(سوڭى. باسى ٶتكەن نٶمٸردە)
1999 جىل. قاقاعان قىس. ەرلان ەشٸمنٸڭ كابينەتٸنە كٸرگەن دٷكەن ساتۋشىسى (ٶزٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ) بٸر بەيتانىس ادام ۇسىنىسپەن كەلٸپ تۇرعانىن ايتادى. جۇمىس سوڭىنا قاراي شارشاڭقىراپ وتىرعان جاس كەسٸپكەر «كەرەگٸ جوق, كٸرگٸزبەي-اق قوي» دەپ وتىرا بەرەدٸ. بٸراق ٸزٸنشە كەتٸپ بارا جاتقان ساتۋشى قىزدى توقتاتىپ, «كٸرگٸزسەڭ, كٸرگٸزشٸ» دەيدٸ. بۇل سەتتە ساتۋشى قىز ۇزىن دەلٸزدٸڭ سوڭىنداعى ەسٸكتەن ەندٸ شىعىپ بارادى ەكەن. سەل كەشٸكسە, ول شىعىپ كەتٸپ, سىرتتاعى ادام سول كٷيٸ كٸرە الماي كەتۋٸ مٷمكٸن ەدٸ (ەرينە, تاعدىردا كٶپ نۇسقا جوق, كٸرۋ بۇيىرىپ تۇرعان ادام قالاي دا كٸرەدٸ). سٶيتٸپ, بەيتانىس ادام ٸشكە كٸرەدٸ. سۋىقتان ٷسٸپ كەتە جازداعان, قاباعى مەن مۇرنىنا مۇز قاتقان, سٶيلەۋگە شاماسى جوق. قولىندا سٷتتٸڭ ٷلگٸلەرٸ بار.
كەلگەن قوناعىنىڭ جاعدايى وسىنشاما مٷشكٸل دەپ ويلاماعان ەرلان العاشىندا شوشىپ كەتەدٸ. دەرەۋ, ساتۋشىعا شاي دايىنداتىپ, ٷسٸپ كەتۋگە شاق قالعان مەيمانىن جايعاستىرادى. سول سەتتٸ ەرلان ٶزٸ بىلاي ەسكە الادى: «ەسٸن جيىپ العان سوڭ, الەكسەيٸم (قوناقتىڭ اتى سولاي) تاۋارلارىن تانىستىرا باستادى. مەن شىداماي كەتٸپ: «شىنىڭدى ايتشى, نە بولدى, بٸر قيىندىققا ۇشىراعانىڭدى كٶرٸپ تۇرمىن عوي» دەدٸم. سودان كەيٸن بارىپ ول شىن وقيعاسىن ايتىپ بەردٸ. سٶيتسەم, ول ٶزٸمٸزدٸڭ قاراعاندىنىڭ بۇرىنعى شاحتەرٸ ەكەن. كەيٸن قوستانايلىق سٷت شىعاراتىن «دەپ» كومپانيياسىنا ساۋدا ٶكٸلٸ بولىپ جۇمىسقا كٸرگەن دە, قاراعاندىعا سٷت ەكەلٸپ, دوستارى ارقىلى ساتىپ جٷرگەن. اقىرى بٸر كٷنٸ دوستارى سٷتتٸ تاراتىپ بەرۋدەن باس تارتىپ, اياق استىنان دالادا قالعان. بٸزدٸڭ دٷكەنگە شامالى بولسا دا سٷتٸپ ساتىپ, سوعان تاماق الىپ ٸشٸپ, كٶلٸگٸنە جانارماي قۇيماقشى ەكەن. ول كٶلٸگٸ ەسكٸ, پەشٸ جوق, قىرىق گرادۋس ايازدا ٷسٸپ كەتە جازداپ جٷرگەنٸ سول ەكەن. ەگەر سٷتٸ بۇزىلسا, ونىڭ اقشاسى دا موينىنا ٸلٸنگەلٸ تۇر. اياپ كەتتٸم دە, كٶمەكتەسپەكشٸ بولدىم». وسىلاي, قاراپايىم عانا ادامي ەرەكەتتەن بولاشاق كومپانييانىڭ تاريحى باستالىپ جاتقانىن ول كەزدە كٸم بٸلگەن...
