Dalanews.kz ساراپشىعا بٸرقاتار ساۋال قويىپ, قازاقستانداعى قازٸرگٸ احۋالعا قاتىستى وي-پٸكٸرٸن بٸلدٸ.
مۇناي باعاسى باررەلٸنە 150 دوللاردان كەم تٷسپەگەن كەزەڭ كەلمەسكە كەتتٸ.
بيلٸك ول دەۋٸردٸڭ كٶزدەن بۇلبۇل ۇشقانىن ەلٸ تٷسٸنبەگەن سىڭايلى. تويدان توي, جيىننان جيىن, پانسيونى بار, باسقاسى بار...
باررەلٸنە 50 دوللاردى مەدەت تۇتاتىن بٷگٸنگٸ تۇستا ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا كٷش سالۋ كەرەك-اق.
مۇنايعا بايلانعان ەكونوميكا تٷپتٸڭ-تٷبٸندە ورعا جىعىپ تىنادى. تٷپتٸڭ-تٷبٸندە وڭباي وپىق جەگٸزەدٸ.
جىلىنا 80 ملن توننا مۇناي ٶندٸرەدٸ ەكەن بٸزدٸڭ ەل. ونىڭ 60 ملن-ىن ەكسپورتقا جٸبەرەدٸ. سٶيتٸپ قانا "جان ساقتاپ" وتىر. بيۋدجەتتٸ بەل ورتاسىنا دەيٸن مۇنايدان تٷسكەن تابىسپەن تولتىرامىز. بۇعان بولا ماساتتانعاننىڭ جٶنٸ بار ما?
بيلٸك بۇل مەڭگٸلٸك بولاتىنداي كٶرەدٸ. مەڭگٸلٸك ەشتەڭە جوق قوي.
2037-38 جىلدارى ەلدەگٸ مۇناي ساۋىپ وتىرعان 3 ٸرٸ كومپانييانىڭ كەلٸسٸمشارتى اياقتالادى ەكەن.
ول كەزگە دەيٸن مۇنايدىڭ ٶزٸ دە, باعاسى قانشالىقتى قۇنسىزدانىپ, قۇلدىرارىن مىنا بٸزدەر بٸلمەيمٸز.
بٸر انىعى جىلما-جىل مۇناي ٶندٸرۋدەن بيۋدجەتكە تٷسەتٸن تابىس تٶمەندەي بەرمەك. دەمەك, قيىنشىلىقتىڭ كٶكەسٸ دە الدا دەگەن سٶز.
ٶز-ٶزٸمٸزدٸ قۇتقارىپ قالعىمىز كەلسە, مۇنايدىڭ الدىنداعى باسىبايلى قۇلدىقتان ەرتەلەتٸپ ارىلۋ كەرەك. ەلٸ دە كەش ەمەس.
الايدا...
ەي, بٸراق ايتتىڭ نە, ايتپادىڭ نە. قۇلاق قويىپ تىڭدايتىن جان جوق جوعارىدا. بٸر كٷنمەن ٶمٸر سٷرەتٸندەي كٶرٸنەمٸز كەيدە. كەزٸندە مۇناي باعاسى 28 دوللارعا دەيٸن تٶمەندەگەن تۇستا بيلٸك تەۋبەسٸنە تٷسٸپ:
"اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتايىق, بۇل مۇنايعا سەنٸم جوق ەكەن. جەر ەمەيٸك, ەگٸن ەگەيٸك. مىڭعىرتىپ مال ٶسٸرەيٸك. ەت ەكسپورتتايىق. اۋىل شارۋاشىلىعىن جولعا قويساق, بەرەرٸ مۇنايدان دا مول", – دەپ مەلٸمدەگەنٸ ەستە.
مۇناي باعاسى 70-80 دوللارعا دەيٸن كٶتەرٸلگەندە ٶتكەندەگٸ سٶزٸن ۇمىتىپ كەتتٸ سول بيلٸك.
ەرتەڭ باعا قۇلدىراعاندا قايتادان تاز قالپىنا تٷسەرٸن ەستەن شىعاردى. ەلٸرٸپ كەتتٸ, ەسٸرٸپ كەتتٸ. ەرتەڭٸن ەلەكتەن ٶتكٸزبەيتٸن, بٷگٸنگٸمەن عانا كٷن كەشەتٸن مەملەكەتتٸڭ كەيپٸ بۇل.
بۇرىندارى مۇنايدان تٷسكەن تابىس اسىپ ارتىلىپ جاتاتىن-دى. سونىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق قور قۇرىلعان. قازٸر ول دا جوق.
مۇنايدان تٷسكەن قارجى-قاراجات مەملەكەتتٸڭ بٷگٸنگٸ مۇحتاجدىعىنان ارتىلماي جاتقان جايى بار. ماقساتتى-ماقساتسىز جۇمسالعان شىعىندار جىلما-جىل ەكٸ-ٷش ەسەگە ٶسٸپ كەلەدٸ.
تۋراسىن ايتقاندا جەتپەي جاتىر. مۇنايدان تٷسكەن تابىس بٸر مەملەكەتتٸ اسىراۋعا ازدىق ەتٸپ وتىر.
ۇلتتىق قورداعى قارجى كٸمدەردٸڭ نەسٸبەسٸ ەدٸ?
امالسىز ۇلتتىق قورعا اۋىز سالدىق. جىلدار بويى جيعان-تەرگەنٸمٸزدٸ وڭدى-سولدى جۇمساۋدامىز دەل قازٸر.
