سٶي دەگەن جۋرناليست يبراش نٷسٸپباەۆ: «سماعۇلوۆ پەن ونىڭ سىبايلاستارى قازاقستاندى ەلدەقاشان ساناتتان شىققان, ەسكٸ-قۇسقى كٶلٸكتٸڭ كٷرەسٸنٸنە اينالدىرىپ جٸبەردٸ», – دەيدٸ.
وتاندىق اۆتوكٶلٸك نارىعىنداعى بەسەكەلەستٸكتٸ بەسٸگٸندە تۇنشىقتارعان سماعۇلوۆ الىس-جاقىن شەتەلدەن جاڭا كٶلٸك كٸرگٸزۋگە جانى قاس. سەبەبٸ «جان باعىپ» وتىرعان بيزنەسٸن جوعالتقىسى كەلمەيدٸ.
«استانا موتورس» الداعى جىلى حيۋنداي كٶلٸگٸن قۇراستىراتىن ٸرٸ زاۋىت اشامىز دەپ الاقايلادى. «العاشقى ساتىدا زاۋىت جىلىنا 30 مىڭ كٶلٸك قۇرايدى. 2023 جىلى 45 مىڭ كٶلٸك قۇرايتىن قارقىنعا جەتپەك. جاڭا زاۋىت جٷزدەگەن ادامدى جۇمىسقا الىپ, ەلەۋمەتتٸك احۋالدى تٷزەۋگە اتسالىسادى» دەگەن اقپاراتتى كٶزٸم شالىپ قالدى.
كٷلەيٸن بە, جىلايىن با? مىنا جاڭالىقتى وقىپ, بٸزدەگٸ بيزنەس پەن بيلٸك ٶكٸلدەرٸندە تاۋىقتىڭ ميىنداي مي جوقتىعىنا كەزەكتٸ رەت كٶزٸڭ جەتەدٸ», – دەيدٸ ەرٸپتەسٸمٸز.
جۋرناليستٸڭ پٸكٸرٸنشە بيلٸك جەنە بيلٸكپەن اۋىز جالاسقان بيزنەس ٶكٸلدەرٸ كٶزبوياشىلىقتى عانا جەتە مەڭگەرگەن. «استانا موتورستىڭ» جۇمىسسىزدىق كٶرسەتكٸشٸن ازايتۋداعى ٷلەسٸ تەڭٸزگە تامعان تامشىداي عانا. كومپانييا مەملەكەتكە ماسىل, ٶز كٷنٸن ٶزٸ كٶرەتٸن جاعدايعا جەتكەن جوق, جەتپەيدٸ دە.
«تۇراقتى كٶلٸك ٶندٸرٸسٸن جولعا قويۋعا ٷشٸن ەلگٸندەي قۇراما زاۋىتتاردا كەم دەگەندە 4 مىڭ ادام تەر تٶگۋ كەرەك. جٷز قارالى ادام وتاندىق كٶلٸك نارىعىنىڭ تاسىن ٶرگە دومالاتا المايدى.
زاۋىت ٶزٸن-ٶزٸ اقتاۋ ٷشٸن جىلىنا 200 مىڭ كٶلٸك قۇرايتىن مەجەگە جەتۋٸ تيٸس. 45 مىڭ كٶلٸك قۇراستىرىپ, سونىڭ نەتيجەسٸندە استا-تٶك تابىسقا كەنەلۋ ٷشٸن نارىقتاعى ٶزٸڭمەن ٷزەڭگٸ قاعىستىرعى كەلەتٸن كونكۋرەنتٸڭنٸڭ كٶزٸن قۇرتۋعا تيٸسسٸڭ.
ونىڭ ەڭ وڭتايلى امالى – كەدەندٸك باج سالىعى جەنە جالپى سالىق اسپانداتىپ جٸبەرۋ. قازاقستان بۇل تەجٸريبەنٸ باياعىدان قولدانىپ كەلەدٸ», – دەيدٸ ەرٸپتەسٸمٸز.
يبراش نٷسٸپباەۆتىڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي قازاقستانعا سىرتتان كەلەتٸن كٶلٸكتٸڭ ەر تالىنان بٸرنەشە مىڭ ەۋرو سالىق الىنادى. ۋتيل سالىعىنىڭ ٶزٸ تٶبە شاشىڭدى تٸك تۇرعىزادى. سوعان قاراماي ەلدە وسى كٷنگە دەيٸن ۋتيلزاتسييا جاسايتىن بٸردە-بٸر زاۋىت سوعىلعان جوق. سٷيەگٸن سٷيرەتكەن, ەسكٸ-قۇسقى كٶلٸكتٸڭ بٸردە-بٸرٸ تەمٸر-تەرسەككە كەتپەگەن.