[caption id="attachment_20274" align="alignleft" width="428"]
ەرلان الەكسەيدٸ ٷيٸنە اپارىپ, ورنالاستىرادى دا, ٶزٸ دوستارىنا حابارلاسا باستايدى. بٸر تٷننٸڭ ٸشٸندە بٸر جٷك ماشيناسىنا تيەلگەن سٷتتٸ ساتۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلىپ, اقىرى ەرتەسٸنە ساتىپ بٸتٸرەدٸ. ريزا بولعان الەكسەي قوستانايعا كەتەدٸ. بٸراق سول جولى ول قاراعاندىعا ەلٸ تالاي سٷت ەكەلەتٸنٸن, كەيٸن بٸرجولاتا كٶشٸپ كەلٸپ, تۋرا سول ەرلانمەن كەزدەسكەن دٷكەننٸڭ ٷستٸندەگٸ ٷشٸنشٸ قاباتتان پەتەر الىپ, تۇراقتاپ قالاتىنىن, ەرينە, بٸلگەن جوق (قازٸر ول سول جەردە تۇرىپ جاتىر).
بۇل ۋاقىتتا قاراعاندىدا سٷت تاپشى ەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ سٷت زاۋىتىنىڭ جۇمىسى اقساپ, شەتەلدٸك ٸرٸ كومپانييا نارىقتى ەمٸن-ەركٸن يەلەنٸپ, ويىنا كەلگەنٸن ٸستەپ تۇرعان. دٷكەننٸڭ يەسٸ رەتٸندە ەرلان ٶزٸ تالاي رەت سٷت ٷشٸن كەزەككە تۇرعان. «اشۋىم كەلەتٸن ەدٸ, سول كەزدە ولار مەنٸ بەكەر اشۋلاندىردى» دەپ كەيٸن بەسەكەلەستەرٸن كٷلە ەسكە الىپ قوياتىنى بار.
قوش, ٶزدەرٸڭٸز دە تٷسٸنگەندەي, ەرلان ەندٸ قوستانايدان سٷت الىپ, قاراعاندىعا تاراتا باستايدى. كەيٸن, ول جاقپەن كەلٸسٸمدٸ ٷزٸپ, «بالقاشسٷت» فابريكاسىنان سٷت ەكەلۋگە كٶشەدٸ. جۇمىسى جاقسى جٷرٸپ, قاراعاندىنىڭ سٷت نارىعىن جايلاي باستايدى. وسى كەزدە العا ۇمتىلۋدى كٶزبەۋدٸ ەدەتكە اينالدىرىپ العان ەرلانعا تاعى بٸر يدەيا كەلمەي مە? نەگە سٷتتٸ ٶزدەرٸنە شىعارماسقا? قاشانعى بٸرەۋدٸڭ تاۋارىن ساتىپ جٷرە بەرمەك? وسىنداي ويدىڭ نەتيجەسٸندە «نەتيجە» دٷنيەگە كەلەدٸ. سٷت ٶندٸرٸسٸنەن حابارى جوق, تەك ونى ساتۋمەن عانا اينالىسىپ كٶرگەن جٸگٸت كەرەكتٸ ادامداردى تاۋىپ, ۇيىمداستىرىپ, بارلىق تالاپتارعا سەيكەس كەلەتٸن سٷت زاۋىتىن جاساپ شىعارادى. 2003 جىلى «نەتيجە» دەگەن اتاۋىن العان سول كومپانييا قازٸر قاراعاندىداعى نٶمٸر بٸرٸنشٸ ساۋدا بەلگٸسٸ (سٷت ٶنٸمٸنەن).
