حودج سانكتسييا سالۋ كەرەك دەگەن ونشاقتى ادامنىڭ اتىن اتاپ, ولار ۇرلانعان اقشانى زاڭداستىرۋعا ەرەكەت جاساپ جاتقانىن جەتكٸزدٸ.
ول بريتان بيلٸگٸنەن قازاقستانداعى, ەلەمدەگٸ سوڭعى احۋالدارعا بايلانىستى ٶز ەلدەرٸندە بايلىقتارىن جاسىرىپ جٷرگەن قازاقستاندىق شەنەۋنٸكتەرگە سانكتسييا سالىپ, شوتتارىن بۇعاتتاۋدى سۇرادى.
مارگارەت حودجدٸڭ مەلٸمەتٸنشە, ۇلىبريتانييادا قازاقستاندىق ەليتا ٶكٸلدەرٸنٸڭ جارتى ميلليارد فۋنت ستەرلينگتەن استام جىلجىمايتىن مٷلٸگٸ بار. سونداي-اق, سومانىڭ شامامەن 330 ميلليون فۋنت ستەرلينگٸ نازارباەۆتار كلانىنا تيەسٸلٸ.
مارگارەت حودج سٶيلەگەن سٶزٸندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ, ونىڭ ماڭايىنداعى جاقىن ادامدار مەن وليگارحتاردىڭ اتتارىن اتاپ, ولاردىڭ قالاي بايىعاندارىنا قىسقاشا توقتالدى.
سونداي-اق, ول شەتەلدەگٸ كوررۋپتسييانى ەشكەرەلەۋ ارقىلى, ۇلىبريتانييانىڭ «ماسقارا بولعان» زاڭ بۇزۋ ەرەكەتتەرٸنٸڭ رٶلٸن ايقىنداعىسى كەلەتٸنٸن جەتكٸزدٸ. مارگارەت قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيياداعى ەڭ باي ەلدەردٸڭ بٸرٸ ەكەنٸن دە اتاپ ٶتتٸ.
«كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنان كەيٸن تەۋەلسٸزدٸگٸن العان ورتالىق ازيياداعى كٶپۇلتتى, تابيعي رەسۋرستارعا باي قازاقستان مەملەكەتٸنٸڭ قۇرىلعانىنا دا 30 جىل ٶتتٸ.
اتالعان جىلدار ارالىعىندا قازاقستان كەيبٸر كٶرسەتكٸشتەر بويىنشا ەدەۋٸر تابىسقا جەتتٸ. ونىڭ جٸٶ-نٸڭ ٶسٸمٸ رەسەيدٸ قوسقاندا ماڭايىنداعى كٶرشٸلەس ەلدەردٸڭ بٸرازىنان وزىق تۇر. ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ جوعارى, 2010 جىلدارعا دەيٸن قازاقستاندا ساياسي تۇراقتىلىق بار سيياقتى كٶرٸندٸ.
بٸراق قازاقستان تاريحىنىڭ ەلەمگە بەيمەلٸم قىرلارى دا بار.
ەلدٸ حالىقتان ۇرلاعان اقشا ارقىلى بايىعان كلەپتوكراتييالىق ەليتا باسقارادى.
2019 جىلعا دەيٸن ونىڭ اۆتوكراتييالىق ديكتاتورى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى. قازاقستاندا بار-جوعى 162 ادام بايلىقتىڭ 55% يەلەنٸپ وتىر, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ نازارباەۆتىڭ وتباسى مٷشەلەرٸ مەن ولاردىڭ جاقىندارى.
ەلدٸڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى بەدەلٸ ناشار جەنە باق سالاسىندا بوستاندىق از. جاقىندا Chatham House-تٸڭ جاساعان ەسەبٸ قازاقستاندىق ەليتانىڭ ۇلىبريتانييادا جارتى ميلليارد فۋنت ستەرلينگتەن استام جىلجىمايتىن مٷلٸككە يە ەكەندٸگٸن كٶرسەتتٸ.
بۇل سومانىڭ شامامەن 330 ميلليون فۋنت ستەرلينگٸ نازارباەۆتىڭ وتباسىنا تيەسٸلٸ ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
بولجام بويىنشا, 15 ميلليون فۋنت ستەرلينگكە ساتىلدى دەگەن ساننينگحيلل ساياباعى دا نازارباەۆتىڭ كٷيەۋ بالاسىنىڭ يەلٸگٸندە», – دەدٸ ول.
ول 2006 جىلى كلينتون ەكٸمشٸلٸگٸندە مەملەكەتتٸك حاتشىنىڭ حالىقارالىق قۇقىق قولدانۋ جٶنٸندەگٸ كٶمەكشٸسٸنٸڭ بۇرىنعى ورىنباسارى دجوناتان ۆينەردٸڭ نازارباەۆتىڭ جەمقورلىق ەرەكەتٸ تۋرالى ايتقان سٶزٸن ەسكە سالدى.
«ۆيننەر «مەن ەركٸن ەلەمدە نازارباەۆ سيياقتى ٶزٸنٸڭ سىبايلاس جەمقورلىعىمەن تانىمال كٶشباسشىنى ەلەستەتە المايمىن. بٸز ونىڭ سىبايلاس جەمقورلىق ەرەكەتتەرٸن 15 جىل بويى كٶرٸپ كەلە جاتىرمىز» دەگەن.
ۇلىبريتانييا اتالعان ەرەكەتكە كٶز جۇمىپ, سىبايلاس جەمقورلىقتى ەلەمەي, قازاقستاندىق رەجيمنٸڭ «لاس» اقشاسىن جۇمساۋىنا كٶمەكتەستٸ. اتالعان مەسەلەنٸڭ قازٸر ٶزەكتٸ بولۋىنا – جەمقورلىققا باتقان قازاقستاندىق ساياسي ەليتا ەبدەن شەكتەن شىقتى. باستاپقىدا سۇيىتىلعان گاز باعاسىنىڭ كٷرت ٶسۋٸنە بايلانىستى نارازىلىقتار تەز ارادا بيلەۋشٸ رەجيمگە قارسى بٷكٸلحالىقتىق قوزعالىسقا اينالدى», – دەدٸ ول.
...
پارتييا مٷشەسٸ سٶزٸنە دەلەل رەتٸندە نازارباەۆتىڭ وتەلدەردەن بانكتەرگە دەيٸنگٸ بارلىق سالىمىنىڭ $7,8 ميللياردتان كەم ەمەس اكتيۆتەرٸن جاسىرعان «قايىرىمدىلىق» قورىن جاسىرىن تٷردە قالاي باسقاراتىنىن انىقتاعان «ۇيىمداسقان قىلمىس پەن سىبايلاس جەمقورلىقتى زەرتتەۋ جوباسىنىڭ» (OCCRP) مەلٸمەتتەرٸن العا تارتتى.
بۇل جاھاندىق بايلىق 2020 جىلى ٸشٸنارا قۇرىلعان ۇلىبريتانييادا تٸركەلگەن Jusan Technologies حولدينگٸنە تيەسٸلٸ, دەدٸ.
سونداي-اق مارگارەت قاڭتار ايىندا قازاقستاندا ورىن العان قاسٸرەتكە توقتالىپ, قۇربان بولعاندار مەن جاراقات العان, تٷرمەگە قامالعانداردى ەلدەگٸ رەجيمنٸڭ رەپرەسسيياسىنا ۇشىراعاندار دەپ سيپاتتادى.
شەنەۋنٸكتٸڭ ايتۋىنشا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەس جەنە جاۋاپتى سالىق سالۋ جٶنٸندەگٸ پارتيياارالىق توپ كلەپتوكراتيياعا قارسى ەۋروپا مەن امەريكانىڭ زاڭ شىعارۋ ورگاندارىنىڭ ٶكٸلدەرٸمەن ىنتىماقتاسپاقشى.
...
سونداي-اق, ول پالاتاداعى بايانداماسىندا قازاقستاندىق «كلەپتوكراتتارعا» جەكە-جەكە توقتالىپ شىقتى.
كلەپتوكراتتار كٶشٸن نازارباەۆتىڭ قىزى –دينارا مەن كٷيەۋٸ تيمۋر قۇلىباەۆ, ولاردىڭ سەرٸكتەرٸ ارۆيند تيكۋ باستاپ تۇر.
2020 جىلى Financial Times قۇلىباەۆتىڭ ٸرٸ مەملەكەتتٸك قۇبىر كەلٸسٸمشارتتارى ارقىلى قالاي پايدا كٶرەتٸنٸنە قاتىستى قۇپييا سحەماسىن كٶرسەتكەن بولاتىن.
Forbes مەلٸمەتٸنشە, كٷيەۋ بالانىڭ بايلىعى $2,9 ميللياردتى قۇراسا, ۇلىبريتانييادا كەم دەگەندە 60 ميلليون فۋنت ستەرلينگكە يە.
