نازارباەۆ: «ەلەمگە تاعى قاۋٸپ تٶنٸپ تۇر»
قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش-تىڭ ۆاشينگتون قالاسىندا اقش-تىڭ قوعام جەنە ساياسي قايراتكەرلەرٸمەن كەزدەستٸ دەپ حابارلايدى اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ.
كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار الدىندا سٶز سٶيلەگەن مەملەكەت باسشىسى وسى ديالوگتى ۇيىمداستىرعانى ٷشٸن قورعا العىس ايتتى جەنە بۇل ينستيتۋت عاسىردان استام ۋاقىت بويى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دامۋىنا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قازٸرگٸ زامانعى ەلەم قۇرىلىمىنىڭ پروبلەمالارى مەن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى رٶلٸنە قاتىستى وي-پٸكٸرٸن ورتاعا سالدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ جيىرماسىنشى جەنە جيىرما بٸرٸنشٸ عاسىرلار توعىسىنداعى شيرەك عاسىردىڭ اۋقىمدى تاريحي ٶزگەرٸستەر دەۋٸرٸ بولعانىنا, بۇدان 25 جىل بۇرىن قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸز مەملەكەت رەتٸندە ٶمٸر سٷرە الاتىنى كٷمەن تۋدىرعانىنا نازار اۋداردى.
"بٸزگە جاڭا مەملەكەتتٸ «نٶلدەن» باستاپ قۇرۋعا, جوسپارلى ەكٸمشٸلٸك جٷيەدەن نارىققا, توتاليتاريزمنەن دەموكراتيياعا كٶشۋگە تۋرا كەلدٸ. قىسقا ۋاقىت ٸشٸندە مەملەكەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋ, زاماناۋي نارىقتىق ەكونوميكا قۇرۋ جەنە قوعامدى جاڭعىرتۋ جٶنٸندە زور جۇمىستار اتقارىلدى", – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلٸمٸز جٷزەگە اسىرىپ جاتقان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى تۋرالى دا ايتتى.
"جوسپاردى جٷزەگە اسىرۋ ححٸ عاسىردا بارىنشا تەڭگەرٸمدٸ ساياسي جٷيەسٸ, دامىعان ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى مەن بٸلٸمگە نەگٸزدەلگەن ەكونوميكاسى بار قازاقستاندى قۇرۋعا باعىتتالادى", – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتٸ ەلٸمٸزدٸڭ جاھاندىق انتييادرولىق قوزعالىسقا قاتىسۋى مەسەلەسٸنە دە ەگجەي-تەگجەيلٸ توقتالدى.
"ورتالىق ازييادا يادروسىز ايماق قۇرۋ ارقىلى بٸز ورنىقتى ەلەم گەوگرافيياسىن قالىپتاستىرۋعا شاقىرامىز. بۇل – ەۋرازييادا, لاتىن امەريكاسىندا جەنە افريكادا التى يادروسىز ايماق كەڭٸستٸگٸن كەڭەيتۋ دەگەن سٶز. تٶمەن بايىتىلعان ۋران بانكٸن قازاقستاندا ورنالاستىرۋ تۋرالى ماگاتە-مەن كەلٸسٸمگە 2015 جىلى قول قويىلۋى ماڭىزدى قادام بولدى. بۇل – جاھاندىق اۋقىمداعى وقيعا. ەلەم ونى اتومدى قاۋٸپسٸز ەرٸ بەيبٸت ماقساتقا پايدالانۋ ٸسٸندەگٸ ماڭىزدى شارا رەتٸندە باعالاۋى تيٸس", –دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق كەلٸسسٶزدەر ٷدەرٸسٸنە قازاقستان ەردايىم قولداۋ كٶرسەتٸپ, وعان ٸس جٷزٸندە قوماقتى ٷلەس قوسقانىن اتاپ ٶتتٸ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ بٸزدٸڭ ەل جاھاندىق يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ سامميتتەرگە بەلسەنە قاتىسۋدى ماڭىزدى سانايتىنىنا نازار اۋداردى.
"اجال سەبەتٸن قارۋلاردى عارىش كەڭٸستٸگٸندە, ەلەمدٸك مۇحيت تابانى مەن بەيتاراپ سۋلارىندا, سونداي-اق اركتيكادا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالاتىن ٸرگەلٸ شەشٸمدەر قابىلدايتىن ۋاقىت كەلدٸ. عىلىمي جاڭالىقتاردى جاپپاي قىرىپ جويۋ قارۋلارىنىڭ جاڭا تٷرلەرٸن جاساۋعا قولدانۋدى تىيۋ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق كەلٸسٸم مەن بۇۇ رەەسترٸن ەزٸرلەگەن جٶن", – دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق انتييادرولىق قوزعالىس قۇرۋدى ماڭىزدى مٸندەت رەتٸندە اتادى.
