- ايتايىن: 25 جىل بويى جىلميىپ وتىرعان بٷگٸنگٸ بيلٸككە! بٸردە-بٸر مەسەلەنٸ حالىقتىڭ قالاۋىنا قاراي شەشپەگەن, حالىقپەن سٶز جٷزٸندە اقىل قوسىپ, ٸس جٷزٸندە: «تٸلٸڭدٸ ايايىن با, سٶيلەي بەر!» دەپ سىرت اينالاتىن بۇل بيلٸككە ەشقاشان سەنگەن ەمەسپٸن, سەنبەيمٸن دە!
عابباس قابىشۇلى, جازۋشى
ەكٸ عانا مىسال. بٸرٸنشٸسٸ - ەل كونستيتۋتسيياسىنا «مەملەكەتتٸك تٸلٸ – قازاق تٸلٸ» دەپ جازىپ قويىپ, بٸراق سول تٸلدٸ ورىس تٸلٸنە قوساقتاپ, قوجاناسىردىڭ «ەلەۋلەيٸم بٸتسە, حەلەۋلەيٸم بار» دەگەنٸنشە, تٶرگە شىعارماي كەلە جاتقانىنا 25 جىل ما? 25 جىل! نەمەسە, قازٸردە بٸر قۇلاعى باسۋلى, بٸر كٶزٸ جۇمۋلى كوميسسيياسىنا قاقپاقىلداتىپ وتىرعان جەر مەسەلەسٸ دە حالىقتىڭ مٷددەسٸنە ساي شەشٸلمەيدٸ. بۇل دا - تاۋسىلمايتىن «جىر».
«...بٷيرەكتەن سيراق شىعارۋ» حانعا دا وڭاي, قۇلعا دا وڭاي. ەلٸمساقتان وسىلاي. قينالىپ قولمەن جاسامايتىن, قىرىق بۇرالار قىزىل تٸلمەن جاساي سالاتىن «جاڭالىق» اتاۋلىنىڭ نەسٸ قيىن بولسىن! وندايدا ويلانىپ ەۋرەگە تٷسۋ دە – ارتىق. «ەي!» دەپ بٸردەڭەڭدٸ ايتا سال – «ەۋ!» دەپ ٸلٸپ ەكەتەر ەۋلەكٸ-جاندايشاپتار الدى-ارتىمىزدى وراپ جٷرگەن جوق پا, ولار: «و, جاڭالىق! جاڭالىق!?» دەپ كەڭٸردەگٸ كٷيٸپ كەتە جازداعانشا ايقايلاپ, «مەرتەبەڭدٸ» ٷكٸلەپ قالۋعا تىراشتانادى. بۇل تانىس كٶرٸنٸستٸ مەنٸڭ كٶز الدىما تاعى بٸر ەكەلگەن جەيت: – «قازاقستاننىڭ حالىق كونگرەسٸ» پارتيياسىنىڭ قازاق جەرٸن قازاقستاننىڭ حالىقتارىنا ساتۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى ۇران تاستاپ, قول جيىپ جاتقان قاربالاسى. اندا-ساندا ورىندى-ورىنسىز ەلدەنەنٸ ايتىپ قالاتىن بۇل پارتييانىڭ, ونىڭ تٶراعاسى ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ (بٸزدٸڭ بيلٸك قاي مەسەلەدە شي شىعارا قالسا, ولجاس سٷلەيمەنوۆ قوسىلا كەتۋدٸ سول كەزدەن-اق باستاعان ەكەن عوي!) بۇل جولعى «تاپقىرلىعىنا» دا تاڭدانباۋ قيىن. وۋ, جەرٸڭدٸ ساتتىڭ, – كٸمٸڭ الدى? قازاعىڭ با? قاي قازاعىڭ? قازاقستاندا مايعا بٶگٸپ جٷرگەن جٷز كٸسٸ بولسا, سونىڭ بٸرەۋٸ عانا قازاق. قازاق جەرٸنٸڭ ٷستٸندەگٸ اشىق التىنى مەن كٷمٸسٸن, كٶمٸرٸ مەن مۇنايىن قىبىن تاۋىپ قىلعىتۋشى پايداكٷنەمدەر ەندٸ جەرٸمٸزدٸ ساتىپ الىپ, جالعا الىپ, استىنداعى بايلىعىمىزدى ٶلٸپ-تٸرٸلٸپ قوپارىپ, كٶشٸرٸپ ەكەتسٸن بە? سەندەرگە كەرەگٸ سول ما? ەلدە ٶزدەرٸڭ سىبىرلاسىپ بٶلٸسٸپ, يەمدەنٸپ قويعان جەرلەردەن ٶزگە «كەرەكسٸز» تەرريتورييالاردى كٸم السا, ە, الا بەرسٸن دەگەن ارام ويلارىڭ بار ما? وسىدان تٶرت كٷن بۇرىن باسپاسٶز ماعلۇماتىندا بٸزدە قازٸرگٸ كەزدە 600.000 جۇمىسسىز بار دەلٸندٸ. بۇل – ٷكٸمەتتٸڭ رەسمي تٸركەۋٸنەن ٶتكەندەردٸڭ سانى. ال بيلٸك قاڭىراتقان اۋىل-سەلودا تٸركەۋسٸز جٷرگەندەر قانشا ەكەن? سول جۇمىسسىزدار, ەگەر جەرٸمٸزدٸ ساتار قاۋلى شىعارساڭدار, قازاقستاندى تەسپەي سورىپ جٷرگەن اناۋ ماشكەۆيچتەر مەن يبراگيموۆتەرگە قۇلاقكەستٸ قۇل بولماعاندا كٸم بولادى? اتا-باباسىنان قالعان جەرٸندە تٸرلٸك ەتٸپ كەلە جاتقان بٷگٸنگٸ قازاق ەرتەڭ جەرٸمەن بٸرگە ساتىلىپ كەتە بارماسىنا كٸم كەپٸل?!. «جەر ساتىلسىن!» دەگەن جەتەسٸزدٸك پيعىلدى قۇپتاۋعا بولمايدى!».
تەۋەلسٸز «سولدات» گازەتٸندە 2000 جىلى شىققان «جەرٸمٸزدٸ ساتساق, - جەتٸسەرمٸز!» دەپ اتالعان ماقالامدا وسىلاي دەپ جازىپپىن (مۇراعاتىمدا ساقتاۋلى ەكەن).
«...جەردٸ جەكەمەنشٸككە ساتۋ سىبىس بولىپ ەستٸلە باستاسىمەن بٸزدٸڭ جازۋشىلار قاۋىمى ەلدەن بۇرىن الاڭدادى, تٸكسٸندٸ. ال سىبىس شىندىققا اينالىسىمەن ٸستەر ٸسٸنە كٸرٸستٸ دە. قازاق جەرٸنٸڭ عاسىرلار بويعى قاسٸرەتٸن بۇرىن دا زەرتتەگەن, ونىڭ تۇمشالانىپ تاستالعان قۇپييالارىن اشۋدىڭ تەسٸلٸن تاپقان جازۋشى ساپابەك اعا ەسٸپوۆ باسشى بولىپ, باسقامىز قوسشى بولىپ, جازۋشىلار وداعىمىزدا ٷلكەن جيىن جاسالىپ, «جەر تاعدىرى» دەپ اتالعان كوميسسييا قۇرىلدى. جيىندا نەبٸر جالىندى سٶز سٶيلەنٸپ, ٶكٸمەت پەن ٷكٸمەتكە حات تا جولداندى. حات مازمۇنى – «جەردٸ ساتۋعا بولمايدى!»
كوميسسييا جەر مەسەلەسٸنٸڭ «پٸسۋٸنە» قاراي بەلگٸلەنگەن مەرزٸمدە جينالىس شاقىرىپ, پٸكٸر الىسۋ ٶتكٸزٸپ تۇردى. قالامگەرلەردٸڭ كٶبٸ العان بەتتەن, ايتقان سٶزدەن قايتپادى. ونىڭ ەسەسٸنە جوعارى جاقتىڭ جەردٸ مەملەكەت مەنشٸگٸندە قالدىرماۋ, جەكەمەنشٸككە ساتۋ پيعىلى كٷشەيە تٷستٸ. سوعان زىعىردانى قايناعان ساپەكەڭ پارلامەنتتٸڭ بيٸك مٸنبەرٸنەن سٶيلەۋدٸ, جەردٸ ساتۋ دەگەن سٶزدٸ توقتاتتىرۋدى نيەت ەتتٸ. قالامگەرلەر قۇپتادى. بەرٸمٸز دە پارلامەنتتٸڭ قولدايتىنىنا سەندٸك. ٶيتكەنٸ جەردٸ قورعاۋ كەرەكتٸگٸن ايتۋ دا, جازۋ دا جەتكٸلٸكتٸ بولعان, ونىڭ بارلىعى دەپۋتاتتارىمىزدىڭ قۇلاعىنا جەتتٸ, كٶكەيلەرٸنە قوندى دەپ بٸلدٸك. ساپەكەڭ استاناعا جول تارتىپ, بيٸك مٸنبەرگە شىقتى, بٸزدٸڭ تالاپ-تٸلەكتەرٸمٸزدٸ ارتىعىمەن بايانداپ بەردٸ. حالىق قالاۋلىلارىنىڭ بٸرازى اشىق ماقۇلدادى. اتاقتى, اۋزى ۋەلٸ اقىن-جازۋشى دەپۋتاتتارىمىزدىڭ قايسىبٸرٸ: «جەر – انامىز! جەردٸ ساتقانىمىز –انامىزدى ساتقانىمىز!» دەپ باتىل سٶيلەدٸ دە... پارلامەنت جەردٸ ساتۋدى ماقۇلداعان ۇيعارىم جاسادى, وعان ەلگٸ اتاقتىلار دا «ەنشەيٸندە اۋىز جاپپاي, توي دەگەندە ٶلەڭ تاپپاي», قول قويىپ شىعا بەردٸ!