«بيلٸكتٸڭ ماڭايىنداعى بيزنەسمەندەر اۆتوكٶلٸك نارىعىن مەنشٸكتەپ العان. ولاردىڭ قالتاسىنا ميلليوندار قۇيىلىپ جاتىر. مۇنىڭ سوڭىنا تٷسٸپ, سۇراۋ سالار جان جوق.
مەسەلەن ەۋروپادا ۋتيل سالىعىنىڭ قۇنى ورتا ەسەپپەن 90-100 ەۋرو. گەرمانييادا مۇنداي سالىق تٷرٸ اتىمەن جوق. سىرتتان كەلەر كٶلٸككە سالىناتىن سالىق كٶلەمٸ سۇمدىق ەندٸ, سونىڭ كەسٸرٸنەن اقش پەن باتىستا ەرٸ كەتسە 10-12 مىڭ دوللارعا شىعجاڭا كٶلٸكتەر قازاقستاندا ەكٸ ەسە قىمبات تۇرادى.
قازاقستاندى اقش-پەن سالىستىرۋدىڭ ٶزٸ قيسىنسىز. تۇرعىنداردىڭ تابىسى امەريكالىقتاردان ونداعان ەسە تٶمەن», – دەيدٸ قىنجىلعان ەرٸپتەسٸمٸز.
بۇدان كەيٸن قارا حالىق قايدا بارادى? جۋرناليست پٸكٸرٸنشە جاڭا كٶلٸك الۋعا جاعدايى جوق, امالسىز توزىعى شىققان ەسكٸ «ميتسۋبيسيٸن» تاقىمدايدى. بۇ جاعىنان بٸز كۋبا تۇرعىندارىنا قاتتى ۇقساس ەكەنبٸز. ولار دا بٸز سەكٸلدٸ سورى قالىڭ ۇلت, ەسكٸ-قۇسقى تٸزگٸندەپ جٷر.
«بيلٸكتەگٸ بٸرنەشە ديپلومى بار دانىشپاندار, سٸزدەرگە ايتامىن?! كٶلٸك بازارىنا ٶز اياعىڭمەن بارىپ, 15-20 جىل بۇرىنعى ەلدەقاشان كٷرەسٸندە جاتۋى تيٸس كٶلٸكتٸ مٸنٸپ كٶرٸڭدەرشٸ! سوندا كٶرەيٸك سٸزدەردٸ.
سولاردىڭ باعاسى ەۋروپادا بىلتىر عانا شىققان جاڭا كٶلٸكتەن ەرٸ كەتسە 1,5-2 مىڭ دوللارعا عانا ارزان. الماتىنىڭ اۋاسىن تازارتقىمىز كەلسە جاڭا كٶلٸك كٸرگٸزۋگە كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن بارلىق سالىقتى الىپ تاستاۋ كەرەك.
سماعۇلوۆ? بٸزدە كٶلٸك ٶندٸرٸسٸ جوق. كٶلٸك قۇراستىرۋدا ەرٸ كەتسە 200-300 ادام وتىر. بۇلار اۆتوسەرۆيسكە بارسا دا, اش قالمايدى», –دەيدٸ جۋرناليست.
سماعۇلوۆ نە دەيدٸ?
بۇدان بۇرىن Dalanews-كە پٸكٸر بٸلدٸرگەن «استانا موتورس» جەنە مەگا ساۋدا ورتالىعىنىڭ قوجايىنى نۇرلان سماعۇلوۆ كارانتين كەسٸرٸنەن قىپ-قىزىل شىعىنعا باتارىن ايتقان.
كارانتين كٶپكە سوزىلسا ورتالىقتىڭ ساۋداسى بٸتۋٸ مٷمكٸن. سماعۇلوۆتىڭ مۇنداي جاعدايعا ارنالعان قوسىمشا جوسپارى جوق سىڭايلى.
“تٶتەنشە جاعداي تاعى بٸرازعا سوزىلسا وسىعان دەيٸن اتقارعان جۇمىستىڭ استاڭ-كەستەڭٸ شىعايىن دەپ تۇر.
قىپ-قىزىل شىعىنعا باتىپ, جۇمىسشىلارعا جالاقى تٶلەي المايتىن جاعدايعا جەتەمٸز. بانكتەن كرەديت الۋعا تۋرا كەلەدٸ-اۋ وسى. ٶيتپەسكە امال جوق. قولدان كەلەر قايران جوق…” – دەپ مۇڭىن شاعىپتى مەگانىڭ قوجايىنى.
بۇدان بٶلەك ساۋدا ورتالىقتىڭ جۇمىسشىلارىنا ارنالعان مەد.بەتپەردە, دەزينفەكتسييالىق كەرەك-جاراققا جۇمسالعان 250 ملن تەڭگەنٸ جەنە ايتىپ ٶتٸپتٸ.
