وڭتٷستٸك ٶڭٸرگە سۋدان شٶبٸ مەن افريكا تارىسىن ٶسٸرۋدٸڭ ماڭىزى
ارنايى جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋلەر نەتيجەسٸ كٶرسەتكەندەي, داقىلداردى ٶسٸرۋ تەحنولوگيياسىن قاتاڭ ساقتاعان جاعدايدا سۋدان شٶبٸنٸڭ جاسىل سالماعىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ گەكتارىنا 40 تونناعا جەتسە, افريكالىق تارىنىڭ جاسىل سالماعىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ 40 تونناعا دەيٸن, ال دەن ٶنٸمدٸلٸگٸن سەيكەسٸنشە گەكتارىنا 1,7 جەنە 2,2 تونناعا دەيٸن جەتكٸزۋگە بولادى ەكەن.
اتالعان داقىلدى ەلٸمٸزدە ٶسٸرۋ ٷشٸن جىل سايىنعى داقىلدىڭ ەكسترەمالدى اگروەكولوگييالىق جاعدايعا قالىپتاسۋىنا وراي الداعى ۋاقىتتا شارۋالار سۋدان شٶپتەرٸ مەن افريكالىق تارى داقىلدارىن بارىنشا ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ كەرەك.
كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ, توپىراق پەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ توزۋى, شٶلەيتتەنۋ, سۋ تاپشىلىعى جەنە جيٸ قۇرعاقشىلىق, ەنەرگەتيكالىق شيكٸزاتتىڭ تابيعي قورىنىڭ ازايۋى ەلەمدٸك دەڭگەيدە دە, ۇلتتىق دەڭگەيدە دە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاۋٸپ-قاتەر تٶندٸرٸپ وتىر.
قازاقستاننىڭ كليماتىنىڭ تەمپەراتۋراسى جىلدان جىلعا جوعارىلاپ بارادى, ياعني 1961-1990 جىلدار ارالىعىندا ورتاشا ۇزاق مەرزٸمدٸ اۋا تەمپەراتۋراسىن 1991-2020 جىلدار ارالىعىنداعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا ەل اۋماعىندا ورتاشا جىلدىق تەمپەراتۋرانىڭ ورتاشا كٶرسەتكٸشٸ 0,9 گرادۋسقا ۇلعايعانىن كٶرسەتەدٸ.
بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى 2020-2039 جىلدار ارالىعىنداعى قازاقستانداعى كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ جايىنداعى بولجامدارىنا سەيكەس, تەمپەراتۋرانىڭ جىل سايىنعى 1,7-1,9 گرادۋسقا, ال 2040-2059 جىلدار ارالىعىندا جىل سايىن 2,4-3,1 گرادۋسقا كٶتەرٸلەدٸ دەپ بولجاۋدا.
جاھاندىق كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ, توپىراق پەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ توزۋى, شٶلەيتتەنۋ, سۋ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ مەن قۇرعاقشىلىق, تابيعي ەنەرگييا قورلارىنىڭ قىسقارۋى قازاقستاننىڭ ازىق-تٷلٸك جەنە ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ.
قۇرعاقشىلىققا ٶتە تٶزٸمدٸ, ٶنٸمدٸلٸگٸ جوعارى, ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق اۋماعىندا ٶسەتٸن داقىلداردى ٶسٸرۋ مەسەلەلەردٸن شەشۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ جولى بولىپ تابىلادى.
وسىلايشا, ورتالىق ازييادا سۋدان شٶبٸ مەن افريكا تارىسى سىندى قۇرعاقشىلىققا تٶزٸمدٸ جوعارى ٶنٸمدٸ داقىلداردى شارۋاشىلىقتارعا ەنگٸزٸپ, كليماتتىڭ جاھاندىق ٶزگەرۋٸنٸڭ سالدارىن شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سۋدان شٶبٸ مەن افريكا تارىسى تروپيكالىق ايماقتاردا ٶسەتٸن, قۇرعاقشىلىققا جەنە ىستىققا تٶزٸمدٸ ٶسٸمدٸك.
بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋ جۇمىستارى قر اشم-نٸڭ 267 بيۋدجەتتٸك باعدارلاماسى بويىنشا, ۆR10764908 «قازاقستان ٶڭٸرلەرٸ ٷشٸن ٶسٸرۋدٸڭ ەرتٷرلٸ تەحنولوگييالارىن سالىستىرمالى زەرتتەۋ نەگٸزٸندە ٶڭدەۋ تەحنولوگيياسىنىڭ ەلەمەنتتەرٸن, سارالانعان قورەكتەنۋدٸ, ٶسٸمدٸكتەردٸ قورعاۋ قۇرالدارىن جەنە رەنتابەلدٸ ٶندٸرٸس ٷشٸن تەحنيكانى قولدانا وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ (دەندٸ, دەندٸ-بۇرشاق, مايلى جەنە تەحنيكالىق داقىلداردى) ەگٸنشٸلٸك جٷيەسٸن ەزٸرلەۋ» باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ شەڭبەرٸندە ورىندالىپ جاتقان جۇمىستارعا نەگٸز بولدى.
2015 جىلدان بەرٸ عىلىمي جوبالاردىڭ نەتيجەلەرٸ بويىنشا سۋدان شٶبٸ مەن افريكا تارىسىن قاتاڭ كليماتقا بەيٸمدەۋ ماقساتىندا ەكولوگييالىق سورت سىناۋ جٷرگٸزٸلە باستادى. بٸرنەشە جىلدان بەرٸ جٷرگٸزٸلگەن سىناما نەتيجەسٸندە قۇرعاقشىلىققا تٶزٸمدٸ سورتتار ٸرٸكتەلدٸ. بۇل مال ازىعى رەتٸندە قۇنارلى, جوعارى ٶنٸمدٸ, تۇزعا تٶزٸمدٸ داقىلداردىڭ بٸرٸ.