جٸگەرٸمٸز قۇم بولدى.
كوميسسييادا قارسىلىقتى جالعاستىرار كٷش قالمادى. نەگە ەكەنٸن بٸر قۇداي بٸلەدٸ, كٶپشٸلٸك بيلٸكتٸڭ ىعىنا بٸرتە-بٸرتە جىعىلىپ, ساپەكەڭنٸڭ جانىندا ٷش جازۋشى عانا قالا بەردٸك. جەنە بٸر تٷسٸنٸكسٸز جەيت: جازۋشىلار وداعىندا كوميسسييا قۇرىلىپ, ەدەبي گازەت ارقىلى كٶپشٸلٸك قۇلاعدار ەتٸلٸپ, ەلدٸڭ پرەزيدەنتٸنە اشىق حات جازىلىپ, ماقالالار جارييالانىپ, راديوتەلەارنالار ارقىلى سٶز سٶيلەنٸپ, جەردٸ ساتىلۋدان ساقتاپ قالۋ ٷشٸن كٷش بٸرٸكتٸرۋدٸ ٶتٸنسەك تە, بيلٸك قىڭق ەتپەدٸ... جاڭا پرەمەر-مينيستر كاريم ماسيموۆ وسىدان بٸراز ۋاقىت بۇرىن الماتىدا بولدى دا, مۇندا جەردٸ ساتۋ دۇرىس جٷرگٸزٸلمەگەنٸن, ٶيتٸپ ساتىلعان جەردٸ مەملەكەت مەنشٸگٸنە قايتارىپ الۋ قاجەتتٸگٸن ايتىپ كەتتٸ. ول نە دەگەن سٶز? ول – بيلٸكتٸڭ قويىن-قونىشىنان شىققان بايلار گەكتارلاپ ساتىپ العان جەرٸنٸڭ توقىمدايىن دا قايتارمايدى, سونى زاڭداستىرىپ الاتىن بولادى, ال تاۋقىمەتتٸ قاراپايىم حالىق تارتادى دەگەندٸك».
تەۋەلسٸز «قازاقستان» گازەتٸندە 2006-جىلى شىققان «ساباقتاس ەكٸ مەسەلە» دەگەن ماقالامدا وسىلاي دەپ جازىپپىن.
كەيٸنگٸ جىلدارى دا بۇل ويلارىمدى ٶربٸتٸپ ايتتىم, جازدىم, الايدا نە ەستٸگەن قۇلاق, وقىعان كٶز بولمادى. ياعني جەردٸ ساتۋ باستالعالى 16 جىل دا, وعان جەكە ادامداردىڭ, ۇجىمداردىڭ, بٷكٸل حالىقتىڭ قارسى بولىپ كەلە جاتقانىنا دا, سونداعى بيلٸكتٸڭ توپ جازباي بەدٸرەيٸپ وتىرعانىنا دا 16 جىل. وسىنداي جاعدايدا نەگٸزٸ جالتاقتاردان قۇرالعان اناۋ كوميسسييا جەردٸ ساتۋ, جالعا بەرۋ جٶنٸندە تٷرلٸ-تٷرلٸ تەسٸلٸمەن استارلانعان قاۋلى قابىلدايدى دا, حالىق: «قارايمىن قارايعانعا, مال ما ەكەن دەپ» دەگەن قاۋقارسىز كٷيٸندە قالا بەرەدٸ. قايران حالىق!..
دەرەككٶز: Abai.kz
