ەرٸسٸ ەلەمنٸڭ, بەرٸسٸ قازاقتىڭ جادىندا قالۋدى كٶزدەيدٸ دەل وسى تۇرپاتتا. تاريحتا قالۋدى مانسۇق تۇتادى ول, تاريحتاعى رٶلٸ مەن ورنىن ايقىنداپ الۋ ٷشٸن دە تۇعىردان تٷسكەن جوق وسى كٷنگە دەيٸن.
ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم بيلٸك تٸزگٸنٸن توقاەۆقا تاپسىرىپ, ورىنتاعىن بوساتقان نازارباەۆقا تاڭ قالعانىن جاسىرماپتى. ساراپشىنىڭ Carnegie.ru سايتىنا بەرگەن سۇحباتىن ىقشامداپ اۋداردىق.
"يە, تاڭعالعانىمدى نەسٸن جاسىرايىن. 30 جىل بويى ەل بيلەگەن نازارباەۆتىڭ بيلٸكتٸ ٶز ەركٸمەن تاپسىراعانى توسىننان تيدٸ. حالىق ٷشٸن دە, سىرت كٶز ٷشٸن دە كٷتپەگەن شەشٸم بولدى بۇل.
مويىندايىن, ٶز باسىم نازارباەۆتىڭ بيلٸكتٸ ەشقاشان, ەشكٸمگە بەرمەسٸنە سەنٸمدٸ بولدىم, تاعىن تاستاپ كەتەرٸنە كٷمەنمەن قارادىم وسى كٷنگە دەيٸن.
پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ ٶزگە باسشىلاردىڭ جٷرگەن جولىنا قاراپ, تٷيگەن تەجٸريبەم ەدٸ بۇل. ولاردىڭ اراسىندا بيلٸكتٸ بەيبٸت جولمەن بەرگەندەرٸ نەكەن-ساياق ەدٸ.
بٸزدٸڭ كەڭٸستٸكتەگٸ تاريح ساباعىن تارازىلار بولساق: ەڭ قۇدٸرەتتٸ دەگەن پرەزيدەنت بيلٸكتٸ بٸر سەتكە ۋىسىنان شىعارسا, سول سەتٸندە ەلسٸرەيدٸ, سول سەتٸندە شاتقاياقتايدى ول.
سودان دا شىعار شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ەل بيلەگەن نازارباەۆتىڭ بيلٸكتٸ باسقا بٸرەۋگە تاپسىرىپ (ول ٶزٸنٸڭ سەنٸمدٸ سەرٸگٸ بولسا دا), بٸر ادامعا باعىنعان جٷيەنٸ سٶگٸلتٸپ جٸبەرەرٸنە سەنۋ قيىن ەدٸ.
بيلٸك قوعامدى تاڭعالدىرۋدان قالعان ەدٸ ودان بۇرىن. قوعامنىڭ قان-تامىرى ۇيىپ, قول-اياعى قاقساي باستاعان ەدٸ. سەرگۋ, سەرپٸلۋ, سٸلكٸنۋ دەگەن ۇعىمدار ۇمىتىلا باستاعان-تۇعىن.
بيلٸكتٸڭ ەڭ باستى كەمشٸلٸگٸ دە, كٸنەراتى دا وسىندا جاتقان. تاڭعالدىم. تاڭعالدىق سول سەبەپتٸ – نازارباەۆتىڭ شەشٸمٸنە. ول نەگە كەتتٸ? ول نەگە كەتۋ تۋرالى ۇيعارىمعا كەلدٸ?
ەل بيلەۋدٸڭ ۇزاقتىعى جٶنٸنەن ەل باسشىلارى اراسىندا الدىڭعى ٷشتٸكتە جٷرگەن نازارباەۆتىڭ وتستاۆكاسىندا قانداي سىر بار? ونىڭ ورنىن بوساتۋىنا سىرتقى فاكتوردىڭ ەسەر ىقپالى بولدى ما? ٸشكٸ فاكتور شە?