داريعا نازارباەۆا مەن ونىڭ كٷيەۋٸ قايرات شەرٸپباەۆتىڭ بايلىعى تۋىستارىنان كەم تٷسپەيدٸ.
ەكس-پرەزيدەنتتٸڭ تۇڭعىش قىزىنىڭ Forbes $595 ميلليونعا باعالاعان يمپەريياسى وففشورلىق كومپانييالاردىڭ, قورلاردىڭ جەنە تراستتاردىڭ كەرەمەت كٷردەلٸ جٷيەسٸندە جاسىرىلعان.
«داريعانىڭ لوندونداعى قانداي بايلىققا الىنعانى بەيمەلٸم ٷش يەلٸگٸنە قاتىستى سوت ٸسٸ قوزعالعان بولاتىن. بٸراق Source Material زەرتتەۋشٸلەرٸ داريعا ۇلىبريتانييانىڭ جوعارعى سوتىن «اداستىرعان بولۋى ەبدەن مٷمكٸن» ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ.
سونىمەن قاتار, شەرٸپباەۆ قازاقستاندىق Bank RBK بانكٸندە «نازارباەۆتار وتباسىنىڭ بانكٸ» دەپ اتالعان $334 ميلليون الاياقتىقتىڭ بەنەفيتسيارلارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى»,-دەدٸ ول بايانداماسىندا.
داريعانىڭ ۇلى جەنە بۇرىنعى بيلەۋشٸنٸڭ نەمەرەسٸ – نۇرەلٸ ەليەۆ تە كلەپتوكراتتار قاتارىندا.
ەليەۆ 21 جاسىندا اتاسىنىڭ قۇرمەتٸنە قويىلعان «نۇربانك» تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى, 22 جاسىندا باسقارما تٶراعاسى بولىپ تاعايىندالدى.
ۇلىبريتانييانىڭ سوت قۇجاتتارى كٶرسەتكەندەي, 2008 جىلى ول كومپانييا ارقىلى بانكتەن $65 ميلليون نەسيە العان. بۇدان كەيٸن دە ول تاعى بٸر رەت نەسيە رەسٸمدەگەن.
نۇرەلٸنٸڭ ادۆوكاتتارىنىڭ ايتۋىنشا, ول نەسيەگە العان قاراجاتىنىڭ بٸر بٶلٸگٸنە بيشوپ داڭعىلىنان 39,5 ميلليون فۋنت ستەرلينگ تۇراتىن ٷي ساتىپ العان.
...
بٷگٸنگٸ تاڭدا مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاسادى دەگەن كٷدٸكپەن تەرگەۋدە وتىرعان ۇقك-نىڭ ەكس-باسشىسى كەرٸم مەسٸموۆ پەن ونىڭ سەنٸمدٸ سەرٸگٸ بانكير ايگٷل نۇريەۆا دا بريتانييادا «ارام» اقشالارىن جاسىرىپ كەلۋشٸلەردٸڭ بٸرٸ.
Ft حابارلاعانداي, مەسٸموۆتٸ بريتاندىق كومپانييالار پارا الدى دەپ ايىپتاعان. سونداي-اق, وعان Airbus تاراپىنان 45 تٸكۇشاق ساتىپ العان كەزدە پاراقورلىققا جول بەردٸ دەگەن ايىپ تاعىلدى.
ال, نۇريەۆا شۆەتسييانىڭ Telia تەلەكوممۋنيكاتسييالىق كومپانيياسىنان جالپى كٶلەمٸ $64 ميلليون پارا العان دەگەن جانجالمەن تانىمال بولعان.
...
ۆلاديمير كيم – قازاقستانداعى ەڭ ٸرٸ وليگارح, ونىڭ بايلىعى شامامەن $4,3 ميللياردتى قۇرايدى. ول لوندون قور بيرجاسىندا ليستينگتەن ٶتكەن العاشقى قازاقستاندىق كومپانييا «Kazakhmys plc» باسقاردى.
Global Witness-تٸڭ مەلٸمەتٸنشە, كيم نازارباەۆتىڭ سەنٸمدٸ ٶكٸلٸ. 2017 جىلى كيمنٸڭ 18 جاسار قىزى كاميلا نايتسبريدجدە $60 ميلليونعا ٷش پەتەر ساتىپ العان. ونىڭ سەرٸگٸ ەدۋارد وگاي – «قازاقمىستىڭ» تەڭ يەسٸ.
