مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن ورىنداۋ ماقساتىندا جەنە نەگٸزگٸ نارىقتاردى مونوپوليياسىزداندىرۋ اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى بەسەكەلەستٸكتٸ قورعاۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸ مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋىن قىسقارتۋ جەنە بەسەكەلەستٸك ورتانى نىعايتۋ جٶنٸندەگٸ باعدارلامالاردى بەلسەندٸ ٸسكە اسىرۋدا. جاعدايدى جاقسارتۋ ٷشٸن ايتارلىقتاي قادامدار جاسالۋدا: بٷگٸنگٸ تاڭدا تاۋارلار ٶندٸرٸسٸندە 46% جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىندا 54% قۇرايتىن مەملەكەتتٸڭ قاتىسۋى ازايىپ كەلەدٸ. بۇل بەسەكەلەستٸك پەن جەكە سەكتوردىڭ سەرپٸندٸ دامۋى ٷشٸن نەعۇرلىم قولايلى جاعدايلار جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, بولاشاقتا مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكاداعى ٷلەسٸ ەدەۋٸر تٶمەن ەىدۇ ەلدەرٸنٸڭ كٶرسەتكٸشتەرٸمەن تەڭەسۋگە الىپ كەلەدٸ. سالىستىرمالى تٷردە, ەىدۇ ەلدەرٸندە بۇل كٶرسەتكٸش ورتاشا ەسەپپەن 13% قۇرايدى. قازاقستاندا مەملەكەت ەكونوميكانىڭ 30 نەگٸزگٸ سەكتورىنىڭ 20-سىنا قاتىسادى.
قابىلدانعان شارالارعا قاراماستان, كۆازيمەملەكەتتٸك كەسٸپورىندار باسقارۋدىڭ تيٸمسٸزدٸگٸن كٶرسەتۋدٸ جالعاستىرۋدا. 2020 جىلى كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ بورىشتىق مٸندەتتەمەلەرٸنٸڭ كٶلەمٸ 17,2 ترلن تەڭگەگە جەتتٸ, بۇل ەلەۋلٸ قارجىلىق تەۋەكەلدەردٸ تۋدىرادى. رەسپۋبليكالىق مەنشٸكتەگٸ سۋبەكتٸلەردٸڭ تازا شىعىندارى 164 ملرد تەڭگەنٸ, ال كوممۋنالدىق مەنشٸكتە — 36 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى.
دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ ەمپيريكالىق زەرتتەۋلەرٸ مەملەكەت قاتىساتىن كەسٸپورىنداردىڭ جەكە كومپانييالارعا قاراعاندا تيٸمدٸلٸگٸ تٶمەن ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بۇل ەسٸرەسە مەملەكەت كٶپشٸلٸك نەمەسە جالعىز اكتسيونەر بولعان جاعدايدا بايقالادى. مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكادا بولۋى سونىمەن قاتار سالالاردىڭ سەرپٸندٸلٸگٸنٸڭ باياۋلاۋىمەن جەنە بەسەكەلەستٸكتٸڭ دامۋىنا تەرٸس ەسەر ەتەتٸن جاڭا كەسٸپورىنداردىڭ نارىققا كٸرۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ شەكتەلۋٸمەن بايلانىستى.
وسىعان بايلانىستى, جەكە بيزنەستٸ قارقىندى دامىتۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋىن بارىنشا قىسقارتۋ جەنە بەسەكەلەستٸك ورتانى, ەركٸن نارىقتاردى دامىتۋعا ىقپال ەتەتٸن رەفورمالاردى جٷرگٸزۋگە نازار اۋدارۋ قاجەت.
اگەنتتٸك جٷرگٸزگەن كۆازيمەملەكەتتٸك كەسٸپورىنداردىڭ مونيتورينگٸنٸڭ نەتيجەلەرٸ بويىنشا جٷزەگە اسىرىلاتىن قىزمەت تٷرلەرٸنە كەلٸسٸمدەردٸڭ بولۋى تۇرعىسىنان كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ «سارى بەتتەر» قاعيداتىن ساقتاماعانى انىقتالدى.