نازارباەۆتىڭ سىڭايى سىرت كٶزدٸڭ قاس-قاباعىنا قاراپ شەشٸم قابىلدايتىن ساياساتكەرگە ۇقسامايدى. تاعى بٸر دوداعا تٷسٸپ, ەل باسقارۋدىڭ ۇزاقتىعى جاعىنان قارا ٷزٸپ كەلسە تاڭعالماس ەدٸ دٷيٸم جۇرت.
بۇعان بارسا ٷلكەن قاتەلٸككە ۇرىنارىن سەزدٸ ول. نازارباەۆ تاريحتان ساباق الدى. ونىڭ ورنىن بوساتۋىنا تاريحتىڭ اقتاڭداق پاراقتارى بٸردەن-بٸر سەبەپكەر بولدى. تاعى بٸر سايلاۋعا تٷسەر نيەتٸ بولمادى ەمەس, بولدى ەيتپەسە.
تاريح توقتاتتى ونى. تاريح تەجەۋ بولدى وعان.
تاريحي كٸتاپتاردى, تاريحي تۇلعالاردى, پاتشالار مەن سۇلتانداردىڭ عۇمىرناماسىن تاۋىسا وقىعانىن نازارباەۆتىڭ ٶزٸ تالاي مەرتە ايتقان.
ولاردىڭ عۇمىر جولىن وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزدٸ ول, قازٸرگٸ قاتارلاستارىنا قارادى جەنە دە. ەر جىلدارى دەمدەسٸپ, تۇزداسقان ٷزەڭگٸلەستەرٸ بيلٸكتەن قالاي, قانداي جاعدايعا كەتٸپ جاتقانىنا كۋە بولدى ول.
ولارعا قاراپ ويلاندى. تولعاندى. تاريح تولقىندارى جاعاعا شىعارىپ تاستاعان سولاردىڭ تاعدىرىنان ساباق الدى.
نازارباەۆتىڭ دەڭگەيٸندەگٸ تۇلعالار تاريحتىڭ قاعابەرٸسٸندە قالعاندى قالامايدى. ول ٶزٸن قازاقتىڭ ۆاشينگتونى, قازاقتىڭ اتاتٷركٸ, تەۋەلسٸز قازاق ەلٸنٸڭ قابىرعاسىن قالاۋشى قايراتكەر رەتٸندە كٶرەتٸنٸن ەشقاشان جاسىرعان ەمەس.
ەرٸسٸ ەلەمنٸڭ, بەرٸسٸ قازاقتىڭ جادىندا قالۋدى كٶزدەيدٸ دەل وسى تۇرپاتتا. تاريحتا قالۋدى مانسۇق تۇتادى ول, تاريحتاعى رٶلٸ مەن ورنىن ايقىنداپ الۋ ٷشٸن دە تۇعىردان تٷسكەن جوق وسى كٷنگە دەيٸن.
ٸلگەرٸدە ايتتىم, ول تاعى بٸر سايلاۋعا تٷسسە دە, توپ جارار ەدٸ.
وسىدان تٶرت جىل بۇرىنعى 97 پايىز بولماسا دا, سوعان جەتەقابىل داۋىس جينار ەدٸ ول. ال 97 پايىزدان اسىپ جىعىلسا ٶز ٸشٸمٸزدە دە, ٶركەنيەت تاراپىنان ابسۋرد دەپ باعالانار ەدٸ, ەلبەتتە.
مۇنىڭ الدى جٶن بولعانمەن, ارتى سوقپاق بولارىن تارازىلادى. تىعىرىققا ەكەپ تٸرەيتٸنٸن تٷسٸندٸ بۇل ستسەنارييدٸڭ.
