ەلباسىدان كەشٸرٸم سۇراۋ ولار ٷشٸن تەمٸر توردان قۇتىلۋدىڭ ەڭ سوڭعى امالى سيياقتى ما, قالاي? «ەلباسىنىڭ ٷمٸتٸن اقتاي المادىم» دەيدٸ ولار. ەلباسىمەن قاتار ەلدەن دە كەشٸرٸم سۇراسا, ارتىق ەتپەس ەدٸ. ەلباسىنىڭ عانا ەمەس, ەلدٸڭ دە ٷمٸتٸن اقتامادىم دەپ ويلاسا عوي...
ەلباسىدان كەشٸرٸم سۇراعانداردى جيىپ-تەرٸپ, نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
«...ٷمٸتٸن اقتامادىم»
كٷنٸ كەشە عانا10 جىلعا سوتتالعان بۇرىنعى ٷكٸمەتباسى سەرٸك احمەتوۆ سوتتاعى «سوڭعى سٶزٸندە» نازارباەۆتان كەشٸرٸم سۇرادى.
كەشٸرٸم سۇراماس بۇرىن احمەتوۆ ٶزٸنٸڭ بۇلاي ەتۋگە ەبدەن قۇقى بارىن, سەبەبٸ, نازارباەۆتى ٶزٸنٸڭ ۇستازى سانايتىنىن ايتتى. سونىمەن ول نە دەدٸ:
– نازارباەۆتىڭ ٷمٸتٸن اقتاي الماعانىم ٷشٸن كەشٸرٸم سۇرايمىن. قاراعاندى وبلىسىنداعى قازٸرگٸ ۋاقىتتا قالىپتاسقان احۋالعا بٸردەن-بٸر جاۋاپتى ەكەنٸمدٸ جاقسى تٷسٸنەمٸن. وسى ٷشٸن دە مەملەكەت باسشىسى كٶپ ويلاندى جەنە كٶپ ۋايىمدادى.
ەگەر سوت جەنە مەملەكەت باسشىسى ماعان قاتارعا قوسىلۋعا مٷمكٸندٸك بەرسە, ٶز تاراپىمنان مەملەكەت مٷددەسٸ ٷشٸن بار بٸلٸمٸم مەن تەجٸريبەمدٸ جۇمساۋعا ەزٸرمٸن جەنە وسى ارقىلى ٶزٸمنٸڭ ادال اتىمدى قايتارعىم كەلەدٸ. قالاي بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە مەن مەملەكەتٸمە, حالقىما جەنە ۇلت ليدەرٸنە ادال بولىپ قالامىن.
«نازارباەۆتىڭ سولداتىمىن»
«احمەتوۆ ٸسٸ» بويىنشا 21 ادام كٸنەلٸ سانالعان. بىلايىنشا بارلىعى دا توپ-شەنەۋنٸكتەر. بۇلاردىڭ اراسىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ بۇرىنعى ەكٸمٸ باۋىرجان ەبدٸشەۆ تە جٷر. ول دا كەشٸرٸم سۇرادى. سوتتاعى «سوڭعى سٶزٸندە» ەبدٸشەۆ احمەتوۆتەن دە ەرٸ كەتتٸ. سونىمەن ول نە دەدٸ:
– ٶمٸر بويى ادال قىزمەت ەتتٸم. كٶپبالالى وتباسىندا ٶمٸرگە كەلدٸم. ەكە-شەشەم قاراپايىم جۇمىسشىلار-تىن. وتباسىمىزداعى باستى قۇندىلىقتىڭ اتى – ەڭبەك ەدٸ. وسىنىڭ ارقاسىندا ٶستٸم. ەلباسىنىڭ ارقاسىندا جاۋاپتى مەملەكەتتٸك ٸستٸ اتقاردىم. ۋاقىت ٶتە حالىق مەن اتقارعان جۇمىستىڭ ەدٸل باعاسىن بەرە جاتار. ەشقاشان ٶز مٷددەمدٸ ويلاعان ەمەسپٸن. وبلىستىڭ مەسەلەسٸن شەشەردە زاڭ جٷزٸندە ەرەكەت ەتتٸم. ودان اتتاعام جوق...
قاراعاندى وبلىسىن باسقارۋ – ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك. پرەزيدەنت ٶزٸنٸڭ ساياسي جەنە ەڭبەك جولىن دەل وسى ٶڭٸردەن باستاعان. مۇنى ەشقاشان ۇمىتقان ەمەسپٸن. قىلمىستىق جوسپار قۇرۋ, قىزمەتٸمدٸ اسىرا پايدالانۋ, كەسٸپكەرلەرگە كەدەرگٸ كەلتٸرۋ مەنٸڭ ويىمدا دا جوق ەدٸ. مەن پرەزيدەنتتٸڭ ادال ساربازىمىن. پرەزيدەنتكە جەنە حالىققا ادال قىزمەت ەتتٸم. ماعان بٸرەۋلەر ەدەيٸ قاستاندىق جاسادى, وسى سەبەپتٸ دە نازارباەۆتەن كەشٸرٸم سۇرايمىن.