وسىلايشا, بٷگٸنگٸ كٷنٸ كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور سۋبەكتٸلەرٸ ەدەيٸ شەكتەي الاتىن, ال جەكەلەگەن جاعدايلاردا ەشقانداي جاۋاپكەرشٸلٸك تارتىلماي, جەكە بيزنەستٸڭ قىزمەتٸن شەكتەيتٸن جاعداي قالىپتاستى. بۇل ەكونوميكانىڭ بارلىق سەكتورلارىندا كەسٸپكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸڭ دامۋىنا تەرٸس ەسەر ەتەدٸ.
اگەنتتٸك «اقىلدى رەتتەۋ» قاعيداتىنا نەگٸزدەلگەن كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور ٷشٸن رۇقسات ەتٸلگەن قىزمەت تٷرلەرٸنٸڭ جاڭا فورماتىن ەزٸرلەدٸ. وسى باستامالار اياسىندۆ تٶرت بٸرىڭعاي وپەراتور قىسقارتىلدى, وپەراتورلىق فۋنكتسييالاردان تاعى 4 نارىق سۋبەكتٸسٸن قىسقارتۋ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق, 43 كەسٸپورىندى بەسەكەلەستٸك ورتاعا بەرۋ ۇسىنىلدى, بۇل اكتيۆتەردٸ باسقارۋ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ماڭىزدى قادام كٶلٸك جەنە بايلانىس نارىقتارىنداعى شوعىرلانۋدى ازايتۋ بولدى. شەتەلدٸك اۆياكومپانييالار ٷشٸن «اۋا ەركٸندٸگٸنٸڭ» 5-شٸ دەرەجەسٸ بويىنشا شەكتەۋلەر جويىلدى, بۇل قازاقستان نارىعىنا Neos جەنە VietJetAir سيياقتى اۆياكومپانييالارعا كٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. اتالمىش ٶزگەرٸستەر اۆيابيلەتتەر قۇنىنىڭ تٶمەندەۋٸنە جەنە جولاۋشىلارعا قىزمەت كٶرسەتۋ ساپاسىنىڭ جوعارىلاۋىنا ەكەلۋٸ تيٸس.
ۇيالى بايلانىس نارىعىندا Power International Holding كاتارلىق حولدينگٸ قازاقستاندىق نارىققا ەندٸ. «مت-س» جشس (Tele2/Altel) ساتىپ الۋ جەنە «Kcell» اق-نى ودان ەرٸ ساتۋ ٶتتٸ. مۇنىڭ بەرٸ سالاۋاتتى بەسەكەلەستٸك ٷشٸن جاعداي جاساۋعا ىقپال ەتەدٸ.
بيرجالىق ساۋدادا كٶمٸردٸ ساتۋ كٶلەمٸ دەلدالدارسىز تٸكەلەي بٶلشەك جەتكٸزۋشٸلەرگە 10% - دان 50% - عا دەيٸن ۇلعايتىلدى, بۇل حالىقتى "داعدارىسسىز" كٶمٸرمەن قامتاماسىز ەتۋدٸ قامتاماسىز ەتتٸ.
اگەنتتٸكتٸڭ باستاماسى بويىنشا زاڭسىز ساتىپ الىنعان اكتيۆتەردٸ مەملەكەتكە قايتارۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ كوميسسييا جەنە ەكونوميكانى مونوپوليياسىزداندىرۋ جٶنٸندەگٸ كوميسسييا شەڭبەرٸندە «Petrosun» جشس, «تەك-قازاقستان"ساۋدا ٷيٸ» جشس, «سۇيىتىلعان مۇناي گازىن ساقتاۋ پاركٸ» جشس, «الماتى قالا جارىق» مكك جەنە «Eurotranzit Nur Zholy» جشس مەملەكەتكە قايتارىلدى.