نازارباەۆ ەيگٸلٸ مارگارەت تەتچەردٸڭ "رەفەرەندۋم ديكتاتورلاردىڭ سٷيٸكتٸ ٸسٸ" دەگەن ەسكەرتۋٸن ەستە ۇمىتقان جوق.
سايلاۋدان ٶزگە جول - ونىڭ ٸشٸندە رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ, اتا زاڭدى ٶزگەرتٸپ ٶكٸلەتتٸلٸگٸن سوزۋ دا اينالىپ كەلگەندە ابىروي ەكەلمەس ەدٸ وعان. ٶز ٸشٸمٸزدە الاي-تٷلەي تۋماسا دا, ٶركەنيەتتٸ ەلەم ەلدەن ٸرگەسٸن اۋلاق سالۋى ەبدەن مٷمكٸن ەدٸ بۇدان كەيٸن. باتىستىڭ يزولياتسيياسىنا ۇشىراپ تىنار ەدٸك, اقىر سوڭى.
باتىسپەن بايلانىستى ٷزۋ رەسەي مەن قىتايدىڭ بٶلٸس-تارتىسىنا قالۋ. ەسٸرەسە, كرەملدٸڭ تٷرٸ جامان. وداقتاس بولسا دا ويى بۇزىق.
رەسەيدٸڭ بوداۋىنا قايتا تٷسكەنٸمٸزدٸ نازارباەۆ قالامايدى, قالاماعان دا.
كرەمل مەن استانانىڭ اراسىندا ات سابىلتىپ جٷرۋدٸ كٶكسەمەيدٸ ول, كٶكسەمەگەن دە. يە, ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى بٸرقاتار ينتەگراتسييالىق يدەياعا ۇيىتقى بولدى. يە, مۇنىڭ سالدارىن دا, سازايىن دا تارتتىق.
باستىسى ەل امان, جۇرت تىنىش. قازاقتىڭ قاراباعى نەمەسە دونباسسى دەگەن قارۋلى كونفليكتٸدەن ادامىز. ۇلتتىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋدا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەر جىلى قىمبات.
بۇعان تٶرەلٸك ايتار بٸز ەمەس تٷپتەپ كەلگەندە, كەلەر ۇرپاق ەدٸل باعاسىن بەرەتٸن بولادى ەلٸ. مۇنى نازارباەۆ تا تٷسٸنٸپ وتىر. ونىڭ تاريحتاعى ورنىن تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا ٶمٸرگە كەلگەن بۋىن, ونىڭ ٸشٸندە قازاق جاستارى تارازىلايتىن بولادى.
ون ويلانىپ, جٷز تولعاندى ول وتستاۆكاعا كەتپەي تۇرا. قازٸرگٸ قيىنشىلىقتىڭ تٷپ-تامىرىنا ٷڭٸلدٸ. ۇعىندى.
حالىقتىڭ جٷنٸ جىعىلىپ, جاداپ-جٷدەگەنٸن ساي-سٷيەگٸمەن سەزدٸ. قوعامنىڭ نازارباەۆ بيلٸگٸنەن قاجىعانىن اڭدادى العاش رەت. ٷنسٸز قارسىلاسقان قوعامنىڭ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرگەنٸن تٷسٸندٸ ول.
جو-جوق, ونىڭ وتستاۆكاسى بيلٸكپەن بٸرجولاتا ات قۇيرىعىن ٷزٸسكەنٸن بٸلدٸرمەيدٸ. بيلٸكتە قالۋ ٷشٸن دە كەتۋگە تۋرا كەلەرٸن كەسٸپ پٸشتٸ. تاريحتاعى قازٸرگٸ ورنىن قاز-قالپىندا ساقتاۋ ٷشٸن دە كەتۋ كەرەكتٸگٸنە كٶزٸ جەتتٸ.
مۇنداي توقتامعا كەلۋ وڭاي سوققان جوق وعان. سول ٷشٸن دە ونىڭ بۇل شەشٸمٸن لايىقتى باعالاۋ قاجەت.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