«ەلٸ دە بولسا پرەزيدەنت كومانداسىندامىن»
سوتتاعى «سوڭعى سٶزٸندە» پرەزيدەنتتەن كەشٸرٸم سۇراعان كەزەكتٸ شەنەۋنٸكتٸڭ بٸرٸ – ەرلان ارىن. پاۆلودار وبلىسىن باسقارعان...وعان تاعىلعان ايىپ تاعى دا سول – جەمقورلىق. ارىن بىلاي دەدٸ:
– مەملەكەتتٸك قىزمەتكەردٸڭ اتىنا كٸر كەلتٸرگەم جوق, وسى سەبەپتٸ قازٸر وسى ارادا وتىرۋ ماعان ٶتە اۋىر. ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٸرٸ ٶڭٸردٸڭ بٸرٸنە باسشىلىق ەتكەن مەنٸ ايىپتى ساناۋدا. مەن پرەزيدەنتتٸڭ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەنٸمدٸ ادامىمىن.
پرەزيدەنتتٸڭ ٷمٸتٸن اقتاي المادىم. دەل وسى ارادا مەملەكەت باسشىسىنان كەشٸرٸم سۇراعىم كەلەدٸ. 1991 جىلدان مەن پرەزيدەنتتٸڭ بارلىق رەفورماسىن قولداپ كەلەمٸن جەنە ەردايىم سونىڭ كومانداسىندا بولدىم. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سەنٸمدٸ ادامدارىنىڭ قاتارىندا بولۋ ەنشەيٸن ول قويىپ كەتكەن قىزمەتتە وتىرۋ ەمەس. كەسٸبي مامان بولۋ, ەلٸڭدٸ سٷيۋ, ادال قىزمەت اتقارۋ. بۇل تۇرعىدا مەن تاعدىرىمنىڭ قالاي شەشٸلەرٸنە قاراماي, ٶزٸمدٸ ەلٸ دە بولسا ەلباسىنىڭ كومانداسىنداعى اداممىن دەپ سانايمىن.
نازارباەۆتان كەشٸرٸم سۇراعان ارىن 3 جىلعا شارتتى تٷردە سوتتالدى.
«ٷلكەن ٷمٸت ارتىپ ەدٸ...»
مۇرات وسپانوۆ تا ٶزٸن كٸنەلٸ سانامايدى. سوتتاعى «سوڭعى سٶزٸندە» ول مۇنىڭ بەرٸ ارانداتۋ ەكەنٸن ايتىپ اشىنعان. ول دا ٶز قىزمەتٸن اسىرا پايدالانباعانداردىڭ بٸرٸ... وعان «300 مىڭ دوللار پارا الدى» دەگەن ايىپ تاعىلعان جەنە 11 جىلعا سوتتالۋى مٷمكٸن ەدٸ.
پرەزيدەنتتەن كەشٸرٸم سۇراعان وسپانوۆ بىلاي دەدٸ:
«مەن ەشقاشان پارا العان ەمەسپٸن. تاريفتٸ كٶتەرۋٸ ٷشٸن «اتىراۋ جارىق» كەسٸپورنىنان 300 مىڭ دوللار تالاپ ەتكەنٸم ٶتٸرٸك. سوندىقتان ماعان تاعىلعان كٸنەنٸ مويىندامايمىن. تەك تىم سەنگٸشپٸن, سوعان ٶكٸنەمٸن. قىزىمنىڭ تويى ٶتەتٸن ەدٸ. سوعان ەلگٸ اقشانى قارىزعا سۇراعانمىن...مۇنىڭ بەرٸ مەنٸڭ بەت-بەدەلٸمە داق تٷسٸردٸ. ەل مەنٸ «جەمقور» دەپ ويلايدى. ودان بۇرىن ماعان ٷلكەن ٷمٸت ارتقان پرەزيدەنتتٸڭ سەنٸمٸن اقتاي المادىم. ٶكٸنەمٸن. قاتتى ٶكٸنەمٸن».
300 مىڭ دوللار «قارىز» سۇراعان وسپانوۆتىڭ سٶزٸنە سوت سەنگەن جوق. بٸراق, سوتتامادى. ەسەسٸنە, پارا العانى ٷشٸن 1 ملرد 101 ملن 60 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالدى. قىزىنىڭ تويىن ٶتكٸزۋگە اقشا تاپپاعان وسپانوۆ ەلگٸ ايىپپۇلدى اينالدىرعان بٸرنەشە ايدا تٶلەپ بٸتٸردٸ, سٶيتٸپ تەمٸر توردان قۇتىلدى.
ەلباسىدان كەشٸرٸم سۇراعان تاعى بٸر شەنەۋنٸك – سەرٸك بايماعانبەتوۆ. كەدەندٸك باقىلاۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى. ول دا وسپانوۆ سيياقتى...پارا العان. از ەمەس. 80 مىڭ دوللار. تەڭگەگە شاققاندا 25 ملن. وسى سەبەپتٸ 10 جىلعا سوتتالعان. ەلباسىدان كەشٸرٸم سۇراپ, نازارباەۆتىڭ اتىنا حات جازعاننان كەيٸن 5 جىلعا قىسقاردى.