سٶز اۋانىنا قاراعاندا سماعۇلوۆ بانكتەن نەسيە الۋعا اسا قۇلشىنىپ تۇرماعانداي. وسى ارقىلى كرەديت تٶلەۋ وعان دا وڭايعا سوقپاسىن مەڭزەگەندەي كٶرٸندٸ بٸزگە. بەلكٸم مەملەكەتتەن سۇرار?..
ٷكٸمەتكە الاقان جايۋعا كەلگەندە كەسٸپكەردٸڭ ازدى-كٶپتٸ تەجٸريبەسٸ بارىن بٸلەمٸز.
2014 جىلى دەل وسى مەگانىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا مەملەكەتتەن اقشا سۇراعان سماعۇلوۆ ەدٸ. مەملەكەت كەسٸپكەردٸڭ بەتٸن قايتارعىسى كەلمەي زەينەتاقى قورىنان 15 ملرد تەڭگە الىپ بەرگەن-تٸن.
سماعۇلوۆ بۇل تۋرالى بىلاي دەپ اقتالعان:
“العانىم راس. الايدا قانشا پايىزبەن الدىم? جىلدىعى 18,5 پايىز. بۇل ٶتە جوعارى مٶلشەر. تٸپتٸ بانكتەردٸڭ پايىزى بۇدان تٶمەن.
سودان سوڭ زەينەتاقى قورىنان اقشا العان جالعىز بٸز ەمەس. اقشا ما, اقشانى جۇمىس ٸستەتۋ كەرەك. 15 ملرد-تى الىپ زىم-زييا جوعالعان جوقپىز. 10 ملرد-ىن قايتاردىق. قالعانىن ەكٸ-ٷش جىلدىڭ اينالاسىندا ٶتەيمٸز”.
سٶي دەگەن سماعۇلوۆتىڭ جوعارى پايىزبەن بەرٸلگەن اقشانى الماي, نەلٸكتەن بانككە بارماعانى ەلٸ كٷنگە تٷسٸنٸكسٸز.
ايتپاقشى ۇمىتىپ بارامىز. كەسٸپكەردٸڭ مەملەكەتتەن العان اقشاسى بٸر بۇل ەمەس.
سونىڭ الدىندا مەگانىڭ قۇرىلىسىنا دەپ ۇلتتىق قوردان 36 ملرد تەڭگە (3 پايىزبەن) قارىز العان. سماعۇلوۆتىڭ بۇعان دا كٶڭٸلٸ تولماعان
– قارىز العاننان كەيٸن دەۆالۆاتسيياعا ۇرىندىق. اقشامىز سۋ بوپ قالدى. قۇرىلىس كومپانيياسىمەن جۇمىستى دوللاردا جٷرگٸزەمٸز دەپ سٶز بايلاسقانبىز. العان اقشامىز كٶپكە جەتپەي تاۋسىلدى. امالسىز زەينەتاقى قورىنان قارىز سۇرادىق… – دەيدٸ كەسٸپكەر.
سماعۇلوۆ مەملەكەتتەن العان 36 ملرد-تى 16 جىلدا قايتارۋى تيٸس. كەسٸپكەر قارىزدى 7 جىلدىڭ ٸشٸندە قايتارىپ بەرۋگە ۋەدە ەتكەن.
2012 جىلى داعدارىستان كەيٸن قالپىنا كەلتٸرۋ باعدارلاماسى قابىلدانىپ, بۇل بويىنشا تاعى دا سول مەگا مەملەكەتتەن 3,1 ملرد تەڭگە سۋبسيدييا العان.
سول تۇستا Dalanews-كە سۇحبات بەرگەن دەپۋتات سابيليانوۆ ٷكٸمەتتەن مەگانى سۋبسيدييالاۋدى توقتاتۋدى تالاپ ەتكەن. سماعۇلوۆ دەپۋتاتقا ٷن قاتىپ, ساۋدا ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنا كٸر جۋىتپاعان ەدٸ.
ۇلتتىق قوردان العان قارىزدى 7 جىلدا قايتارۋعا ۋەدە بەرگەن سماعۇلوۆتىڭ جوسپارىن توقاەۆ جارييالاعان تٶتەنشە جاعداي كٷل-تالقان قىلعان تٷرٸ بار. سٶزٸنە قاراعاندا كەسٸپكەر وسىدان 4-5 جىل بۇرىنعى ەۋەنٸنە قايتا باسىپ, قارىزدى بانكتەن ەمەس, مەملەكەتتەن سۇرايتىن سىڭايلى…
ەزٸرلەگەن دۋمان بىقاي
