىسى قازاقتىڭ بولمىسىن ٶزگەرتە المايدى, ولار بٷگٸن بار, ەرتەڭ جوق. بٷكٸل ۇلت, بٷكٸل باسپاسٶز, زييالى بوپ بٸر عانا توپتىڭ سوڭىنا تٷسٸپ الدىق. بۇل, بٸرٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ دەڭگەيٸمٸز, ەكٸنشٸ جاعىنان بٸزگە تاڭىلعان, رۇقسات ەتٸلگەن تاقىرىپ.
ايتاتىن تاقىرىپ كٶپ, - جەر مەسەلەسٸ, سالىق, بٸلٸم سالاسىنداعى ٷشتٸلدٸلٸك جەنە تاعىسىن-تاعى. وعان قارسى شىعىپ اتقان دەپۋتاتتارىمىز, ەڭ ۇلتشىل دەگەن پاتريوتتارىمىز قايدا?" دەيدٸ ول.
راس ايتادى. سارىم سٶزٸن تۇزدىقتاي تٷسٸپتٸ.
"بٷگٸنگٸ زييالىنىڭ كٶبٸسٸ ٶزٸن قانشا جەردەن ۇلتشىلمىن, پاتريوتپىن دەسە دە, ەيتەۋٸر ەشقانداي زييانى تيمەيدٸ-اۋ دەگەن مەسەلەلەردٸڭ تٶڭٸرەگٸنەن شىعا الماي كەلەدٸ".
"سەندەردٸڭ كوفەحانادا وتىرىپ الىپ, حەمينگۋەيدٸ تالقىلاعاندارىڭ كٸمگە كەرەك?"
سارىمنىڭ ايتۋىنشا, كەزٸندە بٸر توپ جاستار «پرايم پلازانى» تالقانداپ كەتكەندە ورتالىقتاعى «التىن كۆادراتتا» تۇراتىن ورىستٸلدٸ بالالار قاتتى شوشىعان ەكەن.
"سوندا مەن ولارعا ٶزدەرٸڭ كٸنەلٸسٸڭدەر دەگەندٸ ايتتىم. سول جاستار الماتىعا كەلگەندە «بۇل مەنٸڭ قالام» دەپ ايتا الا ما? ولاردى «مامبەت», ت.ب. دەپ, شەتقاقپايلايسىڭدار. سەندەردٸڭ كوفەحانادا وتىرىپ الىپ, حەمينگۋەيدٸ تالقىلاعاندارىڭنىڭ كەرەگٸ جوق, سەندەر قالاعا كەلگەن ەربٸر ازاماتتىڭ ەلەۋمەتتەنۋٸن قامتاماسىز ەتۋلەرٸڭ كەرەك. بۇل جاستار قالانى شتۋرممەن الۋعا كەلمەي, ٶز قالاسىنا كەلگەندەي سەزٸنۋٸ تيٸس. مەدەنيەتتٸڭ تٶمەندٸگٸ, قاقىرۋ-تٷكٸرۋ, وسىنىڭ بەرٸ قالاعا كەلگەن بالانىڭ «بۇل مەنٸڭ قالام ەمەس» دەگەن تٷسٸنٸگٸن كٶرسەتەدٸ..." دەيدٸ ول.
"قازاق تٸلٸن وقىتۋعا بٶلٸنگەن اقشانىڭ ٶتەۋٸ بولدى ما?"
"قازاق تٸلٸ قانشاما ۋاقىتتان بەرٸ ورىس مەكتەبٸندە وقىتىلىپ كەلە جاتىر, بٸراق, بٸر دە بٸر مەكتەپتٸڭ پەن مۇعالٸمٸ, ديرەكتورى وسى جايىندا ەسەپ بەرگەن ەمەس, جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعان ەمەس. مىسالى, فيزيكا, حيمييا جەنە باسقا پەندەردەن اۋداندىق, وبلىستىق, قالالىق وليمپيادالار ٶتەدٸ, ەگەر ول مەكتەپتٸڭ وقۋشىلارى وسى پەندەردەن ٷلگەرٸمٸ ناشار بولسا, وندا اۋداندىق, قالالىق بٸلٸم بٶلٸمٸنٸڭ باسشىلارى ولارعا سٶگٸس جارييالايدى, ٷگٸت-ناسيحات جٷرگٸزەدٸ. ال, نەگە قازاق تٸلٸ پەنٸ ٷشٸن مۇنداي تالاپ جوق? قازاق تٸلٸ دە سونداي پەن, مەملەكەت وعان دا قىرۋار قاراجات بٶلٸپ وتىر. دەمەك, 11 جىل بويى وقىعان بالا قازاق تٸلٸن مٷلدەم بٸلمەي شىعاتىن بولسا, بۇنى بىلاي باعالاۋعا بولادى: 1-دەن, بۇل سابوتاج, مەملەكەتتٸڭ ساياساتىنا قارسى جۇمىس ٸستەۋ; 2-دەن, مەملەكەتتٸڭ قارجىسىن تالان-تاراجعا تٷسٸرۋ, ەكونوميكالىق زارار كەلتٸرۋ".
"بٸزدە قۇندىلىق جوق"
"قازٸر ورىستاردان قۇرمانعازى كٸم دەپ سۇراساڭىز, ول كٶشەنٸڭ اتى دەيدٸ. ال, ونىڭ تاريحىنان, تاعدىرىنان مٷلدەم حابارى جوق. ەگەر قازاق تٸلٸن بٸلسە, قۇرمانعازىنىڭ دا كٸم ەكەنٸن بٸلەر ەدٸ. مەملەكەتتٸك تٸل شىن مەنٸندە ٶز مەرتەبەسٸنە يە بولسا, ونى قازاقستاندى مەكەندەگەن بارشا ازامات بٸلەتٸن بولسا, وندا بەلگٸلٸ بٸر سٶزدٸك قالىپتاسادى. بۇل ٶز كەزەگٸندە مەملەكەتتٸك دەرەجەدەگٸ قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرادى. بٸز بٷگٸنگٸ كٷنٸ وسىدان كٶپ جاپا شەگٸپ جٷرمٸز".
"قازاقشا ەكٸ اۋىز سٶز ايتقانىڭدى بۇلداماشى, مينيستر"
"مينيسترلەر ەكٸ سٶز قازاقشا سٶيلەسە بولدى, ونى كٶككە كٶتەرە سالامىز. بەلكٸم, ول حالىققا قارسى ساياسات جٷرگٸزٸپ جٷرگەن بولار, ۇلتتىقتان, قازاقشىلىقتان جۇرداي بولۋى مٷمكٸن. مەسەلە سەنٸڭ سٶزٸڭدە ەمەس, ٸسٸڭدە. ول قازاق تٸلٸن سۋداي بٸلۋٸ مٷمكٸن, بٸراق, قابىلداعان زاڭدارى, ٸس-ەرەكەتٸ بەرٸ قازاققا جات بولسا, بٸز نەگە ونى دەرٸپتەۋٸمٸز كەرەك? ياعني, بٸز جوعارى دەرەجەدەگٸ تالاپتاردى قويۋعا تيٸسپٸز. حالىق ەر نەرسەنٸ ساراپتاپ, سارالاپ تالداۋ جاساۋى بٸرتٸندەپ ارتىپ كەلەدٸ. قوعام دا وسىلاي ٶزگەرەدٸ".