مال ازىعى ٷشٸن ٶسٸرٸلگەن سۋدان شٶبٸ مەن افريكا تارىسى كٶك مايسا شٶبٸن جاز بويى 2-3 رەت ورىپ, مالدى ازىقتاندىرۋعا, دەندەرٸنٸڭ سٷت بولىپ پٸسۋ مەزگٸلٸندە سٷرلەم دايىنداۋعا, قىسقى شٶپ رەتٸندە جەنە دەنگە پايدالانۋعا بولادى.
سونىڭ ٸشٸندە سٷت كەشەندەرٸندەگٸ ساۋىن سيىرلار ٷشٸن اتالعان داقىلدار تاپتىرماس ازىق بولادى. بۇل – داقىل قۋاڭشىلىققا عانا تٶزٸمدٸ ەمەس, سونىمەن قاتار ٶزگە دەندٸ-داقىلدارعا قاراعاندا اۋرۋلار مەن زييانكەستەرگە دە تٶزٸمدٸ ەكەنٸن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
تاناپتىق تەجٸريبەلەردٸڭ نەتيجەلەرٸ كٶرسەتكەندەي ەكٸ ورىمدا گەكتارىنان 42,4-50,5 تونناعا دەيٸن كٶك بالاۋسا مال ازىعىن الۋعا بولادى. بٷگٸندە اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى ٷشٸن تاپتىرماس جاڭا داقىلدى شارۋالار جاپپاي قولدانۋدى كٶزدەپ وتىر.
وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەلٸمٸزدە سۋدان شٶبٸ مەن افريكا تارىسى كەڭٸنەن قولدانىلا قويعان جوق. وسىعان بايلانىستى ونى شەشۋ جولدارىنىڭ بٸرٸ – جاسىل سالماعى جوعارى, كٶپ ماقساتتى مٷمكٸندٸكتەرٸ شەكسٸز, قورشاعان ورتانىڭ قولايسىز فاكتورلارىنا بەيٸمدەلگەن سۋدان شٶبٸ مەن افريكا تارىسىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ جوعارى سورتتارىن جەتٸلدٸرۋ.
قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك-شىعىسىندا قۇرعاقشىلىققا تٶزٸمدٸ داقىلدار (سۋدان شٶبٸ جەنە افريكالىق تارى) بيوماسسا مەن استىقتىڭ جوعارى ٶنٸمٸن قامتاماسىز ەتەتٸن ساپاسى جاعىنان جوعارى ٶنٸمدٸ, باعالى مال ازىقتىق داقىلدار بولىپ تابىلادى.
زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸ بويىنشا ٶسٸرۋ تەحنولوگيياسى قاتاڭ ساقتالعان جاعدايدا سۋدان شٶبٸنەن 450 تس/گا دەيٸن جەنە افريكالىق تارىدان 400 تس/گا دەيٸن جاسىل سالماعىنىڭ ٶنٸمٸ, دەن ٶنٸمدٸلٸگٸ بويىنشا گەكتارىنا 17-22 تسەنتنەرگە دەيٸن ٶنٸم الىندى.
مال شارۋاشىلىعى سالاسىن قاجەتتٸ ازىقپەن قامتاماسىز ەتۋ جەنە شالعىندار مەن جايىلىمداردى تيٸمدٸ پايدالانۋ ماقساتىندا زەرتتەۋگە الىنعان افريكا تارىسىمەن تۇراقتى جەمشٶپ قورىن دايىنداپ, مال شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋدە تيٸمدٸ داقىل ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
اۋىل شارۋاشىلىعى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا ەڭ كٶپ ەسەر ەتەتٸن سەكتورلاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. جىلدان جىلعا تەمپەراتۋرانىڭ قالىپتان تىس جوعارىلاۋىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸندە قۇرعاقشىلىق باستالدى, بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ٶنٸمٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنە ەكەلدٸ.
ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق اۋماعىندا ٶسۋگە قابٸلەتتٸ اسا قۇرعاقشىلىققا تٶزٸمدٸ, جوعارى ٶنٸمدٸ داقىلداردى ٶندٸرٸسكە كەڭٸنەن ەنگٸزۋ پروبلەمانىڭ ەڭ تيٸمدٸ شەشٸمدەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى.
قۇرعاق اۋماقتار ٷشٸن ەڭ پەرسپەكتيۆتٸ داقىلداردىڭ بٸرٸ – سۋدان شٶبٸ بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك-شىعىسىندا قۇرعاقشىلىققا تٶزٸمدٸ داقىلدار (سۋدان شٶبٸ) بيوماسسا مەن استىقتىڭ جوعارى ٶنٸمدٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن جوعارى ٶنٸمدٸ, ساپاسى جاعىنان قۇندى جەمدٸك داقىل بولىپ تابىلادى. ٶسٸرۋ تەحنولوگيياسىن ساقتاي وتىرىپ, جاسىل ماسسانىڭ ٶنٸمٸ 40 ت/گا سۋدان شٶپتەرٸ مەن 40 ت/گا دەيٸن مال ازىعىن ٶندٸرۋگە بولادى. ال افريكا تارىسىنان 1,7 ت/گا دەيٸن جەنە 2,2 ت/گا دەيٸن دەن الۋعا مٷمكٸندٸك بار.
گۋليا قۇنىپيياەۆا, قازاق ەگٸنشٸلٸك جەنە ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعى عزي اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ, ا.ش.ع. كانديداتى
دەرەككٶزٸ: "قالا مەن دالا" گازەتٸ