كەسٸپكەر ادام كٶپشٸلٸككە كەرەك بولىپ تۇرعان تاۋاردى كٶرە بٸلەدٸ. جوعارىدا ايتقان سول ۋاقىتتاعى سٷت تاپشىلىعىن ەردان دەر كەزٸندە اڭداي بٸلگەن. ودان سوڭ, ٶزٸ ايتاتىن نامىس سەزٸمٸ نەگە مەن ٸستەمەۋٸم كەرەك دەگەن ويدى تۋدىرعان. ايتا كەتۋگە بولادى: ول كەزدە سٷت شىعاراتىن شەتەلدٸك بولسىن, قازاقستاندىق بولسىن كومپانييالاردىڭ قوجايىندارى ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ (قازٸر دە بٸر قولدىڭ ساۋساعىمەن ساناپ شىعۋعا بولادى). وسى جاعداي دا نامىستى جٸگٸتتٸ قامشىلاعانى سٶزسٸز.
وسى جاعدايدى ايتقاندا فاميليياسىن تەك ەشٸم دەپ قازاقشا جازعىزاتىن, قۇجات قازاقشا بولماسا (جوق دەگەندە قازاقشا اۋدارماسى بولۋى كەرەك) قول قويمايتىن (بۇنىسىن بٸلگەن قىزمەتكەرلەرٸ مٸندەتتٸ تٷردە قۇجاتتىڭ بارلىعىن قازاقشالاپ اپارادى) ەرلان ەشٸمنٸڭ قازاققا دەگەن ماحابباتىن كٶرسەتەتٸن كٶپتەگەن جاعدايلار ەسكە تٷسەدٸ... سٷتتٸڭ قورابىن شىعىس قازاقستاننان شىعارتادى. رەسەيدەن بٸرنەشە رەت شىعىس قازاقستانداعى تيپوگرافييادان ارزان ەلٸ ساپالىراق قىلىپ شىعارىپ بەرەتٸن ۇسىنىستار تٷسكەندە باس تارتقان. ونداعى ويى اقشانى شەتەل اسىرىپ جٸبەرگٸسٸ كەلمەيدٸ. ەرينە, شەكاراسى اسىپ كەلەتٸن تاۋاردىڭ ۋايىمى كٶپ, ەلدەقانداي جاعداي بولىپ, بەرٸ ٶتپەي قالسا, زاۋىت توقتاۋى كەدٸك. ول جاعىن دا ويلايدى-اۋ... دەگەنمەن نەگٸزگٸ سەبەبٸ, جوعارىدا ايتقانىمىزداي.
ەندٸ وسى «Nەtige» مەن پاررالەل دامىعان «220 VOLT» كومپانيياسى بار عوي. بۇل ەرلاننىڭ نان پٸسٸرەتٸن ۋاقىتىنان دا بۇرىن. اۋىلدا ەلەكتريك بولىپ جٷرگەن كەزٸ ەستەرٸڭٸزدە شىعار? دەل سول ۋاقىتتار شاماسى, تەك سەل كەيٸنٸرەك, سوۆەت ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇلاۋىمەن سەيكەس كەلەدٸ.
ٷكٸمەت قۇلاپ, جۇمىس ورىندارى قىسقارىپ جاتقان كەز. ەرلان دا ەلەكتريك قىزمەتٸنەن ايرىلىپ, وعان ٸشتەي قۋانىپ, قالاعا بەت الادى. ول جاقتان ادامعا كەرەكتٸ ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىن الىپ, اۋىلىنا ەكەپ ساتا باستايدى. ساۋداسى تەۋٸر جٷرەدٸ. بٸراق قازاقى اۋىل ٷشٸن ساۋدامەن اينالىسۋ ۇيات نەرسە (قازٸرگە دەيٸن كٶپ ادامداردىڭ تٷسٸنٸگٸندە ساۋداگەرلٸك دەگەن الاياقتىق سيياقتى كٶرٸنەدٸ). «مەنٸڭ ەڭ باستى «قارسىلاسىم» ەكەم بولدى» دەپ كٷلەدٸ كەسٸپكەردٸڭ ٶزٸ سول ۋاقىتتى ەسٸنە العاندا. ەلبەتتە, ەرلان ەكەسٸنە ەشقاشان قارسى شىققان ەمەس. جالپى, ولار كٶپ بالالالى وتباسى, وندا ٷلكەننٸڭ سٶزٸ – سٶز. قازاقى تەربيە ساقتالعان.