سونداي-اق, 2023 جىلى تٷزەتۋلەردٸڭ "6 مونوپوليياعا قارسى پاكەتٸ" ەزٸرلەندٸ. نەگٸزگٸ نوۆەللالار: مونوپولييالىق نارىقتارداعى باعانى باقىلاۋدى كٷشەيتۋ, جەكەلەگەن نارىقتاردى رەتتەمەۋ, تەرگەۋ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ, وپەراتورلاردى قىسقارتۋ, ۇجىمدىق تالاپتاردى ەنگٸزۋ جەنە ت. ب.
سونىمەن قاتار, اگەنتتٸك ەرتٷرلٸ سەكتورلارداعى بەسەكەلەستٸكتٸ دامىتۋ ٷشٸن كەدەرگٸلەردٸ جويۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋدا. 2023 جىلى مۇناي جەنە گاز, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تكش جەنە باسقا سالالارداعى شەكتەۋلەردٸ قوسا العاندا, 17 كەدەرگٸ جويىلدى.
2023 جىلى مونوپوليياعا قارسى ورگان 238 حابارلاما شىعاردى, ونىڭ 85% – ى ورىندالدى (2022 جىلى-84,6%). حابارلامالار سانىنىڭ ازايۋى ولاردىڭ شىعارىلۋىن باقىلاۋدى كٷشەيتۋمەن جەنە زاڭدىلىق قاعيداتتارىن قاتاڭ ساقتاۋمەن بايلانىستى. 2023 جىلى 56 ەسكەرتۋ جٸبەرٸلدٸ, بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 70% - عا ٶستٸ جەنە 94 تەرگەۋ اياقتالدى, بۇل ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 29% - عا از. بەسەكەلەستٸكتٸ شەكتەۋگە بايلانىستى بۇزۋشىلىقتارعا, سونىڭ ٸشٸندە ٷستەم جاعدايدى تەرٸس پايدالانۋ مەن مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ بەسەكەلەستٸككە قارسى ەرەكەتتەرٸنە نازار اۋدارىلادى.
ماڭىزدى تەرگەۋلەردٸڭ قاتارىندا: تاريفتەردٸ زاڭسىز كٶتەرگەنٸ ٷشٸن ياندەكس تاكسيدٸ جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ, بۇل جٷرگٸزۋشٸلەرگە 10 ملرد تەڭگە تٶلەۋگە جەنە 1,4 ملن ادام ٷشٸن تاكسي قۇنىنىڭ تٶمەندەۋٸنە سەپ بولدى; «ەير استانا» اق-نىڭ زاڭسىز وتىن الىمىنىڭ كٷشٸن جويۋ, بۇل اۆيابيلەتتەر قۇنىن 15% - عا تٶمەندەتتٸ; بەسەكەلەستٸككە قارسى ەرەكەتتەرٸ ٷشٸن «Petrosun» جشس جەنە «تەك-قازاقستان» ساۋدا ٷيٸ" جشس كومپانييالارىنا 2,5 ملرد تەڭگەگە ايىپپۇلدار سالىنۋى; Google-دٸڭ Android نەگٸزٸندەگٸ قۇرىلعىلاردى پايدالانۋشىلارعا ٸزدەۋ جٷيەسٸن ٶز بەتٸنشە تاڭداۋ مٷمكٸندٸگٸن بەرۋ تالابىن ورىنداۋى ماڭىزدى وقيعا بولدى, اتالمىش ٶزگەرٸس قازاقستاندىق مونوپوليياعا قارسى ورگان تاريحىنداعى وسىنداي العاشقى پرەتسەدەنت بولدى.
اگەنتتٸك مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋىن قىسقارتۋ جەنە بەسەكەلەستٸك ورتانى نىعايتۋ جٶنٸندەگٸ باعدارلامالاردى ٸسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋدا. ەڭ ماڭىزدى مٸندەت ەركٸن نارىقتاردى دامىتۋعا جەنە جەكە سەكتوردىڭ تۇراقتى ٶسۋٸ ٷشٸن جاعداي جاساۋعا باعىتتالعان ودان ەرٸ رەفورمالار جٷرگٸزۋ.