…
جۇمباق بايلىعى $1,6 ميللياردتى قۇرايتىن كەڭەس راقىشەۆ تا تالقىلاۋ تٸزٸمٸندە بار.
ونىڭ بٷگٸندە ۋكراينانىڭ بەيبٸت حالقىنا قارسى سوعىستى «جيھاد» دەپ جارييالاپ, سانكتسييالار قاۋپٸندە تۇرعان شەشەنستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ رامزان قادىروۆتىڭ جاقىن سەرٸگٸ ەكەنٸ دە ايتىلدى.
قۇنى $3 ميللياردتىق بەرمۋد كومپانيياسىنىڭ جاسىرىن يەسٸ بولىپ كەلگەن ەنەرگەتيكا جەنە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلٸگٸنٸڭ ەكس-مينيسترٸ – ساۋات مىڭباەۆ. شەنەۋنٸكتٸڭ ەيەلٸ مەن ۇلىنىڭ ۇلىبريتانييادا جىلجىمايتىن مٷلٸكتەرٸ بار بولىپ شىقتى.
…
«ٷشتٸك» رەتٸندە تانىمال الەكساندر ماشكەۆيچ, پاتوح شوديەۆ جەنە ولاردىڭ مارقۇم سەرٸكتەسٸ (اليدجان يبراگيموۆ) التىن ۆيزا يەگەرلەرٸ. ولار Eurasian Natural Resources Corporation كومپانيياسىنىڭ, اكتسييالارى لوندون قور بيرجاسىندا باعالانعان قازاقستاندىق تاۋ-كەن ٶندٸرۋ كومپانييالارىنىڭ باسشىلارى رەتٸندە تانىمال.
2013 جىلى SFO ٸرٸ الاياقتىقپەن كٷرەسۋ باسقارماسى (Serious Fraud Office) افريكالىق ساياساتكەرلەر اتالعان ٷشتٸككە پارا الدى دەپ ايىپ تاققاننان كەيٸن, كومپانيياعا قاتىستى قىلمىستىق تەرگەۋدٸ باستاعان (كومپانييانىڭ كونگودا اكتيۆتەرٸ مەن مىس كەنٸشتەرٸ بار).
…
بايانداما كەزٸندە نازارباەۆ اپپاراتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى – بولات ٶتەمۇراتوۆتىڭ دا اتى اتالدى. ٶتەمۇراتوۆقا تيەسٸلٸ Forbes Kazakhstan كەسٸپكەردٸڭ بايلىعىن $3,9 ميللياردقا باعالاعان.
سامۇرىق-قازىنا تەۋەلسٸز ەل-اۋقات قورىنىڭ ەكس-تٶراعاسى احمەتجان ەسٸموۆ. ەسٸموۆ بۇرىنعى كٷيەۋ بالاسى عالىمجان ەسەنوۆكە بريتاندىق ۆيرگين ارالدارىنىڭ قۇپييا كومپانييالارى ارقىلى «قازفوسفات» اتتى كومپانييانى ساتىپ الۋ ٷشٸن نەسيە بەرٸپ, لاۋازىمىن اسىرا پايدالانعان. ەكس- كٷيەۋ بالا بٷگٸندە قازاقستاننىڭ ەڭ باي ادامدارىنىڭ بٸرٸ.
…
بٸرقاتار لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان نازارباەۆتىڭ قۇداسى – قايرات بورانباەۆ تا بايلىعىن بريتانييادا ساقتاۋشىلاردىڭ بٸرٸ. ونىڭ تٷركمەنستاننان كەلەتٸن گاز قۇبىرىنا قاتىستى قارجى جىمقىرۋ داۋىنا قاتىسى بار.
قايراتتىڭ ۆيردجينييا-ۋوتەردە قۇنى $25,4 ميلليون فۋنت ستەرلينگ تۇراتىن ەكسكليۋزيۆتٸ جابىق كەشەنٸ, One Hyde Park-تا 60 ميلليون فۋنت ستەرلينگ تۇراتىن پەتەر جەنە نايتسبريدجدە 15 ميلليون فۋنت ستەرلينگتەن اساتىن ٷش سەندٸ پەتەرٸ بار. ول مارقۇم ايسۇلتاننىڭ قايىن اتاسى.