دەگەنمەن, كەز كەلگەن قيىندىققا قارسى تۇرا بٸلەتٸن ەرلان ەپتەپ شارۋاسىن ٸستەي بەرەدٸ. ٶزٸنٸڭ كٶلٸگٸ بولماعان سوڭ, قالادان اۋدان ورتالىعىنا قاتىنايتىن اۆتوبۋسپەن تاۋارىن تاسيدى ەكەن. بٸراق بٸر قىزىعى, ەرلاننىڭ تۋعان اۋىلى اۋدان ورتالىعىنا جەتپەي, وڭعا بۇرىلعاندا وتىز شاقىرىم جەردە. ال ول وتىز شاقىرىمعا اۆتوبۋس جٷرمەيدٸ. ەرلان سول جولايرىقتان تٷسٸپ قالادى ەكەن دە, جولاي الىپ كەتەتٸن كٶلٸك كٷتٸپ تۇرادى ەكەن.
بٸر جولى, تاعى دا سول قاقاعان قىستا, تٷسٸپ قالىپ, كٶلٸك كٷتٸپ تۇرادى. قازٸر ٶزٸ سول كەزدەگٸ تەۋەكەلشٸلدٸگٸنە تاڭعالادى. راسىندا دا كٶلٸك ٶتپەي قويسا, ايدالادا, ايازدى كٷنٸ قاسقىرعا جەم بولۋى مٷمكٸن عوي. الايدا شارۋاسىن جٷرگٸزۋدٸ عانا ويلايتىن جاس جٸگٸتتٸڭ قاپەرٸنە ونداي ۋايىم كٸرە قويماعان. سٶيتٸپ, سول كٷنٸ دە كٶلٸك تابىلادى. ەكٸمنٸڭ كٶلٸگٸ كەلە قالادى عوي. «وي, سەن مۇقاڭنىڭ بالاسىسىڭ با? بٸزدٸڭ اۋىلدا ەلەكتريك بولعان جوقسىڭ با?». ەڭگٸمە وسىلاي باستالادى. ەرلان ىڭعايسىزدانىپ باسىن يزەيدٸ. ودان سوڭ, جاس جٸگٸتتٸڭ ويىندا بٸر سۇراقتار تۋا باستايدى. ٷكٸمەت قۇلاماي تۇرعان ۋاقىتتا ەلەكتر جابدىقتارىن ەكەلٸپ تۇراتىن سەلحوزەنەرگييا دەگەن مەكەمە بولعان ەكەن. ول قازٸر ٸستەمەيدٸ. ەندٸ اۋىل سىم, شام دەگەن سيياقتى زاتتاردى قايدان الىپ جٷر ەكەن? سۇراپ كٶرسە, سول دٷنيەلەردٸ ەكٸم قايدان الارىن بٸلمەي باسى قاتىپ جٷر ەكەن. ونى قايدان الۋعا بولاتىنىن بٸلمەسە دە, ەرلان مەن ەكەلٸپ بەرەيٸن دەيدٸ. ەكٸم قۋانىپ كەتەدٸ. بٸراق اقشانىڭ ورنىنا سيىر بەرە الاتىنىن ايتادى. ەرلان وعان دا كەلٸسەدٸ.