"قازاقستان باستاماشىلىق ەتكەن, حالىقارالىق قولداۋعا كەڭٸنەن يە بولىپ كەلە جاتقان «اتوم» حالىقارالىق جوباسى وسى ماقساتقا ارنالعان. يادرولىق سىناقتارعا قاتىستى بارشاعا بٸردەي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ كٷشٸنە ەنۋٸنە اتسالىسۋ جٶنٸندەگٸ 9-كونفەرەنتسييانىڭ تەڭ تٶراعاسى رەتٸندە قازاقستان ونىڭ تولىق ەمبەباپتانۋىن قامتاماسىز ەتۋگە كٷش سالۋىن جالعاستىرا بەرەدٸ", – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازٸرگٸ زامانعى حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸنە دە توقتالدى.
"ادامزات ححI عاسىرعا بەيبٸتشٸلٸك پەن جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا دەۋٸرٸ رەتٸندە ٷمٸت ارتتى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بارىنشا قاۋٸپسٸز جەنە تۇراقتى ەلەم قالىپتاستىرۋ مٷمكٸندٸگٸن جٸبەرٸپ الدى. ەلەمگە تاعى قاۋٸپ تٶنٸپ تۇر, ونى ەلەمەۋگە بولمايدى. بۇل قاتەر – جاھاندىق اۋقىمداعى جويقىن سوعىس", – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ 1968 جىلى قول قويىلعان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت ٶز ماقساتىن ورىنداپ وتىرماعانىن, ال جاھاندىق ويىنشىلار اراسىنداعى سەنٸم داعدارىسى يادرولىق قارۋ قولدانۋدى بولدىرماۋ كەپٸلدٸگٸنٸڭ ەلسٸرەۋٸنە ەكەلە جاتقانىن ايتتى.
"ححٸ عاسىردىڭ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸرٸ يادرولىق تەرروريزم قاتەرٸ مەن يادرولىق جەنە راديواكتيۆتٸ ماتەريالداردىڭ زاڭسىز اينالىمى بولىپ وتىر. ەلەم ەلدەقايدا قاۋٸپتٸ ەرٸ بولجاۋسىز جاڭا يادرولىق عاسىرعا قاراي جىلجىپ كەلەدٸ. 60 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ەيگٸلٸ عالىمدار ا.ەينشتەين مەن ب.راسسەل مانيفەست جارييالاپ, «ادام ۇرپاعى جويىلا ما ەلدە ادامزات سوعىستان باس تارتا ما?» دەگەن ماڭىزدى ساۋال قويدى. سوعىستى جويۋ ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ ەڭ كٷردەلٸ مٸندەتٸ بولىپ وتىر. بٸراق ودان باسقا جول جوق", – دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى بۇل ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن ەلەم دامۋىنىڭ پاراديگماسىندا ساپالى دا تەرەڭ ٶزگەرٸستەر جاساۋ, ەلەمنٸڭ بارلىق كٶشباسشىلارىنىڭ ساياسي ەرٸك-جٸگەرٸ مەن بارلىق مەملەكەتتٸڭ كٷشٸن جۇمىلدىرۋ قاجەتتٸگٸنە سەنٸمدٸ ەكەنٸن ايتتى. قازاقستان پرەزيدەنتٸ وسى مٸندەتتەردٸ شەشۋ جولىندا ەلٸمٸز قابىلداپ جاتقان شارالاردى اتاپ ٶتتٸ. ولاردىڭ قاتارىندا جاھاندىق ستراتەگييالىق باستاما – 2045 جوسپارىن ەزٸرلەۋ باستاماسى, حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارىن قۋاتتاۋعا جەنە سەنٸمدٸ قالپىنا كەلتٸرۋگە باعىتتالعان بۇۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگٸ حالىقارالىق كونفەرەنتسيياسىن شاقىرۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىس, بۇۇ اياسىندا حالىقارالىق تەرروريزمگە جەنە ەكسترەميزمگە قارسى ٸس-قيمىلدىڭ بٸرىڭعاي جاھاندىق جەلٸسٸن قۇرۋ, بەلارۋس, قازاقستان, رەسەي جەنە ۋكراينا ليدەرلەرٸنٸڭ مينسك كەزدەسۋٸن, سونداي-اق «نورماند تٶرتتٸگٸ» كەلٸسسٶزدەرٸن ۇيىمداستىرۋعا ىقپال ەتۋ شارالارى بار.
مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق داعدارىستىڭ سەبەبٸ ەلەمدٸك ەكونوميكا مەن قارجى جٷيەسٸنٸڭ ٶزەگٸندە جاتقان ولقىلىقتاردا ەكەنٸنە سەنٸمٸ ەكەنٸن ايتتى.