جۇمساعاننىڭ ورنىن ويسىراتپاي تولتىرىپ وتىراتىن جاعدايىمىز تاعى جوق.
ۇلتتىق قور كەلەشەك ۇرپاقتىڭ نەسٸبەسٸ بولۋدان قالدى. سولارعا دەپ ساقتاعان سىباعامىز ەدٸ, انىعىندا.
جارايدى, مۇنداعى اقشا بٷگٸنگٸنٸڭ كٷيٸپ تۇرعان كٶكەيتەستٸ مەسەلەسٸنە باعىتتالسا بٸر جٶن, كەشٸرٸمدٸ.
ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى جەكەلەگەن بانكتەر مەن ولاردىڭ قوجايىندارىن "قۇتقارۋعا" جۇمسالعانىن ەستٸگەندە قالاي كٷيٸنبەيسٸڭ? قالاي زىعىردانىڭ قاينامايدى بۇعان? قوردىڭ اقشاسىن حالىققا قاتىسى جوق دٷنيەگە رەسۋالاۋعا كٸم رۇقسات بەردٸ?
ٶزٸڭٸز ويلاڭىز, وسىدان كەيٸن ەكونوميكا قالاي وڭالادى? ول قالاي اياقتان تۇرادى? ول قالاي ەرتاراپتانادى? ۇلتتىق قوردىڭ اقشاسىنا كٶلدەنەڭ بٸرەۋلەر نەگە كيلٸگەدٸ?
ۇلتتىق قوردى بايلاردى بانكروتتان قۇتقارۋ ٷشٸن قٷرماعانامىز انىق ەدٸ عوي?
حالىق قايدا قالدى?
ال حالىق شە? حالىق قايدا قالدى وسى? ٶلمەستٸڭ كٷنٸن كٶرٸپ جٷر ول.
ەلدٸڭ بەرٸ بەلشەدەن قارىز. قارىز عۇمىردىڭ قايبٸر قىزىعى بولسىن. قارىز قايتارۋمەن ٶتكەن ٶمٸردە قايبٸر قۇندىلىق بولسىن.
رەسمي مەلٸمەت بويىنشا حالىق بٸزدەگٸ بانكتەرگە 6 ترلن. تەڭگە قارىز. حالىق قينالسا مەملەكەتتەن قايىر بولماسىن بٸلەدٸ. بانكتەردٸڭ بەلٸ بٷگٸلسە مەملەكەت قۇتقارادى ولاردى. قىزىق, يە?..
قارىزعا باتقان حالىقتىڭ نەسيەسٸن كەشٸرە قوياتىن بانكتەر بار ما بٸزدە?
قارىزعا باتقان حالىق كٷندەردٸڭ كٷنٸ اشىنادى. قارىزىن كەشٸرۋدٸ تالاپ ەتەتٸن كٷن تۋادى.
تالابى ورىنسىز دەپ تاعى المايسىز. حالىقتىڭ كٶزٸ سوقىر, قۇلاعى كەرەڭ ەمەس.
مەملەكەتتٸڭ مۇنايدان تٷسكەن تابىستى بانكتەرگە باعىتتاپ, بانكتەر ٶز كەزەگٸندە وسى تابىستى تىم جوعارى پايىزبەن ٷلەستٸرٸپ, پايداعا بٶگٸپ جاتقانىن ەل-جٷرت جاتقانىن كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىر.
حالىقتى قارىزعا باتىرىپ وتىرعان بيلٸكتٸڭ ٶزٸ تٷپتەپ كەلگەندە.
6 ترلن تەڭگە بەرگٸ جاعى. بۇل تٸزٸمگە «جالاقىعا دەيٸن» دەپ جالاۋلاتىپ ميكرونەسيە بەرەتٸن كٸشٸگٸم ۇيىمدار ەنگەن جوق. ەلگٸ 6 ترلن-عا بۇلاردىڭ قارىزىن تاعى قوسىڭىز.
قاۋٸپتٸسٸ تۇتۋىنۋشىلىق نەسيەنٸڭ كٶلەمٸ ٶسٸپ كەلەدٸ. قارىزعا باتقانداردىڭ قاتارى ارتىپ جاتىر. مۇنىڭ ارتى جاقسى بولادى دەپ ويلامايمىن ٶز باسىم.
ال كەسٸپكەرلٸك شە? كەسٸپكەرلٸك نەسيەنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ تىم تٶمەن. نەسيە العىسى بار كەسٸپكەر بانكتٸڭ بەرەر اقشاسىن اتتاي 6 اي كٷتەدٸ ەكەن. التى ايدىڭ ٸشٸندە ەلگٸ كەسٸپكەردٸڭ باستاعان ٸسٸ كٷيرەپ, ٶزٸنٸڭ قوڭىز تەرٸپ كەتپەسٸنە كٸم كەپٸل?
مۇنايعا تەۋەلدٸلٸكتەن قۇتىلۋدىڭ جالعىز عانا جولى بار, ول - شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ قولداۋ. ولاردىڭ نەسيەسٸن تەزدەتٸپ بەرۋ, كەڭسەدەن كەڭسەگە ساندالتپاۋ, ورىنسىز تەكسەرٸپ ۇنجىرعاسىن تٷسٸرمەۋ. جەر-كٶكتٸڭ بەرٸن مونوپولييالاپ, جۇرتتىڭ بيزنەسپەن اينالۋعا دەگەن ىنتا ىقىلاسىن جويىپ جٸبەرگەن مەملەكەتتٸڭ بٸردە-بٸرٸ وڭعان جوق.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