سٶيتٸپ, العاشقى تاپسىرىس وسىلاي قابىلدانعان ەكەن. ەرلان قالاعا بارىپ, قۇرىلىسپەن اينالىسىپ جٷرگەن اعاسىمەن اقىلداسىپ, جۇمىسى توقتاپ قالعان شاحتانىڭ قويماسىنان كەرەكتٸ زاتتارىن الادى. ەرلان سول ۋاقىتتىڭ قيىندىعىن, ايىرباس دەگەن نەرسەنٸڭ دامىعانىن بىلاي ەسكە الادى: «ول كەزدە ادامدار جوقشىلىققا ۇرىنعان ەدٸ. اقشا جوق, ايىرباس ساۋدا ورىن العان ەدٸ. ايلىقتىڭ ورنىنا قاپ-قاپ كٷرٸش, قانت بەرەدٸ. تٸپتٸ ايلىقتى جۇمىرتقامەن بەرگەنٸن دە كٶرگەنمٸن. بٸر كٷنٸ كەشكە تامان ٷيگە قايتىپ بارا جاتسام, بٸر-بٸر جەشٸك كٶتەرگەن ادامدار, كٶلەڭكەلەرٸ قاراڭداپ تٸزٸلٸپ كەتٸپ بارادى. ادامنىڭ زەرەسٸ ۇشادى. سٶيتسەم ولار ايلىق العان ەكەن. ەندٸ ول جۇمىرتقانىڭ بەرٸن ٶزٸ جەمەيدٸ عوي? ول اپارادى دا, كٶرشٸلەرٸمەن ايىرباس جاسايدى. بٸرەۋ ليترلەپ سۇيىقماي العان, بٸرەۋ ەكٸ قاپشىق جۋا العان دەگەندەي. وسىلاي دا ٶمٸر سٷرگەنبٸز».
سول جولى, اۋىلعا ەلەكتر جابدىقتارىن الىپ كەلٸپ, ورنىنا سيىر الاتىن كەزدە ەسەپشٸ سەنٸمحات سۇرايدى. «ويبۋ, ۇمىتىپ كەتٸپپٸن» دەپ جاۋاپ بەرەدٸ ەرلان. بٸراق ٸشٸنەن «سەنٸمحات دەگەن نە ەكەن» دەپ ويلاپ تۇرعان ەدٸ. بۇل ونىڭ قۇجات اتاۋلىمەن بٸرٸنشٸ رەت بەتپە-بەت كەلۋٸ ەدٸ. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قازٸر اپتاسىنا قانشاما قۇجاتقا قول قويادى, قىزمەتكەرلەرٸ مەن سەرٸكتەستەرٸ ەرلان ەشٸمنٸڭ قولىن قويعىزىپ الۋ ٷشٸن, قازاقشا قۇجات دايىنداپ, كەزەكتەرٸن كٷتٸپ جٷرەدٸ.
تەۋەكەلشٸل ادام كٶپٸڭ ويىنا كەلمەيتٸن ەرەكەتتەردٸ جيٸ جاسايدى. سول ٷشٸن دە ونداي ادام تۋرالى ەڭگٸمە وڭايلىقپەن تاۋسىلمايدى. بٸر وقيعاسى بٸر وقيعاسىنان قىزىعىراق سيياقتى كٶرٸنەدٸ دە تۇرادى. سول ٷشٸن دە بولاشاقتا ەرلان ەشٸم تۋرالى كٸتاپ جازىلاتىن بولسا (ونى ٶزٸ جازۋى دا مٷمكٸن), ٶتە قىزىق كٸتاپ بولاتىنداي كٶرٸنەدٸ. ەزٸرگە كەسٸپكەردٸڭ ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسكەندەگٸ بٸر سٶزٸمەن بايانىمىزدى تٷيٸندەيٸك: «مەن وسى ەلدٸڭ ازاماتىمىن. مەن ەر ازاماتپىن. ٶزٸم 45 جاستامىن. مەن وسى ەل ٷشٸن جاۋاپ بەرەمٸن. موينىمدا جاۋاپكەرشٸلٸك بار. ەلدٸڭ دامۋى ماعان بايلانىستى. بولاشاعى ماعان بايلانىستى!».
P.S: سوڭعى سۇحباتتارىنىڭ بٸرٸندە ەرلان ەشٸم «جۇمىس بابىمەن كەيٸنگٸ بەس ايدا تٷركييادا تۇرىپ جاتىرمىن» دەپتٸ. بۇل قونىس اۋدارۋ ەمەس, ۋاقىتشا جۇمىس ورنىن اۋىستىرۋ ەكەنٸنە سەنٸمدٸمٸز. ەرلان ەشٸمدەي ازاماتتىڭ شەت ەلگە ىڭعايلى ٶمٸر ٷشٸن كەتٸپ قالۋى مٷمكٸن ەمەس قوي.
ارمان ەلمەنبەت
https://dalanews.kz/19501