"تٶرت جىل بۇرىن بٸز بارلىق ەلدەردٸڭ داعدارىسقا قارسى كٷش-جٸگەرٸن جۇمىلدىرۋعا باعىتتالعان «G-Global» باستاماسىن ۇسىندىق. ەلەمدٸك دامۋ پروبلەمالارىن 8 نەمەسە 20 مەملەكەت ەمەس, بٷكٸل حالىقارالىق قوعامداستىق شەشۋٸ تيٸس. «G-Global» اياسىندا استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا كەڭٸنەن قولداۋ تاپقان دٷنيەجٷزٸلٸك داعدارىسقا قارسى جوسپار ەزٸرلەندٸ", – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان نازارباەۆ بٸزدٸڭ ەل ٶز كانديداتۋراسىن بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مٷشەلٸگٸنە ۇسىنعانىن ەسكە سالدى جەنە ول قولداۋ تابادى دەپ سەنەتٸنٸن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى ەۋرازييا ٶڭٸرٸنٸڭ دامۋىنا قاتىستى دا ٶز ويلارىن ورتاعا سالدى.
"ەۋرازييا ٶڭٸرٸ – ەلەمدٸك ساياساتتاعى نەگٸزگٸ گەوساياسي جەنە گەوەكونوميكالىق فاكتور. بۇل جەردە قىتاي مەن رەسەي, اقش جەنە ەۋرووداقتان باستاپ, ٷندٸستان, يران جەنە تٷركيياعا دەيٸنگٸ بارلىق جاھاندىق ويىنشىلاردىڭ مٷددەلەرٸ توعىسىپ وتىر. ٶڭٸردەگٸ قاقتىعىس ىقتيمالدىعىن ىنتىماقتاستىق پەن ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتۋ ارقىلى ازايتا وتىرىپ, ٶڭٸرلٸك ٷدەرٸستەردٸ سىندارلى ارناعا بۇرۋ ٶتە ماڭىزدى. سوندىقتان دا مەن بٸرٸككەن ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كەڭٸستٸك قۇرۋدى ۇسىندىم", – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قىزمەتٸ تۋرالى ايتىپ بەردٸ.
"بۇل – تاۋار, قىزمەت, كاپيتال, ەڭبەك رەسۋرستارى قوزعالىسىنىڭ بٸرىڭعاي ەرەجەلەرٸ بار ەكونوميكالىق بٸرلەستٸك. كسرو-نى قايتا قۇرۋ تۋرالى ەڭگٸمە مٷلدە جوق ەكەنٸن اتاپ ايتقىم كەلەدٸ. «قىرعيقاباق سوعىستىڭ» وسى ستەرەوتيپتەرٸنەن ارىلۋ كەرەك. ولار بولاشاققا كٶز جٸبەرۋٸمٸزگە كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق – تەك ەكونوميكالىق جوبا", – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ بيىل ەلٸمٸز بەن اقش اراسىندا ديپلوماتييالىق قاتىناستار ورناتىلعانىنا 25 جىل تولۋىمەن ەرەكشەلەنەتٸنٸنە نازار اۋداردى.
"قاۋٸپسٸزدٸك جەنە يادرولىق قارۋ تاراتپاۋ – ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ ۋاقىت سىنىنا ٶتكەن تۇعىرناماسى. بٸز حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ماڭىزدى قادامعا اينالعان يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك سامميتٸن ٶتكٸزۋ تۋرالى ۆاشينگتوننىڭ باستاماسىن تولىق قولدادىق", – دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى ەلٸمٸز يادرولىق قارۋسىزدانۋ جەنە يادرولىق قارۋ تاراتپاۋ سالاسىندا كٷش-جٸگەر جۇمساۋىن تاباندى تٷردە جالعاستىرا بەرەتٸنٸن ايتتى.
"بولاشاق تۋرالى ويلاعان كەزدە مەن بۇرىنعى كسرو-دان بٸزگە مۇرا بوپ قالعان ەڭ سوڭعى يادرولىق زارياد قازاقستان اۋماعىنان ەكەتٸلگەن تاريحي داتانى – 1995 جىلعى 24 سەۋٸردٸ جيٸ ەسكە الامىن. ەكٸ جٷز جىل بۇرىن اقش پرەزيدەنتٸ اۆراام لينكولن: «جاۋاپكەرشٸلٸكتەن بٷگٸن جالتارۋ ارقىلى ودان ەرتەڭ دە قۇتىلا المايسىڭ» دەگەن ەكەن. ونداعان جىلدار بويى جەر تٸتٸرەتكەن جارىلىستاردان جاپا شەككەن حالقىمنىڭ مۇڭ-زارىن سەزٸنٸپ, قولداۋىنا سٷيەنگەن مەن يادرولىق قارۋدان ادا ەلەم تۋرالى ارمانعا ريياسىز سەنەمٸن", – دەپ تٷيٸندەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ سٶزٸنٸڭ سوڭىندا كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ بٸرقاتار سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردٸ.
دەرەككٶزٸ: abai.kz