بايماعانبەتوۆ سونىڭ 3 جىلىن ٶتكەردٸ. تەمٸر توردا «تەرتٸپتٸ» بولعان, ايعاي-شۋ شىعارماعان. بٸراق, بەرٸبٸر دە تٶزبەپتٸ. تٷرمەنٸڭ اتى – تٷرمە... سوت ونىڭ «مەرزٸمٸنەن تىس تٷرمەدەن بوساتۋ تۋرالى» ٶتٸنٸشٸن قاراپ, قاناعاتتاندىرعان ەكەن. ول بيىلعى جىلدىڭ 20 اقپانىندا بوساپ شىققان بولاتىن. سىبىسقا سەنسەك, بايماعانبەتوۆ بوساتۋعا قازٸرگٸ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ قالمۇحانبەت قاسىموۆ «ەرەكشە» اتسالىسقان دەسەدٸ.
بۇدان شامامەن 10-12 جىل بۇرىن مۇحتار ەبليازوۆ «قازاقستاننىڭ دەموكراتييالىق تاڭداۋى» قوزعالىسىنىڭ بەلدٸ مٷشەسٸ بولاتىن. يە, تىم بەلسەندٸ ەدٸ. ساياسي ساحنانىڭ تٶرٸنەن كٶرٸنگٸسٸ كەلگەن...ەل ەلٸ كٷنگە دەيٸن «ول سول ٷشٸن دە سوتتالدى» دەپ سانايدى. بٸراق, وعان تاعىلعان ايىپ مٷلدە بٶلەك. «ەنەرگەتيكا, يندۋسترييا جەنە ساۋدا مينيسترٸ بولعان تۇستا قىزمەتٸن اسىرا پايدالانعان ەرٸ كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسقان, مەملەكەتكە 557 ملن تەڭگە زييان كەلتٸرگەن» دەيدٸ زاڭ. بۇل 2002 جىلدىڭ جازى بولاتىن. سٶيتٸپ 6 جىلعا سوتتالعان. ونىمەن بٸرگە سول كەزگٸ پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ عالىمجان جاقييانوۆ تا تٷرمەگە قامالعان. بٸراق, مۇحتار 1 جىل دا وتىرعان جوق. ەلباسىدان كەشٸرٸم سۇرادى. جازا باسقانىن, قاتەلەسكەنٸن, ەندٸگٸ جەردە ساياساتپەن شاتىلمايتىنىن, بيزنەسپەن اينالىساتىنىن ايتتى. كەشٸرٸم سۇراعانى نەتيجەسٸن بەردٸ. بوساپ شىقتى.
ەبزيالوۆتىڭ ەرٸ قارايعى تاعدىرى سٸزگە دە, بٸزگە دە بەلگٸلٸ, وقىرمان قاۋىم...
وعان قىلمىستىق كودەكستٸڭ بٸرنەشە بابى بويىنشا كٸنە ارتىلعان. بٸراق, سوتتا سونىڭ بٸرەۋٸ عانا دەلەلدەنٸپتٸ. بٸرەۋٸ دەگەنٸمٸز – جەمقورلىق. پارا العان.
مۇنىسى ٷشٸن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ ەكس-باسشىسى جاقسىلىق دوسقاليەۆ 7 جىلعا سوتتالعان ەدٸ. جەمقورلىعى ٷشٸن, جەمقورلىق جاساعانى ٷشٸن.
بٸراق, ول دا مەرزٸمٸنەن ەرتە بوساپ شىقتى. ول دا نازارباەۆ كەشٸرگەن شەنەۋنٸكتەردٸڭ بٸرٸ. ول دا ەلباسىدان كەشٸرٸم سۇرادى. پرەزيدەنت كەشٸردٸ. دوسقاليەۆتٸڭ جازاسىن 7 جىلدان 2 جىلعا تٶمەندەتتٸ.
«ماعان ەلباسىنىڭ ٶزٸ راقىمشىلىق جاسادى. ٶز تاراپىمنان كەمشٸلٸك جٸبەرگەنٸمە ٶكٸنەمٸن. ەندٸگٸ جەردە ەلٸمە پايدالى ٸس اتقارعىم كەلەدٸ» دەدٸ مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساتۋ تۋرالى سوتقا ٶتٸنٸش جازعان دوسقاليەۆ.
قازٸرگٸ كٷنٸ ول رەسپۋبليكالىق ترانسپلانتولوگييا ورتالىعىن باسقارادى.
P.S. ەستۋٸمٸزشە, پرەزيدەنتتەن كەشٸرٸم سۇراۋعا دايىندالىپ جاتقان شەنەۋنٸكتەر ەلٸ دە كٶپ دەيدٸ...
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