…
سودان كەيٸن الەكساندر كلەبانوۆ پەن ۇلى ياكوۆ. الەكساندردىڭ بايلىعى $374 ميلليوندى قۇرايدى. ول ورتالىق ازييا ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيياسىن باسقارادى. كلەبانوۆ پەن ۇلى نازارباەۆتىڭ قارجىلىق سەنٸمدٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ جەنە داريعا نازارباەۆاعا «تٷسٸنٸكسٸز بايلىق» تۋرالى بۇيرىقتان اۋلاق بولۋعا كەڭەس بەرگەن دە وسى ەكەلٸ-بالالىلار (وسى وردەر ارقىلى سوت كاپيتال مەن جىلجىمايتىن مٷلٸككە تىيىم سالۋى مٷمكٸن).
…
«Nur Otan»پارتيياسىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارى – نۇرلان نىعماتۋلين, باۋىرجان بايبەك جەنە مارات بەكەتاەۆتىڭ دا اتى اتالدى.
مارگارەتتٸڭ سٶزٸنشە, ولار نازارباەۆتىڭ جاقىن سەرٸكتەستەرٸ جەنە سىبايلاس جەمقورلىقتى قولداۋعا, ادام قۇقىقتارىن بۇزۋعا قاتىستارى بار بولعاندارى ٷشٸن جاۋاپقا تارتىلۋلارى تيٸس.
…
ۇلىبريتانييا جوعارعى سوتى نازارباەۆتىڭ كٸشٸ قىزى ەلييا نازارباەۆانىڭ كٷردەلٸ وففشورلىق قۇرىلىمدار ارقىلى, ونىڭ ٸشٸندە بريتان ۆيرگين ارالدارىندا ەلدەن $300 ميلليوننان استام قاراجات شىعارعانىنا باسا نازار اۋداردى.
بيزنەسمەن ايدان كەرٸبجانوۆتىڭ ەكس-ەيەلٸنٸڭ «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تەلەكوممۋنيكاتسييالىق كومپانيياسىن ساتۋ ارقىلى بانكير رەتٸندە ٶز جاعدايىن جاسادى, مەملەكەت ەسەبٸنەن ساياسي بايلانىسى بار ينسايدەرلەرگە ٷلكەن پايدا ەكەلەتٸن مەملەكەتتٸك اكتيۆتەردٸ جەكەشەلەندٸردٸ» دەپ تاققان ايىبىن دا قاراستىرۋ كەرەكتٸگٸ ايتىلدى. وففشورلىق قۇرىلىمدار ارقىلى ايتارلىقتاي جەتٸستٸككە جەتكەن نازارباەۆتىڭ جيەندەرٸ — قايرات ساتىبالدى مەن سامات ەبٸش تە اتالعان تٸزٸمنەن شەت قالمادى.
..
سٶز سوڭىندا مارگارەت جەمقور ەليتاعا سانكتسييالار سالۋ قازاقستاندا تٷبەگەيلٸ دەموكراتييالىق ٶزگەرٸستەرگە ەكەلمەيتٸنٸن, بٸراق وسى ارقىلى «ارام جولمەن» كەلگەن اقشا مەن سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەسۋگە مٸندەتتەمە العاندارىن بٸلدٸرگٸلەرٸ كەلەتٸنٸن مەلٸمدەدٸ.
«لوندون مەن بٸزدٸڭ قارجىلىق قىزمەت كٶرسەتۋ سەكتورىمىزدىڭ بەدەلٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە بۇزىلعان, ٶيتكەنٸ ۇلىبريتانييا «ارام» اقشاعا يۋريسديكتسييا رەتٸندە قاراستىرىلادى.
جىلدام ەرەكەت ەتۋ ارقىلى بٸز جاھاندىق ۇلىبريتانييا يدەياسىن قالپىنا كەلتٸرٸپ, وداقتاستارىمىزعا كلەپتوكراتتار مەن وليگارحتارعا باسپانا بەرمەيتٸنٸمٸزدٸ كٶرسەتە الامىز», – دەدٸ.
ايتا كەتسەك, ۋكراينانىڭ بەيبٸت حالقىنا قاتىستى باسقىنشىلىق ەرەكەت جاساعان رەسەي بيلٸگٸنە قاتىستى ەۋروپانىڭ بٸرقاتار ەلدەرٸ مەن اقش بٸرقاتار سانكتسييالار سالدى.
سانكتسييالار قاتارىندا ٸرٸ بيزنەسمەندەردٸڭ ەسەپشوتىن بۇعاتتاۋ دا قاراستىرىلعان.
ايجان قالياسقار
